Giáo trình Cơ sở chăn nuôi - Chương 5 pdf

Khái niệm về chất dinh dưỡng Chất dinh dưỡng là thành phần có trong thức ăn khi qua đường tiêu hoá được cơ thể vật nuôi tiêu hoá và hấp thụ để duy trì thể nhiệt và hoạt động của cơ thể,

Chương 5 GIÁ TRỊ DINH DƯỠNG CỦA THỨC ĂN

5.1 KHÁI NIỆM VÀ THỨC ĂN VÀ CHẤT DINH DƯỠNG

Trong chăn nuôi, thức ăn là yếu tố quyết định năng suất và chất lượng sản phẩm

và thường chiếm tới 70% giá thành sản phẩm Vì vậy nghiên cứu về thức ăn và dinh dưỡng có ý nghĩa vô cùng quan trọng nhằm sử dụng thức ăn hợp lý, hạ giá thành sản phẩm chăn nuôi

5.1.1 Khái niệm về thức ăn

Khái niệm về thức ăn vật nuôi thường thay đổi theo giai đoạn phát triển kinh tế của xã hội loài người Thời kỳ chăn nuôi du mục, các loại cỏ xanh thiên nhiên là nguồn thức ăn chủ yếu của vật nuôi Đến thời kỳ con người biết trồng trọt thì các sản phẩm của cây trồng được sử dụng làm thức ăn cho vật nuôi Khi trình độ khoa học kỹ thuật tiên tiến, chăn nuôi được đề cao, người ta bắt đầu trồng các loại cây thức ăn có năng suất và chất lượng cao Khai thác mọi nguồn thức ăn vì thế khái niệm thức ăn cho vật nuôi cũng được thay đổi theo Ngày nay, khái niệm về thức ăn vật nuôi được định nghĩa như sau : "Thức ăn gia súc là những sản phẩm của thực vật, động vật, khoáng vật vi sinh vật, nấm .những sản phẩm này cung cấp chất dinh dưỡng cho con vật, những chất dinh dưỡng trong sản phẩm này phải phù hợp với đặc tính sinh lý tiêu hoá

để con vật có thể ăn được, tiêu hoá và hấp thụ được để sinh sống, sinh trưởng và sinh sản bình thường trong một thời gian dài"

5.1.2 Khái niệm về chất dinh dưỡng

Chất dinh dưỡng là thành phần có trong thức ăn khi qua đường tiêu hoá được cơ thể vật nuôi tiêu hoá và hấp thụ để duy trì thể nhiệt và hoạt động của cơ thể, làm nguyên liệu cho sinh trưởng phát dục, sinh sản, sản xuất, cấu tạo, tu bổ các tổ chức của

cơ thể

Như vậy có loại thức ăn bao gồm nhiều chất dinh dưỡng, có loại thức ăn không phải là chất dinh dưỡng nhưng rất cần thiết cho vật nuôi Vai trò của các chất dinh dưỡng và thức ăn khác nhau tuỳ thuộc vào loài vật nuôi

5.1.3 Thành phần hoá học của thức ăn

Thành phần hoá học của thức ăn rất phức tạp, mỗi loại thức ăn có thành phần cấu tạo hoá học rất khác nhau Qua phân tích hoá học người ta thấy trong thức ăn có 4 nguyên tố cơ bản là C, H, O, N có chức năng chủ yếu sinh năng lượng, ngoài ra còn có các yếu tố khoáng đa lượng và vi lượng khác như : Ca, P, Na, K, Cl, Mg, Fe, Cu, Co, I2 , Zn

Các nguyên tố hoá học trên tồn tại ở dạng thức ăn khác nhau như : gluxit, protit,

lipit, vitamin, khoáng các hợp chất này ở trong cơ thể động vật thực vật rất khác nhau Các chất này là nguyên liệu chủ yếu cho sự phát triển của vật nuôi Có thể tóm tắt thành phần hoá học của thức ăn theo sơ đồ sau:

5.1.4 Quan hệ giữa thức ăn và năng suất vật nuôi

Mục đích cuối cùng của chăn nuôi là tạo ra nhiều sản phẩm như : thịt, trứng, sữa có chất lượng tốt và giá thành hợp lý Năng suất và chất lượng sản phẩm chăn nuôi

là do nhiều yếu tố quyết định như : thức ăn dinh dưỡng giống, nuôi dưỡng và chăm sóc Nhưng yếu tố thức ăn là quan trọng nhất để tạo ra năng suất và chất lượng sản phẩm Viện sỹ M.F.Ivanov nói “ảnh hưởng của thức ăn dinh dưỡng con mạnh hơn so với giống là tổ tiên của đạt nuôi" Ví dụ đối với ngành chăn nuôi lợn Theo tính toán của chuyên gia kỹ thuật và kinh tế cho thấy : Mức độ chi phí thức ăn trong tổng giá thành chăn nuôi lợn rất cao và tuỳ thuộc vào mục đích chăn nuôi như : Chăn nuôi là giống chi phí thức ăn chiếm khoảng 65% giá thành, chăn nuôi lợn thịt chi phí thức ăn chiếm 75-80% tổng chi phí giá thành Việc sử dụng thức ăn hợp lý trên cơ sở khoa học

và kinh tế là điều kiện hết sức cần thiết để nâng cao năng suất va giảm chi phí thức ăn cho một đơn vị sản phẩm chăn nuôi sản xuất ra Vì vậy cần xác định rõ giá trị dính dưỡng cửa thức ăn

