SKKN NGỮ VĂN 9

MỘT VÀI KINH NGHIỆM TRONG DẠY-HỌC CÁC VĂN BẢN VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI Ở TRUNG HỌC CƠ SỞPHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀVăn chương nước ngoài là một bộ phận quan trọng trong chương trình Ngữvăn trung học cơ

MỘT VÀI KINH NGHIỆM TRONG DẠY-HỌC CÁC VĂN BẢN VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI Ở TRUNG HỌC CƠ SỞ

PHẦN I

ĐẶT VẤN ĐỀVăn chương nước ngoài là một bộ phận quan trọng trong chương trình Ngữvăn trung học cơ sở gồm những sáng tác dân gian, văn thơ cổ điển, văn thơ hiện đạiđược chọn và bố trí song song với chương trình văn học dân tộc Cùng với văn họcdân tộc, văn chương nước ngoài đã góp phần tạo điều kiện cho học sinh mở rộngtầm nhìn và khả năng cảm thụ tinh hoa văn hoá nhân loại, hiểu biết thêm về cuộcsống và tài năng sáng tạo của các dân tộc từ đó hiểu rõ hơn đất nước, dân tộc và vănhoá dân tộc đồng thời phát triển tinh thần quốc tế và ý thức về cộng đồng văn hoánhân loại

Đó là những sáng tác được chọn lọc trong kho tàng văn học của các dân tộc.Nói rộng ra đó là tinh hoa văn hoá nhân loại đủ sức vượt qua sự thử thách khắcnghiệt của thời gian, của không gian đến với chúng ta hôm nay Ta bắt gặp ở đâynhững tác phẩm đã thành mẫu mực của văn học thế giới từ các chuyện cổ tích như

“Cây bút thần” (Trung Quốc), “Ông lão đánh cá và con cá vàng” (Nga)… cho đến

các tác phẩm văn chương nổi tiếng của các nhà văn lớn của các dân tộc cũng là của

thế giới như “Đôn- ki-hô-tê” của (Xéc-van-tét), “Cô bé bán diêm” của xen), “Chiếc lá cuối cùng” của (OHen-ry), thơ của Lý Bạch, Đỗ Phủ; Truyện của

(An-đéc-Lỗ Tấn, A Tôn-xtôi, Mô-pa-xăng, Giắc Lơn-đơn, Ai-ma-tốp, các trích đoạn kịch cổđiển Pháp, Anh của Mô-li-e, Sếc-xpia

Nhìn chung đó là những tác phẩm rất giàu giá trị nhân bản, giàu tinh thần dântộc có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục tình cảm cao đẹp, bồi dưỡng tâm hồntrong sáng và ý thức vươn tới điều thiện để phát triển và hoàn thiện nhân cách cho

học sinh Đó còn là những tác phẩm có giá trị nghệ thuật lớn, đạt trình độ mẫu mựcđược viết ra bởi tài nghệ bậc thầy của các nhà văn xuất sắc.

Tuy nhiên trong thực tế dạy và học tác phẩm văn chương nước ngoài ở trunghọc cơ sở hiện nay gặp rất nhiều khó khăn mà trước hết khó khăn lớn nhất là khoảngcách khá lớn về không gian và thời gian, về lịch sử và tâm lý Đứng trước nhiều tácphẩm văn chương nước ngoài, nhiều giáo viên nhất là học sinh cảm thấy vô cùng xa

lạ Nếu không được giải thích, hướng dẫn thì trong tiếp cận khó mà hiểu, cảm nổi

Ví dụ: “Đánh nhau với cối xay gió” ( Trích “Đôn-ki-hô-tê” của Xéc- van-tét)

dẫu là tác phẩm rất hay nhưng được viết ra cách đây hàng bốn trăm năm, từ thờitrung cổ về tầng lớp hiệp sĩ giang hồ đã lỗi thời, về phong cách sinh hoạt của quí tộcthời trung cổ Châu Âu với những tập tục lề thói cách cảm, cách nghĩ hoàn toàn xa lạvới chúng ta

