- Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác giảng dạy và đưa giáo dục môi trường vào các bài học qua môn địa lý.. Đó là “giáo dục môi trường chưa hẳn là một môn khoa h
Trang 1LỜI CẢM ƠN
Bài tập nghiên cứu khoa học là một nhiệm vụ bắt buộc đối với mỗi sinh viên năm thứ tư hệ sư phạm chính quy Trong đợt thực tập sư phạm II Mỗi bài tập đã hoàn thành là kết quả của quá trình khảo sát thực tế, thu nhập và xử lý nguồn thông tin
Trong quá trình làm đề tài này, ngoài sự nỗ lực cố gắng của bản thân, tôi được sự giúp đỡ tận tình của thầy cô và bạn bè Tôi xin chân thành cảm
ơn khoa Địa lý trường ĐH Quy Nhơn Đặc biệt là cô Nguyễn Thị Huyền đã hướng dẫn và cung cấp tài liệu cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài Tôi xin chân thành cảm ơn Trường THPT Nguyễn Trãi nói chung và tập thể lớp
10 và 11 nói riêng, tôi xin cảm ơn các giáo viên đã giúp đỡ, hướng dẫn, góp
ý cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài này
Quy Nhơn, ngày 12 tháng 04 năm 2007
Sinh viên thực hiện đề tài Phạm Thị Thu
Trang 2A PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
Môi trường hiện nay đang ngày càng trở thành vấn đề gay gắt của toàn nhân loại, khi mà con người ngày càng phải đối mặt mặt trực tiếp với sự can thiệp tài nguyên thiên nhiên và ô nhiễm môi trường diễn ra trên khắp địa cầu như: nguy cơ mất rừng và tài nguyên rừng đang đe doạ môi trường sinh thái, sự suy giảm nhanh của chất lượng tiết, tài nguyên sinh vật biển ngày càng suy giảm, tài nguyên khoáng sản, nước … đang bị sử dụng không hợp lý, việc
ô nhiễm môi trường đất, nước … đang bị sử dụng không hợp lý, việc ô nhiễm môi trường đất, nước và không khí đã xuất hiện
Sản xuất xã hội không ngừng tăng trưởng nhanh trong khi phải chú ý đến việc giữ gìn hành tinh này để giáo dục cho các thế hệ mai sau, đảm bảo lợi ích cần thiết và sự phát triển lâu dài
Chính vì vậy, giáo dục môi trường là một trong những con đường tiếp cận sự phát triển bền vững, có những hiểu biết nhất định về môi trường Tuy nhiên thực tế hiện nayhầu hết các trường phổ thông vẫn chưa được GDMT vào giảng dạy hoặc có địa bàn giảng dạy nhưng chưa mang lại hiệu quả thiết thực Vì vậy đã gây nên những cản trở nhất định trong quá trình giảng dạy và giáo dục ở các trường phổ thông
Với mong muốn tìm ra những giải pháp tối ưu co giáo viên giảng dạy GDMT qua môn địa lý ở các trường phổ thông, đặc biệt là trường THPT Nguyễn Trãi
Chính vì những lý do trên, nên tôi quyết định chọn đề tài này
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:
1.2 Mục tiêu nghiên cứu:
Xác định một số phương pháp dạy học tích cực và thực tiển trong việc dạy GDMT qua môn địa lý ở trường THPT Nguyễn Trãi
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiển về việc áp dụng GDMT qua môn địa lý
Trang 3- Tìm hiểu một số phương pháp dạy học GDMT qua môn địa lý trong chương trình lớp 10, 11
- Tìm hiểu một số phương pháp cũng như việc đưa GDMT qua môn địa lý ở khối 10, 11 trường THPT Nguyễn Trãi
- Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác giảng dạy và đưa giáo dục môi trường vào các bài học qua môn địa lý
3 Phạm vi nghiên cứu:
- Chương trình địa lí lớp 10, 11
- Phương pháp giáo dục môi trường qua môn địa lí tại trường THPT Nguyễn Trãi
B NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU:
I Nguyên cứu cơ sở lý luận:
1 Làm rõ một số khái niệm:
Hiện nay môi trường được hiểu theo nhiều khía cạnh, có nhiều định nghĩa môi trường khác nhau
