Bài 2 đặc điểm ngôn ngữ

Bất kì một loại hình nghệ thuật nào cũng đều có ngôn ngữ đặc thù của nó. Điều đó có nghĩa là ngôn ngữ vừa mang tính đặc thù của từng loại hình nghệ thuật, vừa mang tính xác định sự khác biệt giữa loại hình nghệ thuật này với loại hình nghệ thuật khác. Hình tượng nghệ thuật nào cũng mang tính chất cảm tính, cụ thể; nói cách khác, tác phẩm nghệ thuật nào cũng phải nhờ những yếu tốt vật chất để tác động vào giác quan của người thưởng thức. Như vậy, mỗi loại hình nghệ thuật đề dựa vào những vật liệu riêng của nó, những phương tiện vật chất đặc thù để xây dựng nên hình tượng trong tác phẩm. Văn học dựa vào ngôn ngữ, điêu khắc, đất, đá, thạch cao, hội họa, màu sắc, múa, điệu bộ của con người và âm nhạc là âm thanh.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGHỆ THUẬT TRUNG ƯƠNG

BÀI TIỂU LUẬN

Tên đề tài : KHÁI QUÁT VỀ ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA LOẠI HÌNH NGHỆ

THUẬT ÂM NHẠC.

Chuyên ngành: Sư phạm âm nhạc Học phần: Đại cương các loại hình nghệ thuật

Họ và tên:

Mã sinh viên:

Lớp:

Hà Nội -Tháng 3-2023

KHOA SƯ PHẠM ÂM NHẠC

BỘ MÔN LÝ LUẬN ÂM NHẠC

Tên học phần: Đại cương các loại hình nghệ thuật học

Mã môn học: MUS2078

Số TC: 02

Mã đề 01 Trình độ đào tạo: ĐHSP ÂM NHẠC Hình thức thi học phần: Tiểu luận

Họ và tên sinh viên: ………

MSSV: ………

Lớp ………

Tên đề tài :

KHÁI QUÁT VỀ ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA LOẠI HÌNH NGHỆ

THUẬT ÂM NHẠC.

Hà Nội -Tháng 3-2023

MỞ ĐẦU

Bất kì một loại hình nghệ thuật nào cũng đều có ngôn ngữ đặc thù của nó Điều đó có nghĩa là ngôn ngữ vừa mang tính đặc thù của từng loại hình nghệ thuật, vừa mang tính xác định sự khác biệt giữa loại hình nghệ thuật này với loại hình nghệ thuật khác Hình tượng nghệ thuật nào cũng mang tính chất cảm tính,

cụ thể; nói cách khác, tác phẩm nghệ thuật nào cũng phải nhờ những yếu tốt vật chất để tác động vào giác quan của người thưởng thức Như vậy, mỗi loại hình nghệ thuật đề dựa vào những vật liệu riêng của nó, những phương tiện vật chất đặc thù để xây dựng nên hình tượng trong tác phẩm Văn học dựa vào ngôn ngữ, điêu khắc, đất, đá, thạch cao, hội họa, màu sắc, múa, điệu bộ của con người và

âm nhạc là âm thanh

Nhưng chỉ với chất liệu vẫn chưa đủ để xây dựng thành tác phẩm nghệ thuật bởi chất liệu muốn trở thành nghệ thuật phải nhờ bàn tay, trí óc của người nghệ sĩ sáng tạo… Cách thức mà người nghệ sĩ vận dụng để điểu khiển chất liệu

đó là những phương tiện diễn tả của nghệ thuật

Chất liệu đặc thù cùng với phương tiện diễn tả riêng tạo thành ngôn ngữ nghệ thuật Mỗi loại hình nghệ thuật đều có một ngôn ngữ (nghệ thuật), và như

ta thường thấy: ngôn ngữ văn học, ngôn ngữ điện ảnh, ngôn ngữ hội họa và chúng ta đang tìm hiểu là ngôn ngữ âm nhạc

Ngôn ngữ âm nhạc để xây dựng và củng cố hình tượng âm nhạc về mặt vật chất và nó tồn tại và phát triển dưới hình thức những tác phẩm âm nhạc cụ thể

Các âm vực trầm bổng với sắc thái cao độ – trường độ (trầm, bổng – nhanh, chậm) là hai thuộc tính cơ bản của ngôn ngữ âm nhạc tạo nên giai điệu – sắc thái ngôn ngữ của âm nhạc Người nghệ sỹ xây dựng nên những hình tượng

âm nhạc: giai điệu, nhịp điệu, hoà âm, điệu thức, âm sắc Trong đó giai điệu có tính quyết định trong một tác phẩm âm nhạc Bằng sự vận dụng các yếu tố và thuộc tính trên, thế giới âm thanh vật lý được “nhân tính hoá” trở thành những hình tượng mang ý nghĩa thẩm mỹ, diễn tả sâu sắc thế giới tâm hồn con người

NỘI DUNG

KHÁI QUÁT VỀ ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA LOẠI HÌNH NGHỆ

THUẬT ÂM NHẠC.