Khó khăn lớn thứ hai là chúng ta dạy và học văn chương nước ngoài trongđiều kiện tài liệu, sách vở phục vụ cho tham khảo còn khan hiếm Nhiều tác phẩmanh chị em giáo viên mới được nghe lần đầu tiên Nhiều tác phẩm anh chị em nghetên nhưng chưa được một lần được nhìn tận mắt Hầu hết tác phẩm được đưa vàochương trình anh chị em chỉ biết được qua sách giáo khoa, qua tóm tắt, qua tríchđoạn khó khăn này không phải một sớm một chiều mà khắc phục được

Trước những thực trạng khó khăn trong việc tiếp cận, việc dạy và học các tácphẩm văn chương nước ngoài như vậy, với tấm lòng yêu nghề, yêu bộ môn và trongthực tế giảng dạy nhiều năm tôi đã cùng nhiều đồng nghiệp tìm ra những hướng dạy,bàn cách khắc phục những khó khăn trên để góp phần nâng cao hiệu quả của các giờ

học văn Trong khuôn khổ của đề tài này, tôi xin mạnh dạn góp thêm “ Một vài kinh

nghiệm trong dạy-học các loại thể văn học nước ngoài ở THCS”.

PHẦN II

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I, ĐIỀU TRA THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI NGHIÊN CỨU:

Trước khi nghiên cứu và thực nghiệm đề tài này tôi đã cùng với các đồngnghiệp trong nhóm Ngữ văn của nhà trường tiến hành khảo sát các tiết dạy và họcphần văn học nước ngoài trong chương trình đối với các khối lớp 6, 7, 8,9 trong cácnăm học: 2002-2003; 2003-2004; 2004-2005; 2005-2006

1 Hình thức và nội dung khảo sát:

Tập trung vào mảng kiến thức thuộc phần văn học nước ngoài đã dạy thực tếtrong chương trình ở các khối 6, 7, 8, 9

+ Thông qua các buổi sinh hoạt tổ, nhóm chuyên môn, qua dự giờ đồng nghiệp,thăm lớp rút kinh nghiệm và đánh giá chất lượng, kết quả của các tiết dạy và học từ

đó rút ra những phương pháp và biện pháp chung trong dạy và học các loại thể vănhọc nước ngoài

+ Sử dụng phiếu học tập với những câu hỏi trắc nghiệm để kiểm tra việc nắm kiếnthức bài học, sự hiểu biết của học sinh về các tác giả, tác phẩm văn học nước ngoài + Tiến hành cho học sinh làm các bài kiểm tra viết để đánh giá tổng quát khả năngcảm thụ, phân tích những giá trị nghệ thuật và nội dung của các tác phẩm văn họcnước ngoài

+ Sự hiểu biết của học sinh về các tác giả cũng như các tác phẩm văn học nướcngoài được học trong chương trình còn rất hạn chế.

+ Khả năng tiếp thu và cảm nhận những tác phẩm văn chương nước ngoài chưacao

+ Kỹ năng phân tích và cảm thụ những giá trị đặc sắc về nghệ thuật và nội dungcác tác phẩm văn chương nước ngoài còn hời hợt và chưa sâu sắc Vì vậy số bài đạtđiểm khá chưa cao

+ Kỹ năng phân tích các yếu tố ngôn ngữ, các biện pháp nghệ thuật, chi tiết, hìnhảnh, nhân vật … trong các tác phẩm văn học nước ngoài của học sinh còn lúng túng + Ở một vài giáo viên sự hiểu biết về phong tục, tập quán sinh hoạt, quan niệmthẩm mĩ của dân tộc đó sản sinh ra tác phẩm chưa thật sâu sắc, chưa có điều kiệnđọc trọn vẹn các tác phẩm có đoạn trích được dạy

II, PHƯƠNG PHÁP VÀ BIỆN PHÁP TIẾN HÀNH.