5.2 CÁC PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH GIÁ TRỊ DINH DƯỠNG CỦA THỨC ĂN

Từ khi bắt đầu chăn nuôi, con người đã bắt đầu biết tích luỹ những kiến thức về chăn nuôi nói chung và dinh dưỡng nói riêng Khoa học càng ngày càng phát triển thì nghiên cứu về các chất dinh dưỡng càng được đẩy mạnh

Những thành tựu của môn khoa học tự nhiên như : Sinh lý học, Giải phẫu học, Hoá học, Sinh hoá học … đã là cơ sở để phát triển những nghiên cứu về dinh dưỡng của người và động vật cũng như giá trị dinh dưỡng của thức ăn

Đầu thế kỷ XIX ( 1810) đã có phương pháp xác định giá trị dinh dưỡng của thức

ăn tính theo đương lượng cỏ khô của Thaer, trước đó Einhof đã phân tích thức ăn bằng nước, cồn, axit và ông đã định ra rằng tổng số các chất của thức ăn hoà tan trong phản ứng phân tích bằng các chất trên là những phần thức ăn có giá trị dinh dưỡng Thaer đã dùng những số liệu phân tích của Einhof làm cơ sở tính toán , dương lượng cỏ khô của ông và phát triển : Đương lượng cỏ khô

Của một loại thức ăn nào đó là giá trị dinh dưỡng của loại thức ăn đó so với cỏ khô tiêu chuẩn

Ví dụ : 350 bảng su hào (bảng 1 57kg) củ bằng 1 đương lượng cỏ khô

- Năm 1842, Liebig (Đức) đã phân tích được 3 nhóm chất dinh dưỡng chủ yếu của thức ăn là protit gluxit, và lipit bằng phân tích hoá học, ngày nay phương pháp này dần được sử dụng

Ở nhiều nước với trang thiết bị ngày càng hiện đại hơn nên độ chính xác cao hơn

- Năm 1845 Grouven dùng những chất dinh dưỡng này làm tiêu chuẩn định giá trị dinh dưỡng của thức ăn và lần đầu tiên dùng nó để làm đơn vị tính tiêu chuẩn cho gia súc

- Năm 1860 Ienneberg và Stomann đã tiến hành thành công phương pháp thử mức tiêu hoá ở bò và cừu, đã chứng minh chỗ yếu của phương pháp định giá trị dinh dưỡng của Grouven Từ đó người ta bắt đầu đánh giá giá trị dinh dưỡng của thức ăn theo giá trị dinh dưỡng tiêu hoá được và tính nhu cầu thức ăn của gia súc theo các chất dinh dưỡng tiêu hoá được Nhưng tiêu hoá mới chỉ là sự thể hiện mối quan hệ giữa cơ thể là thức ăn ở giai đoạn đầu chứ không phải là kết quả cuối cùng của quá trình chuyển hoá của thức ăn trong cơ thể Khoa học ngày càng phát triển, kết quả những thí nghiệm cân bằng vật chất và nhiệt năng đã giúp cho việc xác định giá trị dinh dưỡng của tất cả các loại thức ăn sâu sắc hơn

- Năm 1906, Okellner (Đức) đã dùng phương pháp cân bằng vật chất để tìm lượng mỡ tích luỹ của các loại thức ăn trên bò đực thiến Lượng mỡ tích luỹ này óng gọi là hiệu lực sản xuất mỡ và ông đã chọn hiệu lực sản xuất mỡ của tinh bột thuần có giá trị tích luỹ 248gr mỡ làm tiêu chuẩn bằng 1 đơn vị thức ăn (đvtă) để so sánh giá trị dinh dưỡng của các loại thức ăn khác

- Năm 1912 Armby (mỹ ) đưa ra một phương pháp đánh giá giá trị dinh dưỡng của thức ăn tương tự như Okellner nhưng dựa vào phương pháp thí nghiệm cân bằng nhiệt năng để tìm nhiệt năng tích luỹ trên bò đực thiên Nhiệt năng này ông gọi là nhiệt năng thuần Giá trị dinh dưỡng của các loại thức ăn được đánh giá theo nhiệt năng thuần

- Năm 1915 Morisson dựa vào phương pháp thí nghiệm thử mức tiêu hoá đưa ra cách dùng "tổng các chất tiêu hoá được (TDN)" để đánh giá giá trị dinh dưỡng của thức ăn Trong các chất dinh dưỡng tiêu hoá được của thức ăn bao gồm lượng protil, gluxit, và lipit tiêu hoá được cộng lại, riêng lipit liều hoá phải nhân với 2,3

TDN : Protit tiêu hoá + gluxit tiêu hoá + (lipit tiêu hoá x 2.3)

Nội dung cơ bản của phương pháp xác định giá trị dinh dưỡng của thức ăn như sau:

5.2.1 Phương pháp phân tích thức ăn

Dùng phương pháp phân tích thành phần hoá học của thức ăn và thành phần hoá học của cơ thể, rồi so sánh và đánh giá, các loại thức ăn nào có thành phần hoá học tương tự như thành phần hoá học của cơ thể là những loại thức ăn có giá trị dinh dưỡng cao

Ưu điểm :

