Đặc điểm ngôn ngữ của tiêu đề các bài viết trên tạp chí non nước

Tôi chọn Tạp chí Non Nước làm đối tượng khảo sát nghiên cứu, một mặt vì đây chính là cơ quan mà tôi thực tập, mặt khác bản thân tôi mong muốn được hiểu một cách cụ thể về tiêu đề thông

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN -

BÙI NGUYỄN VỆ CẨM

TÓM TẮT KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA TIÊU ĐỀ CÁC BÀI VIẾT TRÊN TẠP CHÍ NON NƯỚC

NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Đà Nẵng, tháng 7/ 2020

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN -

TÓM TẮT KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA TIÊU ĐỀ CÁC BÀI VIẾT TRÊN TẠP CHÍ NON NƯỚC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Xã hội ngày càng phát triển thì ngôn ngữ lại trở thành một thanh công cụ cần thiết đối với con người, nhất là trong xu hướng toàn cầu hóa hiện nay Với bối cảnh lúc này, ngôn ngữ trong các văn bản đang là một tiềm năng quan trọng để các nhà nghiên cứu học khai thác theo hướng mở và khẳng định vị trí một cách mạnh mẽ trong ngôn ngữ học đại cương Các công trình chuyên sâu và đầy tâm huyết của các nhà ngôn ngữ học nổi tiếng cũng đã đề cập rất nhiều đến vấn đề này như: Trần Ngọc Thêm, Đỗ Hữu Châu, Diệp Quang Ban, Nguyễn Đức Dân, Trịnh Sâm, Vũ Quang Hào Trong tất cả các loại văn bản thì tạp chí đóng góp một phần quan trọng trong tiến trình phát triển của ngôn ngữ Ở thời đại bùng nổ thông tin hiện nay thì tạp chí được coi là phương tiện truyền thông phổ biến nhất

Tôi chọn Tạp chí Non Nước làm đối tượng khảo sát nghiên cứu, một mặt vì đây

chính là cơ quan mà tôi thực tập, mặt khác bản thân tôi mong muốn được hiểu một cách cụ thể về tiêu đề thông qua đặc điểm ngôn ngữ, từ đó rút ra được cái hay, cái mới lạ trong tiêu đề của tạp chí Vì vậy, với việc nghiên cứu đề tài này, tôi hi vọng mình có thể đóng góp một phần nhỏ công sức vào lĩnh vực này, đồng thời phân tích

ra những ưu điểm, hạn chế và đề xuất biện pháp khắc phục cách đặt tiêu đề trong tạp chí để tạo ra được một sản phẩm mang đến hiệu quả tối ưu nhất cho độc giả Với

những lí do trên tôi đã chọn nghiên cứu đề tài: “Đặc điểm ngôn ngữ tiêu đề các bài viết trên tạp chí Non Nước” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong những thập kỉ gần đây, truyền thông đã khẳng định rõ ràng thế mạnh và

vị trí của mình đối với sự quan tâm của xã hội ở nhiều góc độ khác Với tầm ảnh hưởng khá lớn, tạp chí là một nhân tố quan trọng thu hút dư luận và tạo nên nguồn cảm hứng bất tận cho các nhà báo

2.1 Những công trình nghiên cứu liên quan gián tiếp đến đề tài

Là những công trình liên quan mật thiết và là cơ sở để tác giả có cái nhìn bao quát về đề tài phải kể đến là những bài tạp chí, các công trình về tiêu đề văn bản khác sau đây:

Năm 2003, Nguyễn Tri Niên cũng xem xét vấn đề này dưới quan điểm báo chí

học trong cuốn Ngôn ngữ báo chí Xuất phát từ bản chất của thông tin báo chí, tác giả

đã chỉ ra được ba đặc điểm của ngôn ngữ báo chí nhưng chưa xuất phát từ bản chất nội tại của ngôn ngữ