1 Giới thiệu về ngôn ngữ âm nhạc

Ngôn ngữ âm nhạc là ngôn ngữ âm thanh Âm thanh trong âm nhạc khác

với âm thanh trong cuộc sống nhưng chúng có gắn bó mật thiết với nhau, bổ sung cho nhau để tạo nên những tác phẩm nghệ thuật phản ánh cuộc sống một cách chân thực nhất vì âm thanh bắt nguồn từ các âm thanh trong thiên nhiên và

tự nhiên được con người mô phỏng

Riêng đối với ngôn ngữ âm nhạc, đặc biệt là ngôn ngữ ca khúc có mối liên hệ chặt chẽ với ngôn ngữ giao tiếp, vì ca khúc, chẳng qua chỉ là sự cách

điệu với những thủ pháp nghệ thuật đặc thù ở một mức cao hơn mà thôi Theo PGS Dương Viết Á thì giữa ngôn ngữ âm nhạc và ngôn ngữ giao tiếp có sự giống nhau về bản chất và vai trò: cùng nhằm mục đích biểu đạt tư tưởng chung cho nhiều thời đại cũng như nhiều vấn đề khác, nhưng lại có sự khác nhau về chức năng, về phạm vi áp dụng

Ngôn ngữ có trước âm nhạc Khi người này nói với người khác, tức là dùng ngôn ngữ, và với ngôn ngữ nói, nó trao chuyển đến cho người nghe một lúc hai lượng thông tin: bằng ngữ nghĩa để truyền đạt nội dung ý nghĩ và bằng ngữ điệu để truyền đạt nội dung tình cảm Chính từ ngữ điệu, loài người đã dựa vào đó để phát triển, hệ thống hóa, nâng cao lên và thành loại hình nghệ thuật

âm nhạc

Khoa học âm nhạc hiện đại thế giới, từ thực tế sinh động kỳ diệu của sáng

tạo nghệ thuật âm nhạc nhiều thế kỷ qua, từ lâu đã chỉ ra: Mọi âm thanh trong tự nhiên và xã hội đều có thể trở thành âm thanh âm nhạc, đều có thể góp phần biểu hiện thế giới tâm cảm của người nghệ sỹ trước tự nhiên và xã hội Và như vậy, vấn đề cơ bản nhất trong sáng tạo nghệ thuật, vai trò đầu tiên và quan trọng nhất của chủ thể sáng tạo nghệ thuật là khả năng sử dụng một cách có

hiệu quả nhất một cách khoa học về sự hòa hợp các âm thanh để tạo dựng hình tượng nghệ thuật.

2.1 Giai điệu:

Là sự kết hợp về độ cao và độ dài của âm thanh, một chuỗi âm thanh nối tiếp nhau thành một bè Nói đến giai điệu cũng là nói đến sự tổ chức về mặt độ cao của các âm thanh kết hợp với sự tổ chức về mặt độ dài của chúng Chuỗi âm thanh phải theo một hướng chuyển động, một mối tương qua nhất định

2.2 Tiết tấu:

Là tương quan trường độ của các âm thanh nối tiếp nhau và được tổ chức, sắp xếp về mặt thời gian của âm thanh do con người quy định, quy ước cho phù hợp với tính chất của nghệ thuật âm thanh

2.3 Phức điệu:

Là một cấu trúc, một tác phẩm âm nhạc gồm nhiều điệu, nhiều giọng, nhiều bè cùng đi song hành với nhau trong đó mỗi giai điệu có một cách tiến hành về độ cao, độ dài và tiết tấu nhằm biểu đạt nội dung tác phẩm Tuy nhiên ở đây các bè xuất hiện trong sự hòa hợp với giai điệu để phục vụ cho bè chính hay còn gọi là giai điệu chủ đạo để không phá vỡ tính thống nhất và sự hoàn chính của một tác phẩm âm nhạc mà còn làm làm cho hình tượng âm nhạc phong phú, màu sắc, đa dạng hơn Song với khả năng của trí tuệ và khát vọng của ccon người cùng với nhận thức ngày càng cao, với thế giới nội tâm ngày càng phong phú, sâu sắc thì con người bổ sung thêm những phương tiện diễn tả loại hình nghệ thuật âm nhạc, đó là hòa thanh