- Biết được thành phần hoá học của thức ăn và thành phần hoá học của cơ thể từ

đó chọn những loại thức ăn phù hợp

- Phương pháp này đơn giản, dễ làm, tiết kiệm

- Qua số liệu phân tích bước đầu biết được thức ăn tốt hay xấu

Nhược điểm : Chưa phản ánh được đầy đủ giá trị dinh dưỡng của thức ăn chỉ biết được về mặt số lượng mà không biết được chất lượng của thức ăn, chưa cho biết thức

ăn ảnh hưởng tới tình trạng sức khoẻ, sức sản xuất của gia súc tốt hay xấu

5.2.2 Phương pháp thử mức tiêu hoá

Thường được thí nghiệm trên bò đực thiến khoẻ mạnh, không bệnh tật Thời gian thí nghiệm khoảng 10- 12 ngày, trước khi thí nghiệm phải có bước chuẩn bị để cơ thể bài tiết hết những thức ăn (Ta ) đã ăn trước thí nghiệm đồng thời để con vật làm quen với thức ăn thí nghiệm Thời gian chuẩn bị với trâu bò dê cừu là 10-15 ngày, ngựa là 8-10 ngày, gia cầm 6-8 ngày,thỏ, chó là 6-7 ngày

Muốn xác định tỷ lệ tiêu hoá của thức ăn hoặc các chất dinh dưỡng nào đó người

ta lấy mẫu thức ăn đem phân tích thành phần hoá học, sau đó cho con vật thí nghiệm

ăn loại thức ăn đó, thu nhặt phân và nước tiểu của con vật thí nghiệm đem phân tích thành phần hoá học Số chênh lệch giữa thành phần hoá học giữa hai lần phân tích là tỷ

lệ tiêu hoá của khẩu phần thức ăn đó Phương pháp này đòi hỏi phải trực 24giờ/ngày Sau này, do phát triển của khoa học người ta thường dùng các chất chỉ thị màu SIO2 và Br2O3 để tính Những chất chỉ thị màu này không bị tiêu hoá khi con vật ăn vào và được bài tiết ra ngoài theo phân Trộn đều chất chỉ thị đã nghiền nhỏ vào khẩu phần thức ăn định thí nghiệm xác định tỷ lệ % của nó trong thức ăn Đem cho con vật thí nghiệm ăn khẩu phần này, hằng ngày lấy mẫu phân để phân tích mỗi lần 100gr, 3 lần/ngày Đem mẫu thức ăn và mẫu phân thu được phân tích thành phần hoá học, riêng phân phải phân tích thêm thành phần chất chỉ thị màu, từ đó tính tỷ lệ tiêu hoá theo công thức sau :

Ví dụ : Trong khẩu phần thí nghiệm tỷ lệ SIO2 là 2,52%, tỷ lệ protit khẩu phần là 19,62% Sau khi con vật ăn khẩu phần thí nghiệm này thu nhặt phân và phân tích thấy

tỷ lệ SIO2 trong phầnlà 7,12%, tỷ lệ protit còn trong phân là 12,12% Tỷ lệ tiêu hoá như sau (TLTH):

Cách tính tỷ lệ tiêu hoá của các thành phần khác của thức ăn định thí nghiệm cũng lương tự như trên

Nhược điểm : Trong phân, ngoài những chất dinh dưỡng trong thức ăn chưa được liều hoá còn có thêm các chất của sự trao đổi như cặn bã dịch tiêu hoá, tế bào biểu bì ruột vi khuẩn làm ảnh hưởng đến tỷ lệ tiêu hoá protit, lipit Mặt khác, vi khuẩn lại phân giải một phần đáng kể bột đường, xơ thành chất khí CO2 cho thải ra ngoài, cho nên tỷ lệ tiêu hoá của nhóm gluxit thường cao hơn trong thực tế nhất là đối với loài gia súc nhai lại Tỷ lệ tiêu hoá còn phụ thuộc vào loài gia súc thí nghiệm lứa tuổi, trạng thái sinh lý khác nhau, điều kiện sức khoẻ

5.2.3 Phương pháp thí nghiệm sinh vật học

Đây là phương pháp xác định giá trị dinh dưỡng của thức ăn thông qua cơ thể con vật, người ta cho con vật ăn một loại thức ăn thí nghiệm nào đó sau một thời gian thí nghiệm, xác định kết quả của nuôi dưỡng trên con vật qua các mặt : tăng trọng, sản phẩm thịt, trứng, sữa, lông

Yêu cầu : Gia súc thí nghiệm phải đồng đều về giống tuổt, tính biệt, trọng lượng, thể chất năng lực sinh sản và có số lượng >30 con/ lô thí nghiệm

Muốn xác định được giá trị dinh dưỡng của loại thức ăn nào đó thì cần thay đổi loại thức ăn này còn các toại thức ăn khác phải ổn định, chế độ chăm sóc amin lý giống nhau

Phương pháp này đơn giản, dễ làm, áp dụng rộng rãi Tuy nhiên chưa có ảnh hưởng cuối cùng của thức ăn trên cơ thể con vật

5.2.4 Phương pháp thí nghiệm cân bằng vật chất

Là phương pháp đánh giá chất lượng thức ăn qua việc nhận xét, đánh giá những thay đổi của cơ thể vật nuôi với sự chênh lệch giữa các chất dinh dưỡng trong thức ăn vào và các chất bài tiết ra Trong thức ăn có nhiều chất dinh dưỡng khác nhau nhưng trong thí nghiệm cân bằng vật chất chỉ theo dõi sự cân bằng của protit, lipit và khoáng còn nước và gluxit thì ít khi xác định đến vì nước không phải là nguồn nhiệt năng, gluxit trong cơ thể lại rất ít (con bò nặng 400-500 kg nhưng chỉ chứa tới 2 kg gluxil) Mặt khác, trong điều kiện ăn uống bình thường hàm lượng gluxit trong cơ thể ít thay đổi Vì vậy, muốn biết hiệu quả của thức ăn đối với cơ thể phải căn cứ vào sự tích luỹ hay phần giải protit của protit và lipit qua sự cân bằng cửa nitơ và cacbon