Năm 2004, tác giả Trần Thanh Nguyện có công trình nghiên cứu Đặc điểm ngôn ngữ của các văn bản báo chí nhưng gắn với một địa phương cụ thể đó là tỉnh Bình

Dương Tác giả đã nêu lên những vấn đề về ngữ âm và chữ viết đồng thời còn phân tích

cụ thể một vài lỗi cơ bản về từ vựng và cấu trúc ngữ pháp trong các văn bản báo chí

Từ đó, tác giả cũng chỉ ra các yêu cầu về chuẩn hóa ngôn ngữ ở Bình Dương

2.2 Những công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến đề tài

Ở trên đã nêu ra các tư liệu về một số công trình nghiên cứu liên quan gián tiếp đến đề tài tính khái quát cao Tuy vậy, để có được cái nhìn đa chiều và cụ thể hơn thì không thể không kể đến các công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến đề tài

Nghiên cứu về tiêu đề trích dẫn, Trần Thanh Nguyện (2003) có bài Về kiểu tiêu

đề mô phỏng trên các văn bản báo chí đã nêu vấn đề này một cách chi tiết và sâu rộng, giúp làm phong phú thêm diện mạo của tiêu đề báo chí Trong một bài báo Từ trái nghĩa trong các tiêu đề trên báo chí Nga, Vũ Thị Chín (2007) nhận định việc sử dụng từ trái

nghĩa là một trong những thủ pháp yêu thích và được sử dụng rộng rãi trong các tiêu đề

trên báo chí Nga Trong bài nghiên cứu Đặc điểm của diễn ngôn viết, Trịnh Sâm đã nêu

ra được một cách rõ ràng tiêu đề đóng góp một phần quan trọng chi phối đến diễn ngôn

khoa học Ngoài ra, Trần Thị Thanh Thảo (2009) với công trình nghiên cứu Đặc điểm của tiêu đề văn bản trong thể loại tin tức cũng đã chỉ ra được về giá trị của tiêu đề trong

một chỉnh thể văn bản

Nhìn một cách tổng quát thì các công trình nghiên cứu về tiêu đề ngôn ngữ báo chí khá nhiều và đạt được những thành tựu nhất định Song, vẫn chưa có một công trình

nào quan tâm nghiên cứu về tiêu đề ngôn ngữ tạp chí nói chung và tạp chí Non Nước nói riêng mà trong đề tài này đã được đề cập đến

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: đặc điểm ngôn ngữ tiêu đề các bài viết trên tạp chí Non Nước

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài sẽ làm rõ đặc điểm của tiêu đề tạp chí Non Nước từ góc độ ngôn ngữ ở các phương diện như: nội dung, chức năng của tên bài, từ ngữ sử dụng trong tiêu đề tạp chí, cấu trúc ngữ pháp tiêu đề tạp chí Đà Nẵng… Ngoài ra, đề tài cũng làm sáng

tỏ một số ưu điểm, hạn chế thường gặp trong cách đặt tên bài và cách khắc phục

4 Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp, thủ pháp nghiên cứu

Các phương pháp và thủ pháp nghien cứu chủ yếu mà tôi sử dụng trong đề tài là:

- Thủ pháp khảo sát, thống kê: Thống kê các đặc điểm từ ngữ, ngữ pháp của tiêu

đề được sử dụng trên các bài viết của tạp chí Non Nước

- Thủ pháp so sánh: để tìm ra những đặc điểm tương đồng và khác biệt của các dạng tiêu đề tạp chí dưới góc độ của ngôn ngữ học

- Phương pháp miêu tả: Phương pháp này còn được dùng để phân tích khối ngữ liệu vào những loại cụ thể theo thể loại và miêu tả chúng

4.2 Nguồn dữ liệu

Tôi chọn tư liệu khảo sát là tiêu đề các bài viết trên tạp chí Non Nước trong 3 năm liên tục từ năm 2017 đến năm 2019 Những tiêu đề này được khảo sát ngẫu nhiên

từ các bài viết trên tạp chí Non Nước trong 3 năm

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài phải giải quyết những nhiệm vụ sau đây:

