Tiểu luận CSC - Một số bất cập ở chính sách công ở Việt Nam hiện nay

Tuy nhiên, đối với một quốc gia đang phát triển như Việt Nam thì bên cạnh những thành công đã đạt được, thì vẫn còn một số những bất cập trong khi ban hành chính sách công. Do đó, sinh viên lựa chọn đề tài “Một số bất cập ở chính sách công ở Việt Nam hiện nay” để làm đề tài tiểu luận.

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường,đời sống kinh tế - xã hội thay đổi ngày một nhanh chóng Bên cạnh đó, quátrình hội nhập và toàn cầu hóa cũng như cuộc khủng hoảng tài chính khu vực

và thế giới đã tác động mạnh đến nền kinh tế Việt Nam, ảnh hưởng trực tiếpđến đời sống người dân Xu hướng dân chủ hóa đời sống xã hội và trình độdân trí ngày càng cao đã đặt ra đòi hỏi ngày càng lớn đối với Nhà nước Đồngthời, các biến động lớn về môi trường, tài nguyên, dân số…đặt ra nhiều tháchthức đòi hỏi Nhà nước phải xây dựng và ban hành các chính sách công để giảiquyết Các chính sách được nhà nước ban hành trong thời gian qua đã tácđộng tích cực đến đời sống kinh tế - xã hội, giải quyết nhiều vấn đề bức thiết,góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân Tuy nhiên, đối vớimột quốc gia đang phát triển như Việt Nam thì bên cạnh những thành công đãđạt được, thì vẫn còn một số những bất cập trong khi ban hành chính sách

công Do đó, sinh viên lựa chọn đề tài “Một số bất cập ở chính sách công ở Việt Nam hiện nay” để làm đề tài tiểu luận

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Mục đích của tiểu luận là nêu ra các bất cập mà chính sách công ở ViệtNam đang gặp phải

Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục tiêu nêu trên, tiểu luận có những nhiệm vụ cụthể sau đây:

- Hệ thống các khái niệm liên quan tới chính sách công

- Phân tích những thuận lợi, bất cập của chính sách công ở Việt Namhiện nay.

- Lấy ví dụ

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Tiểu luận nghiên cứu về những bất cập mà chính sách công ở ViệtNam

Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nghiên cứu về không gian: tiểu luận giới hạn việc nghiên cứucác chính sách quản lý nhà nước về tất cả các vấn đề trong xã hội

- Phạm vi nghiên cứu về mặt thời gian: trong thời gian hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu về mặt nội dung: tiểu luận tập trung vào các bấtcập của chính sách công hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận

Chính sách công là quyết định của các chủ thể quyền lực nhà nước,nhằm quy định, mục đích, cách thức và chế định hành động của những đốitượng liên quan, để giải quyết những vấn đề nhất định mà xã hội đặt ra Đó lànhững tổng thể các chuẩn mực, biện pháp mà nhà nước sử dụng để quản lýnhà nước

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu của khoa học chính sách công gồm hệ thốngcác phương pháp: Thu thập, nghiên cứu, phân tích, tổng hợp hệ thống hóa,…thông qua các giáo trình, bài giảng, qua các tài liệu trên Internet