Nhìn một cách tổng thể toàn bộ phần văn học nước ngoài trong chương trìnhngữ văn THCS, ta có thể phân loại các tác phẩm văn học nước ngoài theo đặc trưngloại thể thành những mảng sau:

1, Truyện cổ dân gian:

Bao gồm 2 tác phẩm chính đó là “Cây bút thần” sáng tác dân gian của Trung Quốc; “Ông lão đánh cá và con cá vàng” của A-lếch - xan-đrơ Xéc-ghê-ê-vích Pu-

skin, đại thi hào Nga kể lại bằng 205 câu thơ trên cơ sở của truyện dân gian Nga,Đức

của Giắc-lơn-đơn, “Những đứa trẻ” của Gor-ki, “Rô-bin-xơn ngoài đảo hoang” của Đi-phô, “Bố của Xi-mông” của Mô-pa-xăng…

4, Kí:

“Lòng yêu nước” của Ê-ren-bua…

5, Kịch:

Trích đoạn kịch cổ điển Pháp “ Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục” của Mô-li-e

6, Thơ trữ tình hiện đại:

Bao gồm một số bài thơ trữ tình của Nga, Ấn Độ…

Qua việc phân loại như vậy để có cái nhìn tổng quát toàn bộ chương trình phầnvăn học nước ngoài, từ đó đề ra những phương pháp, biện pháp dạy cụ thể cho từngloại thể một cách hợp lý cũng như việc vận dụng nguyên tắc tích hợp trong dạy vàhọc một cách phù hợp hơn

III, NHỮNG CÔNG VIỆC THỰC TẾ ĐÃ LÀM VÀ KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC.

1b Tìm hiểu những vấn đề liên quan đến tác phẩm:

Sự hiểu biết về tác giả, về thời đại, về đất nước đó sản sinh ra tác phẩm,những đặc sắc về thiên nhiên, về tập tục xã hội nhất là về tâm lý dân tộc sẽ giúp tahiểu và cảm tác phẩm văn chương nước ngoài rất nhiều Những điều đó không dễ gì

có đươc nếu chúng ta không tìm tòi học hỏi

Chúng ta sẽ không cảm và hiểu tốt đoạn trích “ Đánh nhau với cối xay

gió”trong “Đôn-ki hô tê” của Xéc-van-tét nếu ta không hiểu biết gì về đất nước Tây

Ban Nha thời trung cổ, sự tan giã của ý thức hệ phong kiến và sự hình thành của ýthức hệ tư sản

Vì vậy việc tìm đọc các tài liệu có liên quan trên các tạp chí, các sách báo rấtcần thiết đối với giáo viên và học sinh nhất là giáo viên trong việc dạy học tác phẩmvăn chương, nhất là tác phẩm văn chương nước ngoài

1c Muốn dạy tốt tác phẩm cần hiểu đúng tác phẩm:

Muốn dạy tốt văn bản thì phải hiểu đúng nó, tìm hiểu nó đúng trong vị trí tácphẩm, hiểu được toàn bộ tác phẩm và dụng ý nghệ thuật của tác giả từ đó mới lựachọn được vấn đề và cách hướng dẫn học sinh tìm hiểu, khám phá và lĩnh hội chophù hợp với trình độ học sinh Đây là một yêu cầu cao song với tác phẩm văn

chương nước ngoài thì việc hiểu đúng tác phẩm là một yêu cầu quan trọng “Con

chó Bấc”(trong sách văn 7 cũ, và là tác phẩm được dạy trong ngữ văn 9 hiện nay) là

một văn bản hay nhưng rất xa lạ đối với giáo viên và học sinh THCS

Hầu như anh chị em chỉ mới biết được nhà văn Giắc-lơn-đơn và “Tiếng gọi

nơi hoang dã” qua một đoạn trích không trọn vẹn trong sách giáo khoa Cũng vì vậy

mà chưa hiểu được tinh thần của văn bản cũng như chưa hiểu sâu sắc tác giả và nội

dung toàn bộ tác phẩm Thực ra, đây chỉ là một đoạn trích trong tác phẩm “ Tiếng

gọi nơi hoang dã” của Giắc-lơn-đơn một nhà văn Mỹ nổi tiếng thế kỷ XIX đầu thế

kỷ XX “Tiếng gọi nơi hoang dã” là một kiệt tác của nhà văn nhằm chứng minh:

mâu thuẫn giữa sự tạn bạo dã man của cái gọi là văn minh và sự tự do của loài vậtsống hoang dã trong thiên nhiên Kiệt tác này được nhà văn viết từ 1903