- Thống kê định lượng các tiêu đề tạp chí Non Nước ở một giai đoạn nhất định

- Miêu tả và phân tích đặc điểm từ vựng, cấu trúc ngữ pháp và đặc điểm diễn đạt tiêu đề các bài viết trên tạp chí Non Nước

Chương 1: Những vấn đề lí luận và thực tiễn liên quan đến đề tài

Chương 2: Đặc điểm từ vựng của tiêu đề các bài viết trên tạp chí Non Nước

Chương 3: Cấu trúc ngữ pháp và đặc điểm biểu đạt của tiêu đề các bài viết trên tạp chí Non Nước

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ NGỮ PHÁP TIẾNG VIỆT

Do cấu trúc cú pháp của tiêu đề có thể là từ, cụm từ, giới ngữ, câu hay một kết cấu đặc biệt nên tôi thấy cần phải trình bày một số khái niệm có liên quan đến các đơn

vị ngữ pháp này để lí giải và làm tiền đề quan trọng cho những phần sau

1.1.1 Từ

1.1.1.1 Khái niệm từ

Nhìn chung, có hai khuynh hướng chính:

(1) Từ tiếng Việt trùng với âm tiết (hay tiếng):

(2) Từ tiếng Việt không hoàn toàn trùng âm tiết :

Từ là một đơn vị của ngôn ngữ, gồm một hoặc một số âm tiết, có ý nghĩa nhỏ nhất, có cấu tạo hoàn chỉnh và được vận dụng tự do để cấu tạo nên câu

1.1.1.2 Đơn vị cấu tạo từ tiếng Việt

- Hình vị là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa, là đơn vị gốc để tạo thành từ

- Hình vị được cấu tạo bởi các âm vị

a) Cụm danh từ (danh ngữ/ ngữ danh từ)

Cụm danh từ là tổ hợp tự do không có kết từ đứng đầu, có quan hệ chính phụ giữa thành tố chính và thành tố phụ, thành tố chính là danh từ

có thể chứa kết từ ở đầu để chỉ phục vụ ngữ pháp của toàn bộ phần còn lại trong tổ hợp

từ này Những tổ hợp từ có chứa kết từ ờ đầu như vậy được gọi là giới ngữ

Ví dụ: Về vấn đề xâm lấn đất, khi mùa khai giảng đến gần,…

1.1.4 Câu

1.1.4.1 Khái niệm

Câu là đơn vị của nghiên cứu ngôn ngữ có cấu tạo ngữ pháp (bên trong và bên ngoài) tự lập và ngữ điệu kết thúc, mang một ý nghĩ tương đối trọn vẹn hoặc có thể kèm theo thái độ, sự đánh giá của người nói, giúp hình thành và biểu hiện, ruyền đạt tư tưởng, tình cảm Câu đồng thời là đơn vị thông báo nhỏ nhất bằng ngôn ngữ

1.1.4.2 Đặc điểm của câu

- Tính độc lập về mặt ngữ pháp

- Câu bao giờ cũng có một ngữ điệu kèm theo nhất định

- Câu bao giờ cũng phải mang một nội dung thông báo

- Câu bao giờ cũng phải thể hiện một tình thái nhất định Đó là thái độ chủ quan của người nói đối với hiện thực khách quan và với đối tượng giao tiếp

1.1.4.4 Phân loại câu

a) Các kiểu câu đơn

1.2.1.2 Chức năng

Ngôn ngữ văn bản tạp chí có hai chức năng:

– Chức năng giao tiếp lí trí

– Chức năng phát động

1.2.2 Đặc trưng của phong cách ngôn ngữ tạp chí

1.2.2.1 Tính chiến đấu, thuyết phục, giáo dục

– Sử dụng nhiều câu khuyết chủ ngữ

– Sử dụng câu có thành phần khởi ngữ để nêu bật thông tin

– Sử dụng những câu đơn kèm theo lời trích dẫn trực tiếp hoặc gián tiếp – Phong cách ngôn ngữ tạp sử dụng nhiều phương tiện và biện pháp tu từ