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

6 Kết cấu của tiểu luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, đề tài có kếtcấu gồm 2 chương chính:

Chương 1: Khái niệm chính sách công

Chương 2: Một số bất cập về chính sách công ở Việt Nam hiện nay

Nội dung Chương 1: Khái niệm chính sách công

Theo tiến trình lịch sử, những quan tâm đầu tiên về chính sách côngxuất hiện cùng với sự ra đời của nền dân chủ Hy Lạp, nhưng khoa học chínhsách chỉ mới nổi lên từ giữa thế kỷ XIX, lúc mà khoa học chính trị bắt đầuchuyển trọng tâm nghiên cứu từ triết học - chính trị sang nghiên cứu các thểchế, cơ cấu tổ chức nhà nước, thái độ và hành vi ứng xử của các tổ chức vàcác cá nhân với nhau trong hoạt động kinh tế, xã hội Nhiều nhà khoa họctrong thời kỳ này đã đi sâu nghiên cứu về các chuẩn mực giá trị hoặc hành vicủa chính phủ với mục đích lựa chọn nội dung, phương thức hoạt động nhằmthoả mãn các nhu cầu của đời sống nhân dân Những tư tưởng mới này lànguyên nhân gây ra các cuộc tranh luận gay gắt về vai trò của nhà nước, vềquyền và nghĩa vụ của công dân và nhà nước Đồng thời, sau các cuộc chiếntranh thuộc địa, hàng loạt các nước bị tàn phá có nhu cầu cơ cấu lại nhà nướccủa mình, các thể chế quốc tế mới cũng được thiết lập đã dẫn đến sự ra đờicủa một cách tiếp cận mới về công bằng, bình đẳng, về việc tìm kiếm các giátrị và biện pháp phát triển kinh tế - xã hội Bối cảnh đặc biệt này làm nảy sinhmột số cách tiếp cận mới về khoa học chính sách Một số cách tiếp cận tậptrung vào các hành vi ứng xử ở cấp vi mô, vào khía cạnh tâm lý của quầnchúng, của các cử tri và nhà lãnh đạo; một số khác lại tập trung vào nhữngđặc điểm văn hoá, xã hội và một số lại tập trung vào bản chất dân tộc và tínhtoàn cầu Chính các cách tiếp cận theo hướng đổi mới trên đây đã tạo ra cơ

sở nền tảng cho sự ra đời của khoa học chính sách

“Chính sách” là thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong các tài liệu, trêncác phương tiện truyền thông và trong đời sông xã hội Tuy nhiên, đây cũng

là thuật ngữ khó có thể định nghĩa một cách cụ thể và rõ ràng Theo từ điểntiếng Anh (Oxford English Dictionary) “chính sách” là “một đường lối hành

động được thông qua và theo đuổi bởi chính quyền, đảng, nhà cai trị, chínhkhách ” Theo sự giải thích này, chính sách không đơn thuần chỉ là mộtquyết định để giải quyết một vấn đề cụ thể, mà nó là một đường lối hayphương hướng hành động Hugh Heclo (năm 1972) định nghĩa một chínhsách có thể được xem như là một đường lối hành động hoặc không hành độngthay vì những quyết định hoặc các hành động cụ thể David Easton (năm1953) cho rằng “chính sách bao gồm một chuỗi các quyết định và các hànhđộng mà trong đó phân phối thực hiện các giá trị” Smith (năm 1976) chorằng “khái niệm chính sách bao hàm sự lựa chọn có chủ định hành động hoặckhông hành động, thay vì những tác động của các lực lượng có quan hệ vớinhau” Smith nhấn mạnh “không hành động” cũng như “hành động” và nhắcnhở chúng ta rằng “sự quan tâm sẽ không chỉ tập trung vào các quyết định tạo

ra sự thay đổi, mà còn phải thận trọng với những quyết định chống lại sự thayđổi và khó quan sát vì chúng không được tuyên bố trong quá trình hoạch địnhchính sách” Quan niệm khác lại cho rằng chính sách là những hành động cótính toán của chủ thể để đối phó với đối tượng quản lý theo hướng đồng thuậnhay phản đối

Như vậy, có thể thấy khó có thể đưa ra một định nghĩa duy nhất đúng

về chính sách Các chính sách đôi khi có thể được nhận thấy dưới hình thứccác quyết định đơn lẻ, nhưng thông thường nó bao gồm một tập hợp các quyếtđịnh hoặc được nhìn nhận như là một sự định hướng hành động cụ thể Những

nỗ lực đưa ra các định nghĩa khác nhau về chính sách cũng hàm ý rằng khó cóthể xác định được thời điểm cụ thể mà chính sách cần được ban hành Chínhsách thường sẽ tiếp tục tiến hoá trong giai đoạn thực hiện, chứ không chỉ cốđịnh như trong giai đoạn hoạch định chính sách

Nhà nước là chủ thể đại diện cho quyền lực của nhân dân, ban hànhchính sách để mưu cầu lợi ích cho cộng đồng xã hội Chính sách của nhànước không chỉ tác động đến một khu vực, một bộ phận dân cư nhất định, mà

tác động rộng khắp đến mọi đối tượng, mọi quá trình trên phạm vi toàn quốc.Tác động của nhà nước đến các đối tượng có thể mang tính chính trị, hànhchính, kinh tế hay kỹ thuật được lồng ghép vào các cơ chế quản lý điều hànhthống nhất Đồng thời trong những thời kỳ phát triển khác nhau, chức năng,nhiệm vụ của nhà nước cũng có sự thay đổi một cách thích hợp, vì thế màquan niệm về chính sách do nhà nưóc ban hành (chính sách công) cũng đượctiếp cận từ các góc độ khác nhau.