5.2.4.1 Cân bằng nitơ

Khảo sát lượng N ăn vào và N bài tiết ra chênh lệch bao nhiêu

Khái niệm : Phương pháp xác định lượng N sau khi ăn vào được tích luỹ hay

phân giải trong cơ thể, trên cơ sở đó đánh giá được giá trị dinh dưỡng của thức ăn, đặc biệt đánh giá chất lượng protit của thức ăn

Phương pháp thí nghiệm : Muốn tiến hành thí nghiệm về cân bằng N người ta đã dựa vào sự biến đổi N trong cơ thể theo sơ đồ sau: N ăn vào N ở phân

Nếu N ăn vào > N thải ra , cân bằng N >0 (con vật có tích luỹ N)

Nếu N ăn vào < N thải ra , cân bằng N <0 (con vật tiêu hao N của cơ thể)

Trong thực tế cân bằng N > 0 thường gặp ở vật đang sinh trưởng, đang mang thai, con vật mới ốm khỏi đang phục hồi sức khoẻ

Cân bằng N = 0 gặp trong trường hợp con vật đủ protit và cả khi thiếu protit, nhưng không thiếu nghiêm trọng

Cân bằng N < 0 thường gặp khi con vật thiếu protit nghiêm trọng, con vật phải huy động protit trong cơ thể hoặc trong trường hợp đủ protit nhưng chất lượng kém, tỷ

lệ không cân đối

Cân bằng N (gr)

Cân bằng N = 19,82 - (2,02 + 7,03 ) = 10.77

Mỗi ngày con lợn này tích luỹ được :

10 77 x 6,25 : 67,3gr protit

5.2.4.2 Thí nghiệm cân bằng cacbon

Khái niệm : Phương pháp cân bằng cacbon là phương pháp xác định khả năng

tích luỹ lipit trong cơ thể để đánh giá giá trị dinh dưỡng của thức ăn

Phương pháp thí nghiệm : Muốn tiến hành thí nghiệm cân bằng cacbon phải nằm

được sự biến đổi cacbon trong cơ thể khi vật nuôi ăn vào như thế nào?

Trong thức ăn có chứa cacbon như : protit, lipit gluxit

Sơ đồ biến đổi cacbon trong cơ thể

Cụ thể ta có :

C tiêu hoá = C thức ăn - (C phần+ C khí đường tiêu hoá)

C tích luỹ = C tiêu hoá - (C nước tiểu + C khí đường hô hấp)

C tích luỹ trong lipit = C tích luỹ trong cơ thể - C tích luỹ trong protit

( Tỷ lệ cacbon trong protit thịt lợn là 52,54% )

Lượng C tích luỹ trong lipit : 192 – 29,55 = 162,45gr (C tích luỹ trong lipit là 76.5

Thí nghiệm cân bằng nhiệt năng còn dựa trên định luật Hess phát biểu như sau :

"Nếu một chất X nào đó được ôxy hoá thành một chất Y mặc dù chất X phải qua một bước hay nhiều bước để thành chất Y thì tổng số năng lượng giải phóng ra sẽ như nhau”

Ví dụ : Gluxit đối trong phòng thí nghiệm biến thành CO2 + H2O + Q Chì qua một bước, còn gluxit trong cơ thể phải ôxy hoá hơn 20 bước trung gian mới thành CO2+ H2O+ Q Nhưng tổng số năng lượng giải phóng ra đều như nhau

Định luật này có ý nghĩa quan trọng là nếu chúng ta muốn biết tồng nhiệt năng của các chất dinh dưỡng giải phóng ra trong cơ thể là bao nhiêu, chúng ta chỉ cần đốt

những chất này trong những dụng cụ đặc biệt của phòng thí nghiệm là được

Sơ đồ chuyển hoá năng lượng trong có thể (theo NRC 1988 )

- Năng lượng thô (GE) : Năng lượng thô chứa trong chất hữu cơ của thức ăn là tổng số năng lượng protit ra khi đốt trong máy đo năng lượng (Bomb Calorimeter)

Ví du : Năng lượng sinh ra khi đốt cháy 1gr protit là 5,65 kcalo, 1 gr 1ipit là 9,3kcalo, 1 gr gluxit là 4, 1 kcalo

- Năng lượng tiêu hoá (DE) : là phần năng lượng được cơ thể tiêu hoá hấp thụ

DE = GE - FE Năng lượng trao đổi (ME) chiếm khoáng 40-70% năng lượng thô của khẩu phần,

nó được dùng vào các phản ứng chuyển hoá của tế bào

ME = DE - (UE + GPD) Khí đường tiêu hoá là khí sinh ra trong quá trình lên men vi sinh vật trong đường tiêu hoá, khí này gồm có CO2, O2, NH4, H2, H2S Trong đó, CH4 chiếm 40% tổng số khí Người ta dùng công thức tính năng lượng ME dựa vào hàm lượng khí CH4 như sau :

ME = 17,68 + 4.01 x CH4 (ở bò)