1.3 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ TIÊU ĐỀ VÀ TIÊU ĐỀ VĂN BẢN

1.3.1 Ranh giới giữa tiêu đề và tiêu đề phi văn bản

1.3.1.1 Tiêu đề

Tiêu đề có vai trò vô cùng quan trọng đối với bài viết Tiêu đề quyết định đến số lượng người truy cập bài viết bởi nó là phần đầu tiên trong bài viết tiếp cận đến người đọc, nó mang sứ mệnh thu hút và kích thích sự tò mò

1.3.1.2 Tiêu đề phi văn bản và tiêu đề văn bản

a Tiêu đề phi văn bản

Đối tượng mà nó định danh không phải là văn bản hoặc một bộ phận trong văn bản Ví dụ: tên cơ quan, tên hãng, nhãn hiệu hàng hóa là TĐPVB

b Tiêu đề văn bản

Tiêu đề văn bản chỉ là một trong những loại tiêu đề Nó chỉ là một tiểu hệ thống,

nằm trong hệ thống lớn hơn Nhưng theo tôi, đây là một bộ phận tiêu biểu và quan trọng nhất

1.3.2 Đặc điểm tiêu đề văn bản

1.3.2.1 Các tên gọi và cấu tạo của tiêu đề văn bản

- Tiêu đề duy nhất, tức ứng với một văn bản chỉ có một tiêu đề, tiêu đề này được thể hiện bằng câu chữ hoặc tiêu đề zero

- Tiêu đề của toàn văn bản (sẽ gọi là tiêu đề chung), phân biệt với tiêu đề của một

bộ phận văn bản được đặt tên (sẽ gọi là tiêu đề bộ phận)

- Ngoài ra, ở vị trí và chức năng của tiêu đề chung có thể có tiêu đề chính, tiêu đề phụ

1.3.2.2 Các loại tiêu đề văn bản

- Căn cứ vào nội dung của tiêu đề có

+ Tiêu đề nhận định, bình luận

+ Tiêu đề thông báo, tường thuật, nhận định, sự kiện, tuyên bố

- Căn cứ vào mô hình cấu tạo (cấu trúc) của tiêu đề, ta có 2 loại:

+ Tiêu đề là câu (thường là những tiêu đề trong lĩnh vực chính trị - đòi hỏi sự trang trọng nghiêm túc)

+ Tiêu đề là cụm từ (cụm danh từ/động từ/tính từ)

- Căn cứ vào tiêu chí “nghệ thuật ngôn từ” hay “biện pháp tu từ” được sử dụng,

ta có các loại tiêu đề cơ bản sau:

+ Dùng những lời dẫn trực tiếp

1.3.2.3 Các hướng nghiên cứu tiêu đề văn bản

Trong đề tài này, hướng tiếp cận của tôi chủ yếu ở phương diện ngôn ngữ học

mà cụ thể là từ vựng và ngữ pháp của tiêu đề các bài viết trên tạp chí Non Nước

Khác với báo viết, trang nhất thường được thiết kế nhằm giới thiệu thông tin quan

trọng cần đăng tải và những “điểm nhấn” của tờ báo

Về ngôn ngữ, ấn phẩm tạp chí thể hiện tính chuyên biệt nhằm vào phù hợp với

nhu cầu đòi hỏi của độc giả

1.3.3.3 Chức năng của tiêu đề tạp chí

- Đặt mình vào vị trí độc giả để tạo tâm lí đạt được lợi ích

- Đưa thông tin chính xác, trung thực vào tiêu đề một cách ngắn gọn, súc tích

- Kết hợp các yếu tố thông tin, tính lợi ích cùng với những yếu tố gây sự tò mò

- Mọi thông tin, chủ đề có trong tiêu đề cần phải có liên quan với nội dung trong bài