Hiểu theo một cách khái quát thì môi trường là tổng hợp các điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng tới một vật thể hoặc một sự kiện
Như vậy, khái niệm môi trường rất rộng bao gồm cả hệ thống tự nhiên lẫn nhân tạo Theo UNESCO (1981) đã coi môi trường là toàn bộ các hệ thống tự nhiên và hệ thống do con người tạo ra ở xung quanh mình, trong đó con người sinh sống bằng lao động đã khai thác những tài nguyên tự nhiên hoặc nhân tạo để thoả mãn những nhu cầu của con người
Giáo dục môi trường? Công tác giáo dục môi trường đã được quan tâm, triển khai trên nhiều lĩnh vực và nhiều khía cạnh khác nhau nhưng vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về giáo dục môi trường Định nghĩa giáo dục môi trường được sử dụng và được nhiều người chấp nhận Đó là “giáo dục môi trường chưa hẳn là một môn khoa học, nó là một chương trình hành động, là quá trình tổ chức các hoạt động nhằm tạo dựng cho thế hệ trẻ một nhận thức và mối quan tâm thực sự đến môi trường và những vấn đề liên quan”
Trang 4Nhà nước Việt Nam coi giáo dục môi trường là một bộ phận hữu cơ của sự nghiệp giáo dục và là sự lập nghiệp của toàn dân nói chung Giáo dục môi trường được thể hiện qua các khía cạnh
• Giáo dục “về môi trường”: cung cấp những kiến thức thực tế về môi trường và kiến thức về ảnh hưởng của con người đến môi trường
• Giáo dục “về môi trường”: thể hiện sự quan tâm thực sự đến chất lượng MTS và thừa nhận trách nhiệm con người phải chăm sóc nuôi dưỡng môi trường
• Giáo dục: “trong môi trường” sử dụng môi trường như một nguồn lực cho dạy học, cung cấp những kiến thức và kỹ năng thực tế về bảo vệ và giữ gìn môi trường
2 Việc tích hợp giáo dục môi trường qua địa lý:
Nội dung giáo dục môi trường bao gồm việc truyền bá những tri thức về môi trường, những biện pháp bảo vệ môi trường cũng như giáo dục ý thức trách nhiệm bảo vệ môi trường cho mọi công dân Thông qua nhiều hình thức khác nhau như giáo dục thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng (phát thanh, truyền hình, báo chí …), qua hoạt động của các tổ chức quần chúng, qua giảng dạy ở các trường phổ thông Trong các hình thức giáo dục nói trên thì giáo dục môi trường ở trường phổ thông chiếm vị trí đặc biệt Bởi vì nhà trường phổ thông là nơi đào tạo thế hệ trẻ những người chủ tương lai của đất nước, thực hiện các nguồn tài nguyên và bảo vệ môi trường Giáo dục môi trường cho thế hệ trẻ là việc làm có tác dụng lớn nhất, đặc biệt là qua các bài giảng của môn địa lý Vì vậy việc tích hợp giáo dục môi trường qua môn địa lý là rất cần thiết và quan trọng
3 Nhiệm vụ và phương hướng giáo dục môi trường:
- Giáo dục môi trường là một chương trình hành động, triển khai tất cả mọi lĩnh vực, mọi nghề nghiệp, mọi lứa tuổi giới tính, dân tộc, trình độ văn hóa … đặc biệt giáo dục môi trường còn là một quá trình nâng cao
Trang 5nhận thức, phương pháp, kỹ năng, tình cảm, đạo đức cho học sinh về vấn đề môi trường Do đó mà nó có nhiệm vụ:
+ Làm cho học sinh hiểu biết hơn về thiên niên, nhận thức được mối quan hệ qua lại khăng khít và sự tác động tương hổ giữa sinh vật với các yếu tố môi trường, cũng như thấy được tầm quan trọng của môi trường đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người, hiểu thêm về môi trường và hiện trạng của chúng nói chung và môi trường Việt Nam nói riêng
+ Trên cơ sở các hiểu biết đó, giáo dục cho học sinh những ý thức quan tâm thường xuyên đến môi trường, dần hình thành ý thức, việc tôn trọng và bảo vệ thiên nhiên, từ đó muốn bảo vệ môi trường sống dần trở thành phong cách, nếp sống của họ