Truyện kể về số phận của con chó Bấc bị bắt cóc mang đi khỏi trang trại của mộtngười chủ giàu có ở Ca-li-phoóc-ni-a, và bị ném vào vùng Bắc cực hoang dã trongcuộc săn vàng của con người Thiên nhiên nguyên thuỷ, sự nghiệt ngã tàn bạo củamôi trường đã đánh thức và làm phát triển mạnh mẽ trong đáy sâu thẳm của nónhững bản năng thú dữ của tổ tiên nó Nó đã sống với đủ hạng người phần lớn họ là

những kẻ độc ác, tàn bạo đối với thú vật Chỉ có một người là chiếm được thiện cảmcủa nó bằng lòng nhân đạo và tình thương yêu rộng lớn Đó là Giôn Thoóc Tơn Truyện toát lên một nhân sinh quan rõ rệt: Lòng thương yêu loài vật, ông chorằng chỉ có trên cơ sở một tình thương yêu vô hạn đối với loài vật mới chiến thắngđược những con vật, thậm chí là những con vật dữ tợn.

Tình yêu thương thực sự và nồng nàn đến mức cuồng nhiệt dấy lên trong lòngcon chó Bấc thì đến Giôn Thoóc Tơn mới khơi dậy được những điều đáng tìm hiểu

là vì sao mà Bấc yêu thương Giôn Thoóc Tơn đến mức có những hành động đep đẽthế? Bởi vì con người này đã cứu sống nó Nhưng hơn thế nữa, con người này là mộtông chủ lý tưởng Anh chăm sóc chó của mình như thể chính nó là con cái của anhvậy

Có đọc toàn bộ tác phẩm ta mới thấy hết tình thương yêu thực sự của GiônThoóc Tơn đối với loài vật mà cụ thể là đối với con chó Bấc trong sự so sánh vớibao nhiêu ông chủ trước đó, trong bối cảnh khốc liệt của cuộc hành trình dai dẳngdài dặc trên những con đường ngập tuyết, trong cơn tuyệt mệnh của đàn chó…Chính đây mới là phần cốt yếu của tác phẩm, mới là dụng ý nghệ thuật của tác giả.Chỉ có trên cơ sở tình yêu vô hạn đối với loài vật mới chiến thắng được những convật Nội dung của tác phẩm là thế, tư tưởng của tác phẩm cũng là thế nhưng nếu chỉdựa vào tên của văn bản, qua hai chiến công của con chó, nhiều người chỉ thấy nổilên hình ảnh “Con chó Bấc” mà thôi

2a Tìm hiểu bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh sáng tác tác phẩm:

Tác phẩm văn chương bao giờ cũng mang trên mình dấu ấn của một thời lịch

sử nhất định Vì vậy việc tìm hiểu bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh sáng tác bao giờcũng là một yêu cầu có tính nguyên tắc Dạy học tác phẩm văn chương nước ngoàithì việc tìm hiểu bối cảnh lịch sử và việc sáng tác thật là việc vô cùng quan trọng Vìđây là những điều rất xa lạ đối với học sinh Sự phụ thuộc của tác phẩm văn chươngvào hoàn cảnh lịch sử sẽ rất khó giải thích cho học sinh nếu như không gắn liền vớinhững điểm phân tích, đánh giá chung với hoàn cảnh cuộc sống và hoạt động sángtác của nhà văn Có như thế mới giúp học sinh có điều kiện tìm hiểu sâu tác phẩm

Ví dụ: Dạy học bài: “Thạch Hào lại”( Kẻ lại ở thạch hào) của Đỗ Phủ mà không

đả động gì đến hoàn cảnh xã hội, đến sự biến An Lộc Sơn và Sử Tư Minh (755-763)

và sự phức tạp của các mâu thuẫn trong xã hội đương thời của Trung Quốc thì cũngkhó mà hiểu được một cách đúng đắn bài thơ này