2.4 Hòa thanh:

Hòa thanh đã trở thành một phương tiện diễn tả không kém phần quan trọng trong loại hình nghệ thuật âm nhạc; nó là tổ chức có tính quy luật của sự hòa hợp giữa hai âm thanh hay của một chồng âm thanh, là cách tiến hành và nối tiếp của những chồng âm thanh đó Tác phẩm âm nhạc giờ đây không chỉ bao gồm một bè, một giọng đơn điệu mà nó bao gồm nhiều bè cùng phát ra, cùng vang lên và trong cung một lúc Nhưng những bè đó không vang lên cùng

một lúc một cách tùy tiện mà phải là sự hòa hợp của từng âm thanh trên và âm thanh dưới Mỗi âm thanh pài nằm trong sự hòa hợp của những âm thanh khác,

có nghĩa là phải có những quy luật của sự “pha trộn âm thanh” này – đó chính là quy luật hòa thanh

Nói quy luật là có cơ sở triết học của nó vì khi nói đến hòa thanh thì có nghĩa là sự hòa hợp của âm thanh khác nhau và có sự khác nhau nên con người mới nghĩ tới sự hòa hợp (với âm thanh giống nhau thì chỉ có sự đồng âm hoặc đồng thanh mà thôi) Vấn đề là làm thế nào để những âm thanh phát ra trong cùng một lúc có thể là thuận hoặc nghịch để đem đến cho người nghe những giai điệu có màu sắc

Quy luật hòa thanh cũng có cơ sở khao học của nó: quy luật cộng hưởng của âm thanh Mỗi âm thanh trong thế giới tự nhiên vang lên đều tạo ra một số

âm vang theo nó tức là chuỗi bồi âm, ngoài ra nhiều nhà vật lý còn cho biết trong tai con người còn có “âm thanh phối hợp”, từ quy luật đó con người đã khai thác, tận dụng, phát triển thành những quy luật hòa thanh

Mỗi thời đại, mỗi dân tộc, mỗi cộng đồng trong một thời kỳ lịch sử nhất định lại thêm những quy luật riêng cho sự phát triển hòa thanh Chúng ta đã từng nghe nói đến hòa thanh của trường phái cổ điển, trường phái lãng mạng, trường phái ấn tượng và gần đầy là trường phái hòa thanh hiện đại

Lịch sử là một quá trình vận động và phát triển không ngừng, hòa thanh, một phương tiện diễn tả của âm nhạc cũng không nằm ngoài quy luật phát triển

và vận động không ngừng đó Vấn đề là chỉ còn là nó phát triển đến đâu, vận động đến đâu để không tác rời khỏi quỹ đạo của thời đại, để nó vẫn là một phương để biểu hiện cái đẹp, để nó không được vượt quá giới hạn của nhu cầu thẩm mỹ và biến thành một thứ trò chơi duy mỹ, trống rỗng, tầm thường

Nói đến hóa thanh là nghĩ đến độ dày của các âm thành, chiều dọc của âm thanh Trong một chừng mực hết sức hạn chế, phức điệu là một dạng tư duy theo chiều ngang, theo tuyến thời gian; và điều đó rất phù hợp với đặt điểm của âm nhạc: nghệ thuật thời gian Hòa thanh lại là một dạng tư duy theo chiều dọc và

nó có nghĩa là chiều sâu và chiều cao Với hòa thanh, con người đã cố gắng và

tạo ra được một phương tiện để đào sâu thêm và vươn cao hơn trong việc nhận thức thế giới khách quan ngoài mình và cả thế giới bên trong của chính mình

Có thể nói, với hòa thanh, âm nhạc vốn là nghệ thuật thời gian lại thêm một khả năng để phán ánh không gian

2.5 Phối khí:

Là một hệ thống phối hợp nhiều nhạc cụ hoặc cùng loại hoặc khác nhau.