ME = 9,80 + 2,41 x CH4 (ở cừu)

- Năng lượng thuần (NE) : Là phần năng lượng còn lại sau khi lấy ME trừ di năng lượng nhiệt (HI) : NE = ME - HI Năng lượng thuần là năng lượng cuối cùng để duy trì và sản xuất - Năng lượng nhiệt (là) : Chiếm từ 10-40% năng lượng thô, nó phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường, cơ năng sinh lý của vật nuôi

5.3.1 Đơn vị tinh bột của Okellner

Okellner là nhà khoa học người Đức, ông dùng 1kg tinh bột thuần có giá trị tích luỹ 248,8gr mỡ ở bò đực thiến, làm một đơn vị thức ăn, các loại thức ăn khác so sánh

với tinh bột thuần để xác định giá trị dinh dưỡng của thức ăn

Thí nghiệm trên các chất dinh dưỡng khác ông thu được: 1 kg xơ thô tiêu hoá có giá trị tích luỹ 248 gr mỡ

1kg protit tiêu hoá có giá là tích luỹ 253gr mỡ

1kg lipit tiêu hoá của thức ăn thô, củ quả tích luỹ 474 gr mỡ

1kg lipit tiêu hoá của thức ăn hạt hoà thảo và phụ phẩm tích luỹ 526 gr mỡ 1kg lipit tiêu hoá của các loại hạt họ Đậu tích luỹ 598 gr mỡ

Những con số trên Okellner gọi là hiệu lực sản xuất mỡ của các chất dinh dưỡng

Từ đó ta có thể tính được lượng mỡ tích luỹ của các loại thức ăn nếu biết được thành phần hoá học của nó

5.3.2 Đơn vị yến mạch (Liên Xô cũ)

Đơn vị yến mạch do nhà khoa học Bodanov đề xuất, ông dùng 1kg yến mạch có giá trị dinh dưỡng 148.8 làm tròn là 150 gr mỡ trên bò đực thiến làm đơn vị thức ăn, các loại thức ăn khác so sánh với yến mạch để xác định giá trị dinh dưỡng Về nguyên

lý tính toán theo phương pháp của Okellner

5.3.3 Đơn vị nhiệt nâng thuần Armsbỵ

Armsby đã lấy nhiệt năng thuần của các loại thức ăn làm cơ sở đánh giá giá trị dinh dưỡng của thức ăn Nhiệt năng thuận mà ông tìm được trên một số loại thức ăn và chất dinh dưỡng như sau:

Bảng 5.4 Nhiệt năng thuần một số l/oại thức ăn theo Arnlsbv

Chất dinh dưỡng tiêu hoá được

(Đơn vị: bảng Anh)

Nhiệt năng thuần (1 therin = 1000kcalo)

Protit thuần 1,061

Lipit trong thức ăn hạt 2,722

Bảng 5.5 Nhiệt năng cần trừ theo tỷ lệ xơ trong thức ăn

Hàm lượng xơ trong thức ăn (%) Cứ 1 bảng xơ cần trừ đi lượng nhiệt

Ví dụ : Tìm giá trị dinh dưỡng của 100 bảng lúa mạch theo nhiệt năng thuần

Trong 100 bảng lúa mạch có 8,3 bảng protit 100 bảng lúa mạch có 16 bảng lipit

tiêu hoá, 100 bảng lúa mạch có 66.8 bảng gluxit

Nhiệt năng thuần theo lý thuyết:

Ví dụ 2 : Tìm giá trị dinh dưỡng của 100 bảng rơm theo nhiệt năng thuần:

Trong 100 bảng rơm có 0,6 bảng protit tiêu hoá

Trong 100 bảng rơm có 25 bảng gluxit tiêu hoá

Trong 100 bảng rơm có 0,5 bảng lipit tiêu hoá

Nhiệt năng thuần theo lý thuyết:

06 x 1 ,06 1 = 0,6366

05 x 2,04 1 = 1 ,0205

25 x 1,071 =26,7750

Tổng cộng : 28,432

Trong 100 bảng rơm có 28,9 bảng chất xơ, cứ 1 bảng xơ phải trừ đi 0,621 thăm

Vậy 28,9 bảng xơ cần trừ nhiệt năng:

28,9 x 0,62 1 = 1 7,9469 therin

Vậy nhiệt năng thực tế:

28,432 - 1 7,9469 =10,4851 therin

5.3.4 Đơn vị thức ăn Việt Nam

Thời Pháp thuộc dùng đơn vị thóc của Winter và Rcmond là hai kỹ sư người Pháp đề xuất Phương pháp này tính như đơn vị tính bột của Okellner Sau khi hoà bình lập lại, chúng ta dùng đơn vị yến mạch của Liên Xô Năm 1978 Bộ Nông nghiệp cho phép xây dựng đơn vị thức ăn theo đơn vị năng lượng trao đổi ME Cứ 1 đơn vị thức ăn có giá trị 2500 kcalo năng lượng trao đổi ME và được tính như sau:

Trong đó : a,b,c,d là các giá trị năng lượng trao đổi của 1gr protit tiêu hoá, lipit,

xơ, bột đường tiêu hoá được

Hệ số năng lượng trao đổi của 1 gr chất dinh dưỡng của các loài gia súc khác nhau thì khác nhau, đồng thời ở các loại thức ăn khác nhau cũng khác nhau (theo tài liệu của Alxelecon)

Ví dụ :

* Trên trâu bò :