Hoặc có hiểu sâu sắc bối cảnh lịch sử của nông thôn Trung Quốc sau cách

mạng Tân Hợi ta mới thấm thía nỗi hiu quạnh của Lỗ Tấn ,trong khi dạy “ Cố

hương” (Ngữ văn 9), mới thấy rõ ràng nhà văn đã thông qua việc tường thuật

chuyến về quê lần cuối cùng của nhân vật “Tôi” để lên án tội ác của chế độ phongkiến đối với nông dân, từ đó đặt ra vấ đề con đường đi của nông dân và của toàn xãhội để mọi người suy nghĩ

2b Tìm hiểu phong tục, tập quán sinh hoạt, quan niệm đạo đức, thẩm mĩ của dân tộc đã sản sinh ra tác phẩm trong mối tương quan với văn hoá dân tộc.

Để hiểu cảm đúng tác phẩm văn chương nước ngoài, giáo viên cần giúp họcsinh hiểu được phong tục, tập quán sinh hoạt cũng như quan niệm đạo đức, thẩm mĩcủa dân tộc mà tác phẩm phản ánh trong mối tương quan với nền văn hoá dân tộcmình

Đặt tác phẩm văn học vào mối tương quan văn học của hai dân tộc là để khaithác đến cạn kiệt những tư tưởng hữu dụng cho đời sống tinh thần công dân tươnglai, kích thích những truyền thống tốt đẹp hiện tại, để hiểu sâu sắc hơn nhân loại

Cho đến nay, dạy học văn học phục hưng Anh hay Tây Ban Nha trong nhàtrường vẫn là vấn đề khó với thầy và trò Thời đại phục hưng ở Châu Âu, từ Ý qua

Pháp rồi đến nhiều nước Ở mỗi nước lại có màu sắc riêng Vì sao chàng Đôn-

ki-hô-tê lại nói nhiều lời có cánh? Nhưng chính chàng lại là một hiệp sĩ đạo không hợpthời, hình ảnh hiệp sĩ đạo ở Việt Nam học sinh khó hình dung ra Đôn Kihôtê yêu tự

do, công bằng, nhân đạo, Xan-trô-pan-xa thì thực tế, lạc quan, lành mạnh, yêu đời

Cả hai nhân vật chung đúc lại đã làm nổi bật truyền thống đạo đức của nhân dân TâyBan Nha

Cái mê sảng và cả cái tỉnh táo đến siêu việt của Đôn-ki-hô-tê chứng tỏ van-tex tán thành lý tưởng nhân đạo là tuyệt vời nhưng khó thực hiện được trongthời đại mà tầng lớp quý tộc lại toan làm cái đó là mơ hồ ảo tưởng Tác phẩm cónhạo báng sách hiệp sĩ nhưng cơ bản vẫn là khẳng định khát vọng, lý tưởng nhânvăn cao cả của những con người khổng lồ trong một xã hội đầy đen tối xấu xa Nếukhông cảnh giác, đấy chỉ là một ảo tưởng, một trò cười lịch sử

Xéc-Hoặc cái lối “vẽ trăng thấy mây”, “ý ở ngoài lời”, “ý đến mà bút chẳng cầnđến”, hay việc sử dụng vần (nhất, tam, ngũ bất luận; nhị , tứ, lục phân minh), nhữngkiểu đối: Đối thanh, đối ý (24 loại), những bút pháp lấy“động” tả “tĩnh”; “cao” tả

“thấp”; “quá khứ” tả “hiện tại”… trong thơ Đường cũng cần được học sinh hiểu biếttrước khi đi sâu vào tìm hiểu những bài thơ của Lý Bạch, Đỗ Phủ, Hạ Tri Chương