+ Trang bị cho học sinh một số phương pháp và kỹ năng bảo vệ môi trường
Vậy để thực hiện được các nhiệm vụ trên, thì phương hướng chủ yếu của giáo dục môi trường ở nhà trường trung học phổ thông là:
+ Giáo dục môi trường phải thông qua các môn học và phải trang bị cho học sinh một hệ thống kiến thức tương đối đầy đủ về môi trường Và nó sẽ được triển khai qua các môn học: Địa, Sinh và GDC D … theo nguyên tắt phù hợp với đặc thù của bộ môn
+ Nội dung giáo dục môi trường phải thông qua toàn bộ toàn bộ hệ thống giáo dục chính quy và không chính quy, bắt đầu từ lớp mẫu giáo cho đến các trường THPT, các trường Cao đẳng, Đại học
+ Nội dung giáo dục môi trường phải chú ý khai thác tình hình thực tế môi trường ở địa phương và có những hình thức, biện pháp ngăn ngừa các vấn đề có hại cho môi trường của đất nước, của địa phương
+ Cuối cùng nội dung và phương pháp giáo dục môi trường phải phù hợp với mục tiêu của nhà trường phổ thông của từng bậc học và đực biệt là tâm lý của học sinh theo các lứa tuổi khác nhau
Trang 64 Sơ lược lịch sử phát triển giáo dục môi trường trên thế giới và ở Việt Nam:
4.1 Sơ lược lịch sử phát triển giáo dục môi trường trên thế giới:
Môi trường hiện nay đang là một vấn đề thu hút được sự quan tâm của toàn thế giới
Trong mấy chục năm trở lại đây, do sự phát triển kinh tế ồ ạt, dưới sự tác động của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và sự gia tăng dân số nhanh đã làm cho môi trường bị biến đổi nhanh chóng, nhiều tài nguyên bị vắt kiệt, hệ sinh thái bị tàn phá → mất cân bằng tự nhiên Từ đó môi trường lâm vào khủng hoảng với quy mô toàn cầu, thực sự trở thành nguy cơ đối với cuộc sống hiện tại cũng như sự tồn tại trong tương lai
Chính vì vậy, để bảo vệ môi trường, con người phải thực hiện hàng loạt các vấn đề, trong đó có việc giáo dục môi trường là một trong những biện pháp có hiệu quả nhất giúp cho con người có nhận thức đúng đắn trong việc khai thác, sử dụng có hiệu quả và bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường
Cách đây khoản 20 năm, tại Hội nghị (LHQ) họp tại Stockhôm (Thuỵ Điển) năm 1972 đã nhận định: giáo dục các vấn đề môi trường cho thế hệ trẻ cũng như lớn tuổi, quan tâm một cách thích đáng tới môi trường là hết sức cần thiết và cho rằng việc bảo vệ thiên nhiên và môi trường là hai nhiệm vụ hàng đầu của toàn nhân loại Cũng vì thế mà ngày 5/6 hàng năm trở thành
“ngày môi trường thế giới” Hội nghị cũng tuyên bố: giáo dục môi trường là rất cần thiết, để làm cơ sở cho nhận thức và hành vi trách nhiệm của cá nhân và tổ chức trong việc bảo vệ và cải thiện môi trường
Điều 96 của Hội nghị yêu cầu sự phát triển của giáo dục môi trường như một yếu tố quyết định nhất để tấn công vào cuộc khủng hoảng môi trường trên thế giới
Sau Hội nghị Stockholm, ở nhiều nước giáo dục môi trường đã được đưa vào các trường học Đến năm 1973 người ta thấy có 1000 chương trình được giảng dạy trong 750 trường và viện thuộc 70 nước khác nhau trên thế giới
Trang 7Tuy nhiên, mục đích, nội dung giáo dục môi trường chưa được rõ ràng Đến năm 1975 chương trình giáo dục môi trường quốc tế (IEEP) được tổ chức tại Belyrade, đã đưa ra bản tuyên bố đầu tiên về giáo dục môi trường được gọi là “Hiện tượng Belyrade - một hệ thống nguyên tắc toàn cầu cho giáo dục môi trường “ cụ thể là:
+ Nâng cao nhận thức và quan tâm tới mối quan hệ tương tác về kinh tế, xã hội, chính trị, sinh thái