- Tất cả những từ khóa có khả năng thu hút sự chú ý của độc giả đều nên được tận dụng

1.3.3.4 Tính chất của tiêu đề tạp chí

- Tiêu đề cần phải ngắn gọn, dễ hiểu

- Tiêu đề cần chứa đựng nội dung cụ thể

- Có thể đặt tiêu đề theo kiểu gây tò mò, nêu nửa nội dung và sử dụng các dấu biểu cảm (nhưng cũng không nên quá lạm dụng)

- Không sáo mòn trong phong cách đặt tiêu đề Cần thay đổi, sáng tạo, đột phá

1.3.3.5 Dạng và cấu trúc của tiêu đề tạp chí

- Sử dụng các câu hỏi

- Tiêu đề chứa yếu tố cảm xúc

- Gợi sự tò mò một cách “duyên dáng”

1.4 GIỚI THIỆU VỀ TẠP CHÍ NON NƯỚC

“Non Nước” và “Đất Quảng” cùng song hành trên vùng đất thân yêu của mình Nhiều văn nghệ sĩ của Hội Quảng Nam sống và viết trên đất Đà Nẵng Nhiều văn nghệ sỹ của Hội Đà Nẵng đi thực tế và viết về đất và người Quảng Nam Trong hành trình hướng tới Chân lý, điều Thiện và cái Đẹp, các văn nghệ sĩ đã vượt qua bao khó khăn, không ngừng làm việc, nghĩ suy và say mê sáng tạo, bằng nhiều cách tiếp cận với người đọc, người xem qua hàng vạn trang in, hàng ngàn trang sách, thơ, ký, truyện

ngắn, truyện dài, kịch, họa

1.5 TIỂU KẾT

Trong chương 1, đề tài đã giới thiệu và tổng hợp những cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng như các vấn đề về từ, cụm từ, câu; khái niệm và đặc trưng của tiêu đề tạp chí; đặc điểm, dạng thức, cấu tạo, yêu cầu của tiêu đề tạp chí Ngoài ra, trong đề tài này tôi còn giới thiệu ngắn gọn về lịch sử hình thành, phát triển của tạp chí Non Nước Đây

là những cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng làm tiền đề để tôi tiến hành làm rõ các đặc điểm tiêu đề các bài viết trên tạp chí Non Nước trên bình diện từ vựng, ngữ pháp, diễn đạt ở các chương tiếp theo

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM TỪ VỰNG CỦA TIÊU ĐỀ CÁC BÀI VIẾT

TRÊN TẠP CHÍ NON NƯỚC

Trong chương 2, tôi sẽ tiến hành khảo sát các tiêu đề của các bài viết trên tạp chí Non Nước trong 3 năm liên tục từ năm 2017 đến năm 2019 Sau quá trình khảo sát, phân loại và từ những thống kê chi tiết, tôi đã thu được tổng số 942 tiêu đề

2.1 TIÊU CHÍ KHẢO SÁT

Về phương diện từ ngữ, lớp từ ngữ được sử dụng phổ biến đó là lớp từ ngữ thuần Việt và lớp từ ngữ toàn dân Ngoài ra, để tăng giá trị biểu cảm, người viết còn sử dụng

sáng tạo các lớp từ ngữ khác như: (1) từ ngữ địa phương; (2) từ ngữ hội thoại; (3) từ ngữ ngoại lai; (4) thành ngữ và tục ngữ, cũng như những biến thể của chúng trong việc

mã hóa thông tin ở tạp chí

2.2 KẾT QUẢ KHẢO SÁT

Từ vựng Tần suất xuất hiện Tỉ lệ

Bảng 2.1: Các lớp từ vựng trong tiêu đề tạp chí Non Nước

2.3 MIÊU TẢ CÁC LỚP TỪ VỰNG TIÊU ĐỀ CÁC BÀI VIẾT TRÊN TẠP CHÍ NON NƯỚC

2.3.1 Từ ngữ thuần Việt và từ ngữ toàn dân

Lớp từ đầu tiên cũng chiếm số lượng lớn nhất được những nhà báo của tạp chí Non Nước sử dụng để đặt tiêu đề là từ ngữ thuần Việt và từ ngữ toàn dân