Cụm từ “chính sách” khi gắn với vai trò, chức năng của “khu vựccông” được gọi là chính sách công Đây không chỉ đơn giản là sự ghép từthuần túy, mà đã có sự thay đổi cơ bản về nghĩa, bởi nó có sự khác biệt về chủthể ban hành chính sách, về mục đích tác động của chính sách và vấn đề màchính sách hướng tới giải quyết Cho đến hiện tại, có không ít định nghĩa khácnhau về chính sách công, trong đó có một số định nghĩa khá phức tạp và baohàm tương đối rộng các chức năng và hoạt động

Thomas Dye (năm 1972) đưa ra một định nghĩa khá súc tích về chínhsách công như sau: “Chính sách công là bất kỳ những gì nhà nước lựa chọnlàm hoặc không làm”1 Định nghĩa này khá cô đọng, nhưng không cung cấpnhững hiểu biết sâu sắc về chính sách công, bởi nó không đưa ra một sự phânđịnh những hoạt động nào được gọi là chính sách trong vô số các hoạt độngcủa nhà nước Tuy nhiên, định nghĩa này cũng đã chỉ ra những dấu hiệu nhậnbiết nhất định về chính sách công Thứ nhất, chủ thể ban hành chính sáchcông là nhà nước Điều này có nghĩa là các quyết định của các doanh nhân,các tổ chức từ thiện, các nhóm lợi ích, các cá nhân trong xã hội không phải làchính sách công Khi nói về chính sách công thì phải hiểu rằng đó là các hànhđộng của nhà nước Cho dù trong thực tế, các hoạt động của các chủ thể phinhà nước có thể hoặc chắc chắn ảnh hưởng đến những gì nhà nước làm,nhưng bản thân những quyết định hoặc các hoạt động của các chủ thể đó

University Press, 1995, p.4

không tạo nên chính sách công Chính sách công là biện pháp mà nhà nướcthực hiện trên thực tế để tác động điều chỉnh hành vi của mọi đối tượng nhằmđạt mục tiêu mong muốn Thứ hai, chính sách công bao gồm sự lựa chọn cơbản từ phía nhà nước theo hướng làm hoặc không làm gì Quyết định nàyđược cán bộ, công chức nhà nước và các cơ quan nhà nước có thẩm quyềnban hành Nói một cách đơn giản hơn, chính sách công là sự lựa chọn tối ưucủa nhà nước đối với một đường lối hành động Quan niệm về “không làm gì”

có nghĩa là nhà nước quyết định không tạo ra một chương trình mới, hoặc đơngiản chỉ là duy trì tình trạng hiện tại của một quá trình kinh tế - xã hội Mặc

dù vậy, chúng ta phải coi đây là các quyết định có tính toán

William Jenkins (năm 1978) đưa ra định nghĩa cụ thể hơn, chính sáchcông “là một tập hợp các quyết định liên quan với nhau được ban hành bởimột hoặc một nhóm các nhà hoạt động chính trị cùng hướng đến lựa chọnmục tiêu và các phương thức để đạt mục tiêu trong một tình huống xác địnhthuộc phạm vi thẩm quyền”2 Theo William Jenkins, chính sách công là mộtquá trình chứ không chỉ đơn giản là một sự lựa chọn; đồng thời, định nghĩanày cũng cho thấy một các rõ ràng chính sách công là “một tập hợp các quyếtđịnh có liên quan với nhau” Vì trên thực tế, hiếm khi nhà nước giải quyếtmột vấn đề công bằng một quyết định đơn lẻ, mà hầu hết đều phải bao gồmhàng loạt các quyết định khác nhau Do đó, để hiểu một cách đầy đủ về chínhsách của nhà nước cần xem xét tất cả quyết định của các cá nhân, cơ quan nhànước liên quan đến lĩnh vực công mà chính sách hướng tới thực hiện Hơnnữa, định nghĩa chính sách công của W Jenkins cũng xem quá trình chínhsách là hành vi định hướng mục tiêu của nhà nước Theo giác độ này, cácchính sách công là các quyết định do nhà nước ban hành để xác định mục tiêu

và các phương tiện (hay giải pháp) để đạt mục tiêu đó Điều này cung cấp một

University Press, 1995, p.5.

số phương pháp đánh giá chính sách công về sự thích đáng của mục tiêu vàmối quan hệ phù hợp giữa mục tiêu và phương tiện thực hiện.