+ Cung cấp cho mỗi cá nhân những cơ hội tiếp thu kiến thức, giá trị, quan niệm, trách nhiệm và kỹ năng cần thiết nhằm bảo vệ môi trường
+ Tạo ra những mô hình ứng xử với môi trường cho các cá nhân, các tổ chức cũng như toàn xã hội
Tiếp theo đó nhiều hội thảo khu vực với giáo dục môi trường đã được tổ chức Hội thảo khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, được tổ chức vào tháng 10/1976 tại BăngCốc (Thái Lan) Tổng kết Hội nghị người ta đã đề ra
15 kiến nghị thuộc 4 vấn đề về chương trình giáo dục môi trường, đào tạo bồi dưỡng giáo viên, vấn đề soạn thảo các tài liệu, xây dựng các phương tiện phục vụ giáo dục môi trường
Ngay sau đó, Hội nghị liên chính phủ về giáo dục môi trường đã được tổ chức tại Tibilisi (Liên Xô cũ) vào năm 1987, gồm 66 quốc gia thành viên UNESCO tham dự Hội nghị đưa ra những ý kiến đóng góp cho việc áp dụng rộng rãi hơn nữa giáo dục môi trường trong các chương trình giáo dục chính thức và không chính thức Hội nghị này là đỉnh cao của giai đoạn đầu chương trình giáo dục, đặc cơ sở cho sự phát triển của giáo dục môi trường trên bình diện quốc tế
Tiếp theo Hội nghị này, có các hội thảo khu vực Hội thảo khu vực châu Á – Thái Bình Dương về giáo dục môi trường họp tại Băng Cốc (Thái Lan) vào năm 1980, có 17 nước tham dự Mục đích là nhằm trao đổi kinh nghiệm trong việc giáo dục môi trường môi trường ở từng nước
Đến năm 1987 (UNESCO và HNEP (Chương trình môi trường môi trường LHQ)) lại phối hợp tổ chức Hội nghị quốc tế về giáo dục môi trường
Trang 8tại Matxcơva với đại diện của 100 nước và nhiều tổ chức tham gia Hội nghị đã xây dựng chiến lược quốc tế về chương trình hành động giáo dục môi trường cho thập kỷ 90, Hội nghị Matxcova còn quyết định đặt tên cho thập kỷ
90 là “Thập kỷ toàn thế giới cho giáo dục môi trường”
Đến năm 1990, tại Pari đã mở Hội nghị quốc tế do UNESCO và UNEP tổ chức, với sự tham gia của nhiểu tổ chức quốc tế thuộc LHQ Hội nghị trao đổi về sự tăng cường trách nhiệm của từng tổ chức quốc tế trong giáo dục môi trường, tại Hội nghị 1 lần nữa nhấn mạnh nhiệm vụ giáo dục môi trường cho tất cả mọi người Đặc biệt cho thế hệ trẻ và tầm quan trọng của việc bồi dưỡng kiến thức về môi trường cho giáo viên các cấp
4 Sự phát triển giáo dục môi trường ở Việt Nam:
Ở Việt Nam, vấn đề môi trường đã được nhận thức từ những năm 60 của thế kỷ XX Hồ Chí Minh là người có công đi đầu trong lĩnh vực này “Vì lợi ích mười năm trồng cây”
Bác đã phát động trong nhân dân phong trào trồng cây, giữ gìn môi trường xanh, sạch, đẹp
Đến 1991, Bộ giáo dục và đào tạo đã có chương trình trồng cây hổ trợ phát triển giáo dục đào tạo và bảo vệ môi trường
Từ năm 1986 trở đi cùng với các đề tài nghiên cứu khoa học về bảo vệ môi trường cũng đã xuất hiện
Thông qua việc thay đổi sách giáo khoa (cải cách giáo dục) (1986 -1992), các tài liệu chuyên ban và thí điểm, các tác giả đã chú trọng đến việc đưa nội dung giáo dục môi trường vào sách giáo khoa đặc biệt là ở các bộ môn: Địa, Sinh, GDCD …
Trong “Kế hoạch hành động quốc gia về môi trường và phát triển bền vững của Việt Nam giai đoạn 1986 – 2000” giáo dục môi trường được ghi nhận như một bộ phận cấu thành
Từ năm 1995, dự án giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông ở Việt Nam của bộ Giáo dục và đào tạo do UNDI tài trợ đã nhằm vào các mục tiêu cơ bản:
Trang 9+ Hỗ trợ xây dựng một bản chính sách chiến lược thực hiện quốc gia về giáo dục môi trường vào các chương trình đào tạo giáo viên