Đặt tác phẩm trong mối tương quan văn hoá của hai dân tộc sẽ giúp cho việcnghiên cứu tác phẩm cụ thể nhận ra và làm phong phú hơn đời sống tâm hồn và tìnhcảm dân tộc của mỗi người khi tiếp xúc với tác phẩm Trên thực tế trong quá trìnhtiếp xúc với tác phẩm dù thế nào cũng vẫn gợi ra sự liên tưởng so sánh nhất địnhnhưng trong chương trình văn học nước ngoài ở Trung học cơ sở, có rất nhiều điểmkhác nhau, thậm trí trái ngược nhau trong cách cảm, cách nghĩ và cách diễn đạt bởithế, để học sinh hiểu cảm đúng tác phẩm, cần phải giúp học sinh rút ngắn khoảngcách này lại

2c Tìm hiểu mối quan hệ giữa văn bản ngôn từ và văn bản hình tượng.

Văn chương nước ngoài đến với giáo viên và học sinh đều qua lời dịch củacác dịch giả Văn bản tác phẩm mà giáo viên và học sinh được dạy-học là văn bản

dịch chứ không phải là nguyên tác Như thế người dịch đã phải thực thi một hoạtđộng rất phức tạp là:

có thể giúp ta hiểu cảm bài thơ thì lại phải khai thác Tuỳ từng bài mà có cách vậndụng linh hoạt, sáng tạo để đạt hiệu quả cao trong các tiết dạy và học tác phẩm Đó

là điều cần được quán triệt trong dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài Ta cóthể thấy, biện pháp so sánh, đối chiếu là biện pháp đặc trưng, đắc dụng trong quátrình dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài Biện pháp đó được thực hiện trongviệc đối chiếu bản dịch với nguyên tác, so sánh các chi tiết, các hình ảnh cùng mộtphong cách, một giọng điệu… để giúp học sinh hiểu cảm tác phẩm sâu sắc hơn

VD: Khi dạy văn bản “Tình dạ tứ” (Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh) của Lý

Bạch, qua biện pháp đối chiếu, so sánh bản dịch thơ với nguyên tác ta thấy:

Trong nguyên tác ta thấy nhà thơ viết là “minh nguyệt quang”, bản dịch thơ dịch là “ánh trăng rọi”, dùng từ “rọi” (động từ), thay cho “sáng” (tính từ) đã làm

nhạt mối liên tưởng trong bài thơ vì trăng phải sáng nhà thơ mới nhầm là sương, hơnnữa, trăng rọi và sương phủ làm cho bài thơ tăng thêm hai chủ thể, làm mờ đi cáichủ thể cô độc, nhớ quê Trong nguyên tác chỉ có một chủ thể là Lý Bạch Trong bảndịch việc thêm hai chủ thể nữa đang hoạt động làm giảm đi cái thanh tĩnh, yên ắngcủa đêm khuya

Do đó để học sinh cảm nhận được sâu sắc hơn hai câu thơ đầu:

Sàng tiền minh nguyệt quang, Nghi thị địa thượng sương

Em có thích từ “rọi” trong bản dịch này không? tại sao?

Tại sao nhà thơ lại xúc cảm từ một ánh trăng đầu giường?

Trong hai câu, câu nào là miêu tả, câu nào là biểu cảm? Quan hệ giữa tả và cảm có hợp lý không?

Cũng như khi học sinh cảm nhận hai câu thơ cuối:

Cử đầu vọng minh nguyệt,

Đê đầu tư cố hương

Dịch:

Ngẩng đầu nhìn trăng sáng, Cúi đầu nhớ cố hương

Sau khi đọc lại toàn bộ bài thơ, cần dẫn dắt qua các câu hỏi sau:

Em có nhận xét gì về 3 từ trong 3 văn bản (phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ):

“vọng”, “ngắm”, nhìn về mặt đồng nghĩa em thích từ nhìn hay ngắm hơn? tại sao?

Phân tích hai từ trái nghĩa: “ngẩng” (ngẩng đầu) và “cúi” (cúi đầu) để thấy hai từ ngữ đó thể hiện cảm xúc gì của nhà thơ?

Tại sao từ vầng trăng sáng mà lại nhớ cố hương? sự liên tưởng cảm xúc đó

có tự nhiên không?