James Anderson (năm 1984) đưa ra định nghĩa khái quát hơn về chínhsách công Ông cho rằng: “Chính sách công là đường lối hành động có mụcđích được ban hành bởi một hoặc một tập hợp các nhà hoạt động chính trị đểgiải quyết một vấn đề phát sinh hoặc vấn đề cần quan tâm”3 Định nghĩa này

bổ sung thêm hai thành tố cho các định nghĩa của W Jenkins và T.Dye Thứnhất, định nghĩa này đã chỉ ra rằng các quyết định chính sách thường đượcban hành bởi một tập thể các nhà hoạt động chính trị, thay vì một nhóm hoặcmột nhà hoạt động duy nhất trong bộ máy nhà nước Thông thường các chínhsách là kết quả không chỉ của nhiều quyết định của một chủ thể, mà còn là kếtquả của nhiều quyết định được ban hành bởi các chủ thể ở những cấp và bộphận khác nhau trong bộ máy nhà nước Thứ hai, định nghĩa này cũng làmsáng tỏ mối liên hệ giữa hành động của nhà nước và sự nhận thức, mối quantâm của các chủ thể khác trong xã hội về sự tồn tại một vấn đề phát sinh hoặcđòi hỏi phải được giải quyết

B Guy Peters (năm 1990) định nghĩa: “Chính sách công là toàn bộ cáchoạt động của nhà nưóc có ảnh hưởng một cách trực tiếp hay gián tiếp đếncuộc sống của mọi người dân” Quan niệm này của B Guy Peters đã bổ sungthêm một khía cạnh quan trọng của chính sách công, đó là tác động của chínhsách công đến đời sống của mọi người dân hay cộng đồng xã hội, thay vì tácđộng lên một cá nhân hoặc một tổ chức cụ thể Nói cách khác, chính sáchcông hướng tới giải quyết những vấn đề công và việc giải quyết vấn đề này sẽảnh hưởng đến một hoặc nhiều tầng lớp dân cư trong xã hội Điều này cũngđưa ra gợi ý về tiêu chuẩn đánh giá chính sách công là tác động có mang tính

xã hội hay không

University Press, 1995, p.6

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: “Chính sách là những chuẩn tắc cụthể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ Chính sách được thực hiện trong mộtthời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó Bản chất, nội dung vàphương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm

vụ chính trị, kinh tế, văn hóa ” Theo định nghĩa này thì mục đích của chínhsách công là thúc đẩy xã hội phát triển theo định hướng chứ không đơn giảnchỉ dừng lại ở việc giải quyết vấn đề công Nói cách khác, chính sách công làcông cụ để thực hiện mục tiêu chính trị của nhà nước

Từ nghiên cứu những cách tiếp cận trên đây về chính sách công của cáctác giả, có thể đưa ra khái niệm về chính sách công như sau: Chính sách công

là kết quả ý chí chính trị của nhà nước được thể hiện bằng một tập hợp cácquyết định có liên quan với nhau, bao hàm trong đó định hướng mục tiêu vàcách thức giải quyết những vấn đề công trong xã hội Khái niệm trên vừa thểhiện đặc trưng của chính sách công là do nhà nước chủ động xây dựng để tácđộng trực tiếp lên các đối tượng quản lý một cách tương đối ổn định, cho thấybản chất của chính sách công là công cụ định hướng cho hành vi của các cánhân, tổ chức phù hợp với thái độ chính trị của nhà nước trong việc giải quyếtnhững vấn đề phát sinh trong đời sống xã hội Để đạt được mục tiêu đề ra,trước hết chính sách phải tồn tại trong thực tế, nghĩa là chính sách phải thểhiện được vai trò định hướng hành động theo những mục tiêu nhất định Điềukiện tồn tại của một chính sách công là tổng hoà những tác động tích cực của

hệ thống thể chế do nhà nước thiết lập và tinh thần nghiêm túc thực hiện, tựchủ, sáng tạo của các chủ thể tham gia giải quyết vấn đề chính sách trong mộtphạm vi không gian và thời gian nhất định Điều kiện bảo đảm cho sự tồn tạiđược thể hiện bằng các nguồn lực con người, nguồn lực tài chính, môi trườngchính trị, pháp lý, văn hóa xã hội và cả sự bảo đảm bằng nhà nước