Ví dụ 2: Kỳ nghỉ hè thú vị (7/2019)

Bài viết nhằm kể lại câu chuyện về kỳ nghỉ hè đầy hoài niệm của tác giả được

thể hiện trong đó, vì vậy tiêu đề rất đơn giản nhưng đã hoàn thành tốt mục đích là tường thuật lại và cũng chính là biểu đạt cảm xúc của bản thân đối với kí ức tuổi thơ đẹp đẽ

2.3.2 Từ ngữ địa phương

Từ ngữ địa phương là một thuật ngữ của ngôn ngữ học để chỉ sự biểu hiện của ngôn ngữ toàn dân ở một địa phương cụ thể với những nét khác biệt của nó so với ngôn ngữ toàn dân hay với một ngôn ngữ khác hay nói cách khác, đó là sự khác biệt

về lời ăn tiếng nói của cư dân ở một khu vực trên một lãnh thổ

Ví dụ 4: Có nơi mô như Huế của chúng mình? (12/2017)

Chữ “mô” trong tiếng Huế là đặc trưng của Huế “Mô” tạm hiểu là “đâu”, là một

từ thường được dùng trong câu hỏi Tuy nhiên, trong một vài ngữ cảnh thì “mô” được hiểu theo nghĩa khác

2.3.3 Từ ngữ hội thoại

Từ “hội thoại” ở đây được hiểu theo nghĩa rộng, tức là nó không chỉ bao hàm các từ thuộc vốn từ vựng của ngôn ngữ văn hóa được dùng đặc biệt trong lời nói miệng, trong sinh hoạt hằng ngày, mà còn gồm cả một số từ thông tục và từ lóng

Ví dụ 7: Phải chăng tiếng Việt đang “thất thủ” trên sân nhà (4/2018)

“Thất thủ” ở đây theo ngôn ngữ hội thoại dùng để ám chỉ sự mai một, quên lãng

của người Việt đối với ngôn ngữ của nước nhà Bài viết như lời cảnh tỉnh nhắc nhở mọi người hãy giữ gìn, phát huy sự trong sáng của tiếng Việt Yêu ngôn ngữ cũng là sự tôn trọng Tổ quốc và tôn trọng chính mình

2.3.4 Từ ngữ ngoại lai

Trong quá trình hình thành và phát triển, tiếng Việt tiếp nhận nhiều vốn ngôn ngữ khác nhau góp phần làm phong phú thêm vốn từ vựng của mình Từ ngữ ngoại lai

là từ mà tiếng Việt tiếp nhận cả về hình thức lẫn nội dung

Ví dụ 10: Paris có gì lạ không em? (10/2018)

Bài viết miêu tả những nét đặc trưng của Paris Những cô gái Pháp mỉm cười thật vội, mắt mơ màng nhìn xuống dòng sông hiền hòa đang lững lờ trôi trong tiếng chuông chiều từ thánh đường ngân vang Đã từ lâu rồi, Paris như hiện thân của một thiên đường với tất cả những gì lộng lẫy và kiêu sa nhất, niềm kiêu hãnh của người dân Pháp

2.3.5 Thành ngữ, tục ngữ

Việc sử dụng thành ngữ, tục ngữ đang là thủ pháp tăng cường giá trị biểu cảm được ưa dùng nhất hiện nay trên các tờ báo, tạp chí Bởi vì việc khai thác những chất liệu dân gian làm cho độc giả có cảm giác dễ hiểu, dễ đọc và dễ nhớ

Ví dụ 18: Lá lành đùm lá rách, lá rách ít đùm là rách nhiều (5/2018)