+ Xây dựng các hoạt động cụ thể ở các cấp học
II Thực trạng giáo dục môi trường ở bộ môn địa lí ở trường THPT Nguyễn Trãi:
1 Thực trạng tích hợp giáo dục môi trường ở trường THPT Nguyễn Trãi:
Ở các trường THPT trên cả nước nói chung và đối với trường THPT Nguyễn Trãi nói riêng thì việc đưa giáo dục môi trường vào chương trình của các môn học, đều được thực hiện qua quá trình cải cách giáo dục, hầu hết tập trung vào các môn học tự nhiên và xã hội
Đối với môn Địa lí trường THPT Nguyễn Trãi, thì ở khối 10 có nhiều
cơ hội để tiến hành giáo dục môi trường, bởi khối 10 năm nay đã tiến hành cải cách giáo dục, mặt khác chương trình Địa lý lớp 10 – Địa lý kinh tế xã hội đại cương, tập trung giới thiệu cho học sinh một số kiến thức chung nhất, những khái niệm, quy luật về kinh tế xã hội Với những đặc thù như trên thì việc đưa giáo dục môi trường vào môn học thuận lợi hơn, với hình thức tích hợp và lồng ghép (tích hợp là kết hợp một cách có hệ thống các kiến thức địa
lí với kiến thức giáo dục môi trường làm cho chúng trở thành môt thể thống nhất) Lồng ghép là sự lắp ghép nội dung bài học về mặt cấu trúc để có thể đưa vào bài học, một đoạn, một mục, một số câu có nội dung giáo dục môi trường
Còn đối với lớp 11 học về đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của các nước Trên cơ sở đó giúp các em tìm hiểu và biết rõ hơn về đặc điểm của từng quốc gia Vì thế có thể dễ dàng tích hợp, lồng ghép vấn đề môi trường vào từng quốc gia, từ đó học sinh sẽ nhận thức và thấy được tầm quan trọng của vấn đề bảo vệ môi trường không chỉ riêng nước ta mà cả nước khác trên thế giới Hiểu được điều đó là vấn đề chung của toàn nhân loại
Trang 102 Sơ lược vài nét về trường THPT Nguyễn Trãi và về môn Địa lí của trường:
2.1 Sơ lược vài nét về trường THPT Nguyễn Trãi:
Trường THPT Nguyễn Trãi thuộc địa bàn thị xã An Khê tỉnh Gia Lai Trường quy định tới 80% học sinh từ huyện ĐăcPơ, còn 20% là học sinh thuộc thị xã An Khê Trường mới được thành lập cách đây 3 năm, vì thế cơ sở vật chất kỹ thuật còn nhiều thiếu thốn: trường bao gồm hai khu vực:
+ Khu vực I: Nằm trên đường Lê Thị Hồng Gấm thuộc địa bàn thị xã
An Khê
+ Khu vực II: Cách KV I khoản chừng 12 km , thuộc địa bàn của huyện ĐăcPơ (có 4 lớp 11 học học ở đó) Thực chất KV II là của trường THCS do khu vực I thiếu phòng học cho lớp 11 nên trường mượn một số phòng học của trường THCS → vì vậy, khó khăn trong việc đi lại và giảng dạy của giáo viên Trường thực hiện nhiệm vụ đào tạo nguồn tri thức trẻ, có tri thức vững vàng và tư cách đạo đức chuẩn mực, tạo nguồn nhân lực trong tương lai cho địa phướng Đội ngũ cán bộ giáo viên khá đông đảo, trình độ chuyên môn nghiệp vụ vững vàng, đầy nhiệt huyết, yêu nghề
Trong những năm gần đây, thực hiện chủ trường của Đảng và Nhà nước cùng với sự chỉ đạo của ban lãnh đạo thị xã, trường đã từng bước kiện toàn và đổi mới cho phù hợp với tình hình thực tế Nhà trường đã tiến hành đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao hiệu quả cuả quá trình đào tạo, tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận với những kiến thức mới, gắn lý thuyết với thực tiển
Hệ thống thư viện, phòng nghiệp vụ cũng như một số phương tiện phục vụ cho giảng dạy ngày càng hoàn thiện, bổ sung, đáp ứng được yêu cầu dạy và của giáo viên và học sinh
Từ khi thành lập trường đã có nhiều đoàn dự thi học sinh giỏi và đạt kết quả khá cao Là động lực để toàn trường phấn đấuvươn lên và ngày càng khẳng định mình trên con đường sự nghiệp giáo dục