Tác phẩm âm nhạc có một đặc điểm khác với một số tác phẩm ở thể loại nghệ thuật khác ở chỗ là không đến thẳng với người thưởng thức mà phải thông qua nghệ sĩ biểu diễn – ngoài giọng người ngoài ra còn có các loại nhạc cụ

Khí phối khí phải làm thế nào để âm thanh đảm bảo không lấn át lẫn nhau

về âm lượng, cường độ, phải sắp xếp thế nào để hàng loạt âm thanh khác xa về

độ cao, đảm bảo được đồ dày, không bị trống, không bị cách quãng quá xa nhau Ngoài ra phải phát huy được sở trường, kỹ xảo và âm sắc riêng biệt của từng nhạc cụ, đồng thời lại phải biết hạn chế mặt sở đoản của nhạc cụ, phiên chế các nhạc cụ không bị cồng kềnh mà vẫn đảm bảo được hiệu quả cao cho tác phẩm nhạc

Phương thức phối khí đã tận dụng những quy luật của phức điệu và hòa thanh và nâng co lên một mức cao hơn dựa vào sự khai thác nhằm kết hợp những âm thanh đã có âm sắc Như vậy phối khí đòi hỏi sự chặt chẽ, chuẩn xác của khoa học lại vừa đòi hỏi đạt được mức biểu hiện của nghệ thuật Đó cũng là khoa học trong nghệ thuật hay cũng là nghệ thuật trong sự kết hợp hữu cơ với khoa học

3 Các lĩnh vực trong nghệ thuật âm nhạc

Trong nghệ thuật âm nhạc, người ta thường chia ra hai lĩnh vực chính

là: thanh nhạc (tức là âm nhạc cho các giọng người diễn tấu) và khí nhạc (là âm

nhạc cho các nhạc cụ diễn tấu) Các thể loại âm nhạc phổ biến của thanh nhạc

là: Ca khúc, Liên khúc, Trường ca, Aria, Hợp ca, Hợp xướng, Ôratôriô, Căngtat v.v Còn các thể loại âm nhạc phổ biến của khí nhạc là: Prêluyt, Nôctuyêt, Balat, Rapxôđi, Caprixiô, Xônat, Tam tấu, Tứ tấu, Ngũ tấu, Uvectuya, Thơ giao hưởng, Bản giao hưởng, Côngxectô v.v

Nói khí nhạc và thanh nhạc là hai lĩnh vực chính của nghệ thuật âm nhạc

vì trong thực tế của nghệ thuật sáng tạo âm nhạc chúng ta có thể gặp các hình thức âm nhạc mà trong đó: khi thì khí nhạc là chính, khi thì thanh nhạc là chính

và cũng có khi khó mà có thể xếp chúng vào lĩnh vực nào trong hai lĩnh vực chính mà chúng ta vừa kể ở trên Đã có tác giả gọi nó là loại tác phẩm tổng hợp

Bên cạnh đó, cũng phải kể đến những thành tố góp phần quan trọng trong việc tạo dựng một tác phẩm âm nhạc như: hoà thanh, khúc thức, phối khí v.v Các thành tố này, trong những định hướng khác nhau của nhà soạn nhạc sẽ tạo

ra những khuynh hướng, trào lưu hay những phong cách, trường phái đặc trưng trong sáng tạo nghệ thuật âm nhạc

3.1 Thanh nhạc:

Nói đến lời ca là nói đến thể loại nhạc hát Loại thể này, dù là nằm trong loại hình âm nhạc, dù chịu sự chi phối của hình thức tư duy đặc thù: tư duy âm thanh, thì chính nó, đến lượt loại thể âm nhạc này, cũng lại có đặc thù riêng của

nó Loại thể nhạc hát, có nghĩa là nhạc có lời, ở đây vừa có cả hai loại phương tiện diễn tả: ngôn ngữ và âm thanh Hai loại phương tiện đó kết hợp với nhau,

tác động lẫn nhau, mâu thuẫn nhưng thống nhất trong một chỉnh thể của một tác phẩm nhạc hát, cấu trúc đó tạo nên đặc thù của loại thể này

Nhạc hát là một loại thể nghệ thuật đứng rất gần với loại thể thơ ca Có thể coi đó là cái dấu nối từ ngôn ngữ đến âm nhạc, từ thơ ca đến âm nhạc Ở vào vùng giáp ranh này, nhạc hát lại có những qui luật riêng của chính nó, mà một trong những quy luật đó là quy luật của ngôn ngữ

Ngôn ngữ ca khúc, chẳng qua chỉ là sự cách điệu của ngôn ngữ nói ở mức cao hơn, dưới sự chi phối của quy luật âm nhạc