1 gr protit tiêu hoá:

- Của thức ăn thô cho 4,5 kcalo năng lượng trao đổi

- Của thức ăn tinh cho 4,5 kcalo năng lượng trao đổi

- Của thức ăn xanh cho 3,3 kcalo năng lượng trao đổi

- Của thức ăn động vật cho 4,5 kcalo năng lượng trao đổi

1 gr 1ipit tiêu hoá:

- Của thức ăn thô cho 7,8 kcalo ME

- Của thức ăn hạt cho 8,3 kcalo ME

- Của thức ăn hạt họ đậu cho 8,8 kcalo ME

- Của thức ăn động vật cho 9,3kcalo ME

1 gr chất xơ tiêu hoá cho 2,9 kcaloME

1 gr chất bột đường cho 3,7 kcalo ME

* Trên lợn:

1 gr protit tiêu hoá cho 4,5 kcalo ME

1 gr chất mỡ tiêu hoá cho 9,3 kcalo ME

1 gr chất xơ tiêu hoá cho 4,2 kcalo ME

1gr bột đường tiêu hoá cho 4,2 kcalo ME

Để tính hệ số năng lượng trao đổi (a, b, c, di của lối chất dinh dưỡng được tiêu hoá ở gà người ta sử dụng tài liệu của Tinh cụ thể là: gr chất protit tiêu hoá:

- Của thức ăn thô và phụ phẩm cho 3,6 kcalo

- Của thức ăn hạt hoà thảo cho 4,2 kcalo

- Của thức ăn họ đậu cho 4,3 kcalo

1 gr lipit tiêu hoá:

- Của thức ăn thô, phụ phẩm cho 9, 1 kcalo ME

- Của thức ăn hạt và phụ phẩm cho 9,lkcalo

- Của thức ăn động vật cho 9,5 kcalo ME

1 gr xơ tiêu hoá cho 4,2kcalo ME, rồi trừ đi phần năng lượng chất xơ không được tiêu hoá nhân với 0,34

1 gr bột đường tiêu hoá:

- Của thức ăn thô và phụ phẩm cho 3,8 kcalo

- Của thức ăn hạt hoà thảo cho 4,2 kcalo

- Của thức ăn hạt họ đậu cho 4,0 kcalo

Của thức ăn động vật cho 3,8 kcalo

5.4 TỶ LỆ TIÉU HOÁ, TỶ LỆ DINH DƯỠNG

5.4.1 Tỷ lệ tiêu hoá

Tỷ lệ tiêu hoá của một chất dinh dưỡng nào đó trong thức ăn là tỷ lệ giữa những phần tiêu hoá được của chất dinh dưỡng đó so với chất dinh dưỡng đã ăn vào

* Các nhân tố ánh hưởng đến tỷ lệ tiêu hoá

- Loài, giống vật nuôi : do sự khác nhau về cấu tạo bộ máy tiêu hoá và đặc tính sinh lý tiêu hoá mà khả năng tiêu hoá của các loài vật nuôi là khác nhau, các giống khác nhau thì tỷ lệ tiêu hoá cũng khác nhau Thức ăn càng khó tiêu bao nhiêu thì tỷ lệ tiêu hoá càng khác nhau : Ví dụ chất xơ ở loài nhai lại tiêu hoá 40-50%, ngựa 30%, lợn 30% Lợn nội tiêu hoá thức ăn thô xanh tốt hơn lợn ngoại

- Tuổi, cá thể : Ở mỗi lứa tuổi khác nhau, cấu tạo và chức năng sinh lý tiêu hoá khác nhau nên tỷ lệ tiêu hoá cũng khác nhau

Ví dụ : Bê 4 tuần tuổi lợi dụng được glucoz, lactoz nhưng không tiêu hoá được dextrin và tinh bột, lúc lên 9 tuần tuổi trở đi tiêu hoá được maltoz Tuổi càng tăng hoạt tính của men maltaza và amilaza càng tăng Tỷ lệ tiêu hoá còn khác nhau ở các cá thể khác nhau, có con có tỷ lệ tiêu hoá cao, có con có tỷ lệ tiêu hoá thấp

- Lượng thức ăn của khẩu phần : Khẩu phần ăn quá nhiều sẽ không đủ men và

dịch tiêu hoá để thấm vào mọi thành phần thức ăn mặt khác ăn quá nhiều thức ăn bị tống ra ngoài nhanh dẫn đến tỷ lệ tiêu hoá thấp

- Thành phần của khẩu phần:

+ Ảnh hưởng của protit : Hàm lượng protit tăng sẽ làm tăng tỷ lệ tiêu hoá vì protit làm tăng cường hoạt động của các tuyến tiêu hoá, tăng men pepsin và lipHza Ở loài nhai lại còn kích thích vi sinh vật dạ cỏ phát triển Nhưng nếu khẩu phần quá nhiều protit sẽ làm rối loạn tiêu hoá do thiếu men tiêu hoá protit vi sinh vật lên men gây thối hoạt động phân huỷ phần protit dư thừa sinh ra nhiều độc tố gây nhiễm độc máu, ỉa chảy dẫn tới làm giám tỷ lệ tiêu hoá

+ Ảnh hưởng của lipit trong khẩu phần : Ăn quá nhiều mỡ sẽ thiếu dịch mật và men tiêu hoá lipHza làm cho con vật bị ỉa chảy, rối loại tiêu hoá và làm giảm tỷ lệ tiêu hoá