Dù là bộ phận nằm trong một chỉnh thể thống nhất của một tác phẩm âm nhạc, dù quy luật âm nhạc đóng vai trò chủ đạo so với những quy luật khác như quy luật của thơ ca, người soạn lời ca không thể không tôn trọng những quy luật tối thiểu của ngôn ngữ Cũng như nhà điêu khắc không phải là nhà vật lí, nhưng khi dùng đất đá, đồng, hay thạch cao để nặn tượng không thể không biết đến sức

bền của chất liệu mà mình đang sử dụng Từ từ đến ngữ, từ ngữ đến câu,

từ câu đến lời…, ở đây, ngôn ngữ có những qui luật sắp xếp, cấu trúc của nó, đó

là ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, cú pháp, tu từ

Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và âm nhạc, trong đó âm nhạc đóng vai trò chủ đạo, được biểu hiện khá rõ trong lời ca Người nghe sẽ không hề ngạc nhiên khi thấy nhiều từ ngữ địa phương xuất hiện trong một bài hát theo làn điệu dân ca; nhiều khi người nghe không hiểu từ địa phương đó nhưng họ lí thú, rung cảm với tác phẩm vì người nghe đã được âm nhạc dẫn dắt vào một không khí nhất định về một địa phương nhất định

Nói cách khác, bản thân âm thanh với tính cách là những phương tiện diễn

tả của loại hình nghệ thuật âm nhạc cũng là một thứ ngôn ngữ - ngôn ngữ nghệ thuật - một loại công cụ để biểu đạt những cảm xúc của nhạc sĩ trước hiện thực cuộc sống

Ví như câu chuyện cảm động về bài hát Bài ca hy vọng của nhạc sỹ Văn

Ký qua giọng hát của các chiến sỹ cách mạng trong nhà tù đế quốc còn sống mãi cùng những trang sử hào hùng của dân tộc Ca khúc đó đã động viên người chiến sỹ cách mạng trong cuộc chiến một mất một còn với kẻ thù xâm lược Họ

vui vẻ ra đi cùng câu hát, cùng niềm tin vào thắng lợi của công cuộc cách mạng giải phóng dân tộc

Và có lẽ không ai trong chúng ta lại có thể quên được những ấn tượng

mạnh mẽ mỗi khi vang lên bên ta những âm điệu hào hùng của bài Tiến quân ca.

Nhất là khi những âm điệu đó vang lên ở nước ngoài, nơi những người con của

Tổ quốc đang sống trên "đất khách, quê người" Giai điệu thiêng liêng đó đã cổ

vũ, động viên, là niềm tin của bao lớp người dân Việt trong cuộc chiến đấu, trong lao động sáng tạo, trong những cuộc thi đấu vì vinh quang của dân tộc

Tóm lại, ngôn ngữ, khi được sử dụng như một phương tiện diễn tả của âm nhạc (nhạc có lời), thì chịu sự quy định của đặc trưng âm nhạc Hình tượng của lời ca, ca từ được xây dựng bằng ngôn ngữ là một bộ phận gắn bó hữu cơ với tác phẩm âm nhạc, và có những đặc điểm riêng của nó

3.2 Khí nhạc

Âm nhạc là loại hình nghệ thuật dùng âm thanh làm phương tiện biểu hiện hình tượng nghệ thuật, phản ánh thế giới quan của người nghệ sỹ Ngôn ngữ âm nhạc, nhất là những âm thanh khí nhạc mang trong nó tính trừu tượng cao khi bi

ểu đạt hình tượng nghệ thuật Điều đó cũng có nghĩa: trong quá trình sáng tạo, n

hà soạn nhạc dùng phương tiện biểu đạt là các âm thanh âm nhạc để phản ánh th

ế giới khách quan và chủ quan thông qua hình tượng nghệ thuật Hình tượng ngh

ệ thuật âm nhạc thường mang tính khái quát cao, đòi hỏi những nguyên tắc tiếp cận mang tính đặc thù, mà trước hết là đòi hỏi trí tưởng tượng phong phú của ng ười nghe khi thưởng thức, khi tiếp nhận nó Trước đây, có không ít người coi đó

là hạn chế khi phản ánh thế giới của nghệ thuật âm nhạc Song, cho đến ngày hô

m nay đã có thể khẳng định: chính tính trừu tượng cao khi biểu hiện hình tượng

nghệ thuật lại là một trong những sức mạnh vô cùng lớn lao của nghệ thuật âm n

hạc Tính trừu tượng cao của hình tượng nghệ thuật âm nhạc là cơ sở để nâng ca

o đôi cánh thần diệu của trí tưởng tượng, đưa tâm cảm của người nghe đến với

một thế giới của những điều kỳ diệu, thế giới mà con người chỉ có thể đến đó bằ

ng chính đôi cánh của loại hình nghệ thuật lấy âm thanh làm ngôn ngữ biểu hiện này