+ Ảnh hưởng của chất bột đường : Nếu trong khẩu phần có nhiều đường dễ tan

và tinh bột có thể làm giảm tỷ lệ tiêu hoá các thành phần trình dưỡng khác nhất là ở các loài nhai lại nguyên nhân là do vi sinh vật dạ cỏ tập trung lên men bột đường dễ tan chất xơ và các chất dinh dưỡng khác ít bị tác động nên tỷ lệ tiêu hoá thấp Đồng thời quá trình lên men bột đường sẽ sinh nhiều axit hữu cơ kích thích nhu động ruột làm thức ăn bị tống ra ngoài nhanh khi chưa được tiêu hoá triệt để

+Ảnh hưởng của chất xơ trong khẩu phần : Chất xơ là thành phần khó tiêu hoá do cấu tạo phức tạp, đa số các loài động vật không tiêu hoá được chất xơ trừ loài gia xúc nhai lại Hàm lượng chất xơ càng cao thì tỷ lệ tiêu hoá của thức ăn càng thấp Người ta tính tỷ lệ tiêu hoá theo công thức : y = 90 - ax

Trong đó : y là tỷ lệ liều hoá của thức ăn

a là hằng số phụ thuộc loài gia súc và mức độ thành thục của chất xơ trong thức ăn

Ví dụ : theo Axellecon, tỷ lệ tiêu hoá chất hưu cơ thí nghiệm : Đối với bò là : y = 90,1 – 0,879 x

Đối với lợn theo Sneider : y = 93,84 - 1,293 x Đối với gia cầm theo Becker : y : 86,06 - 1,955 x Tuy nhiên, để đảm bảo thức ăn có lý lệ liều hoá cao, tỷ lệ chất xơ trong khẩu phần phải thích hợp như sau :

Bản 5.6 Tỷ lệ xơ trong khẩu phần ăn (%)

+ Ảnh hưởng của quá trình nuôi dưỡng : Kết quả nghiên cứu của PHB1ov : Sự hoạt động và tiết dịch tiêu hoá và men tiêu hoá của con vật có liên quan đến màu sắc, mùi vị, tính chất, khối lượng thức ăn và giờ giấc cho ăn Vì các điều kiện đó đã tạo nên phản xạ có điều kiện ở con vật Chính vì vậy huấn luyện vật nuôi ăn đúng giờ, đúng loại thức ăn màu sắc mùi vị thơm ngon sẽ kích thích tiêu hoá làm tăng tỷ lệ tiêu hoá, góp phần tăng năng suất chăn nuôi và giảm giá thành sản phẩm

5.4.2 Tỷ lệ dinh dưỡng

Tỷ lệ dinh dưỡng (TLDD) là tỷ lệ giữa những phần chất dinh dưỡng không chứa

N và chất dinh dưỡng chứa N tiêu hoá được trong khẩu phần ăn của vật nuôi

Ví dụ : Trong một khẩu phần có 8,8% protit tiêu hoá, 2% lipit tiêu hoá 50% các gluxit tiêu hoá, 1,1% xơ tiêu hoá

Mỗi loại gia súc có tỷ lệ dinh dưỡng khác nhau, nếu tỷ lệ dinh dưỡng phù hợp sẽ làm tăng tỷ lệ tiêu hoá và hấp thụ của khẩu phần thức ăn Với gia súc non đòi hỏi tỷ lệ dinh dưỡng hẹp < 6/1, gia súc cày kẻo, tiết sữa tỷ lệ dinh dưỡng trung bình 6/1-8/1, gia súc làm việc nhẹ, nuôi duy trì tỷ lệ dinh dưỡng rộng > 9/1

5.5 CÁC CHẤT DINH DƯỠNG VÀ QUA HỆ CỦA CHÚNG ĐẾN CƠ THỂ VẬT NUÔI

5.5.1 Quan hệ của nước với cơ thể vật nuôi

Nước tuy không phải là chất dinh dưỡng nhưng nó giữ vai trò cực kỳ quan trọng

trong quá trình trao đổi chất của con vật Theo Rubnor một con vật bị mất đi toàn bộ

mỡ và 2/3 protit vẫn có thể sống nhưng nếu mất 1/10 nước trong cơ thể đã cảm thấy khó sống, còn mất 1/5 lượng nước trong cơ thể con vật sẽ chết bởi vì nước có một số tác dụng chính sau:

Nước tham gia quá trình tiêu hoá và hấp thụ thức ăn : Chúng ta đều biết rằng thức ăn được tiêu hoá là nhờ tác động của dịch tiêu hoá mà dịch tiêu hoá thành phần chủ yếu là nước chiếm tới 98% Cơ thể vật nuôi chỉ hấp thụ được chất dinh dưỡng khi chúng ở dạng hoà tan, nước là dung môi chủ yếu để hoà tan các chất dinh dưỡng Sau khi được tiêu hoá, các chất dinh dưỡng được hấp thụ vào máu vận chuyển đi nuôi cơ thể, trong máu có chứa 90% là nước Sau khi tham gia trao đổi chất trong tế bào, các chất cặn bã được bài tiết ra bên ngoài theo nước tiểu, trong đó thành phần chính cũng

là nước

Nước tham gia vào các phản ứng hoá học trong cơ thế : Quá trình sống của cơ thể phụ thuộc vào hàng loạt các phản ứng hoá học liên tiếp xảy ra, hầu hết các phản ứng này xảy ra trong mỗi trường nước

- Nước giữ thể hình con vật : Trong cơ thể dùng vật nước chiếm tới 70% - 80% trong tế bào làm cho tế bào trương phồng giữ được thể hình và có tính đàn hồi cao

- Nước làm giảm tác dụng ma sát : Giữa các khớp xương cơ thể phải có dịch nhờn gọi là dịch bao khớp giúp khi vận động ma sát giảm đi, thành phần chủ yếu của dịch nhờn là nước

- Nước tham gia điều tiết thận nhiệt : Nước là nguồn nguyên liệu chủ yếu để điều tiết thân nhiệt, nước bay hơi cần phải có nhiệt lượng

Cứ 1gr nước biến thành hơi nước cần 580 calo, chính nhờ quá trình bốc hơi nước trong cơ thể mà nhiệt được sinh ra trong các phản ứng trao đổi chất thừa ra so với yêu cầu sẽ được thải đi Mặt khác nước lại có tỷ nhiệt gần như cao nhất so với các chất nên nước trong cơ thể giúp cho thân nhiệt không bị thay đổi đột ngột

Nước cung cấp cho cơ thể gồm 3 nguồn : nước uống vào, nước trong thức ăn còn gọi là nước sinh lý tế bào và nước trao đổi còn gọi là nước nội sinh

+ Nước trong thức ăn chiếm tỷ lệ khá lớn nhất là thức ăn xanh có 70-90% là nước, thức ăn củ quả tươi chiếm 65%-95% là nước, các loại hạt khô nước chiếm l0-14%

+ Nước trao đổi là nước sinh ra trong quá trình ôxy hoá các chất hữu cơ trong cơ thể, nhờ nước trao đổi này mà một số động vật có thể nhịn uống trong một thời gian dài mà vẫn sống được (như trường hợp ngủ đông hay lạc đà sống trên sa mạc) Nước trao đổi sinh ra khi ôxy hoá 1 gr chất dinh dưỡng trong cơ thể động vật như sau:

Glucoz cho 0,6gr H2O

Tinh bột cho 0,56gr H2O

Protit thuần cho 0,42gr H2O

5.5.2 Quan hệ của protit đối với cơ thể

Protit là hợp chất cao phần tử có chứa Nitơ mang tính chất trung tính chữ protit bắt nguồn từ chữ la tinh protos : đầu tiên, chủ yếu do Mulder (Đan Mạch) đề xướng

5.5.2.1 Phân loại protit

Protit thô là tên gọi chung nhất của tất cả các chất hữu cơ trong thành phần cấu tạo có chứa N, muốn biết hàm lượng protit thô người ta phân tích thành phần hoá học của thức ăn, định lượng N tổng số bằng phương pháp Microkeldal để tiên lượng N chứa trong thức ăn rồi nhân với hệ số riêng của protit (hệ số riêng của prôtit thường là 6,25) Tương ứng hàm lượng N trung bình là 16% trong protit

Hệ số riêng của protit trứng, thịt, thức ăn họ đậu là 6,25 Hệ số riêng của hạt hoà thảo là 5,83; khô dầu là 5,30; protit sữa động vật là 6,38

Protit thô bao gồm protit thuần và nitơ phi protit

- Protit thuần : Là các loại protit khi thuỷ phân chỉ cho các axit amin Số lượng và thành phần các axit amin quyết định phẩm chất của protit Nói chung, loại protit nào

có đủ các axit amin không thay thế là loại axit amin mà cơ thể không thể tự tổng hợp được, là protit có giá trị dinh dưỡng cao Ngược lại, protit nào thiếu nhiều loại axit amin không thay thế là protit có phẩm chất kém Mỗi loài gia súc đòi hỏi một loại axit amin không thay thế khác nhau

Ví dụ : ở người axit amin histidin có thể tự tổng hợp nhưng ở gia súc nhai lại thì không tổng hợp được, axit amin không thay thế của lợn tương tự như ở chuột gồm có : lizin tryptophan histidin, phenylalanin, leucin, izoleucin, treo nin, methionin, vanin, một số loại thay thế được một phần là acginin, tyroxin được tạo nên từ phenylalanin và cystin được tổng hợp từ methionin và serin Ở gà, ngoài các axit amin quan trọng trên glixin và axit glutamic cũng thuộc loại axit amin quan trọng không thể thay thế ở gà con và gà đẻ trứng Người ta thường căn cứ vào thành phần và số lượng các axit amin

để phân loại protit Theo phương pháp này protit thuần được chia thành 3 loại:

- Protit hoàn toàn trong thành phần có đủ các loại axit amin không thay thế

- Protit nửa hoàn toàn trong thành phần thiếu một vài loại axit aimin không thay thế Loại này chỉ duy trì được sức khoẻ nhưng không đảm bảo sinh trưởng bình thường

- Protit không hoàn toàn : Thành phần chỉ có vài loài axit amin không thay thế nên không thể duy trì sức khoẻ và sinh trưởng bình thường được

Ví dụ : protit của ngô, sắn, khoai lang

Các amin : Hợp chất chứa N nhưng không phải protit Bao gồm tất cả các chất có nguồn gốc từ những sản phẩm trung gian của quá trình tổng hợp protit như nitrit, nitrat hoặc sản phẩm của quá trình phân giải protit ở trong cơ thể như urê axit uric, purun, pirimidin nucleozit serin, alanin axit glutamic axit aspHctic

5.5.2.2 Vai trò của protit trong nuôi dưỡng vật nuôi