Từ những đặc điểm nêu trên, có thể định nghĩa: chính sách công là quyết định của các chủ thể quyền lực, nhà nước, nhằm quy định mục đích,

cách thức và chế định hành động của những đối tượng liên quan, để giải quyết những vấn đề nhất định mà xã hội đặt ra Đó là tổng thể các chuẩn mực, biện pháp mà nhà nước sử dụng để quản lý xã hội

Chính sách công ở Việt Nam là một hệ thống các văn bản, gồm: cươnglĩnh, đường lối, chủ trương, chiến lược phát triển kinh tế- xã hội, các nghịquyết, các nhiệm vụ, các giải pháp lớn của Đảng (của Đại hội Đảng, Hội nghịTrung ương…), pháp luật, kế hoạch dài hạn, chương trình, dự án… của Quốchội, nghị định, quyết định, chỉ thị, quy chế … của Chính phủ

Chương 2: Một số bật cập về chính sách công ở Việt Nam hiện nay.

1 Những đóng góp của chính sách công ở Việt Nam hiện nay.

Trong thời gian qua, hoạt động hoạch định chính sách công đã đạt đượcmôt số kết quả đáng khích lệ cả về số lượng và chất lượng trên các lĩnh vựctrọng yếu, cấp bách về kinh tế, chính trị (tổ chức bộ máy nhà nước, an sinh xãhội, quân sự, ngoại giao…) Một số chính sách công quan trọng đã được luậnchứng khoa học hơn, bám sát thực tiễn đất nước, địa phương và ngành Nhờ

đó, bước đầu đã tạo lập và hoàn thiện được một hệ thống chính sách công kháphù hợp, đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của quản lý hành chính nhànước, phục vụ chiến lược phát triển kinh tế- xã hội của đất nước Trong lĩnhvực kinh tế, một số chính sách mới được bạn hành đã đáp ứng được về cơ bảnyêu cầu phát triển và hoàn thiện thể chế của nền kinh tế toàn cầu như: chínhsách kích cầu, chính sách điều chỉnh tiền lương cơ bản, chính sách hạ thấp lãisuất cho vay của ngân hàng, lãi suất tối đa cho tiền gửi bằng đồng Việt Nam,chính sách mang ngoại tệ, tiền Việt Nam của cá nhân khi xuất nhập cảnh,chính sách điều chỉnh thuế thu nhập cá nhân, chính sách miễn giảm thuế sửdụng đất nông nghiệp…

Trong bối cảnh khó khăn chung của toàn cầu trước sự hoành hành củađại dịch Covid-19, cộng đồng doanh nghiệpViệt Nam cũng chịu những tácđộng hết sức tiêu cực, nặng nề Nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp tháo gỡ khókhăn trong sản xuất kinh doanh thì nhiều chính sách, giải pháp đã được các

Bộ, ngành nghiên cứu ban hành hoặc trình cấp có thẩm quyền phê duyệt

Với thông điệp “Chống dịch như chống giặc” của Thủ tướng Chính phủNguyễn Xuân Phúc, thời gian qua, công tác phòng, chống dịch Covid-19 củacác cấp, các ngành, các địa phương đã được triển khai quyết liệt và đã đạtnhững kết quả đáng khích lệ, được cộng đồng quốc tế và nhân dân đánh giácao Song song với nhiệm vụ chống dịch, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đã

luôn đồng hành cùng doanh nghiệp để vượt qua khó khăn, ổn định và khôiphục sản xuất.

Ngay từ khi dịch Covid-19 mới ảnh hưởng tới Việt Nam, Bộ Kế hoạch

và Đầu tư đã có nhiều hoạt động nắm bắt khó khăn, đề xuất, kiến nghị củacộng đồng doanh nghiệp, trên cơ sở đó phối hợp với các Bộ, ngành thammưu, trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 11/CT-TTg ngày04/3/2020 về các nhiệm vụ, giải pháp cấp bách tháo gỡ khó khăn cho sản xuấtkinh doanh, bảo đảm an sinh xã hội ứng phó với dịch Covid-19 Chỉ thị banhành 07 nhóm nhiệm vụ, giải pháp, gồm: (i) Tháo gỡ khó khăn, tạo thuận lợi

về tiếp cận vốn, tín dụng, tài chính, thuế, thương mại, thanh toán điện tử; (ii)

Rà soát, cắt giảm thủ tục hành chính, chi phí cho doanh nghiệp; (iii) Tạothuận lợi cho sản xuất kinh doanh, thúc đẩy xuất, nhập khẩu; (iv) Khẩn trươngphục hồi và phát triển ngành du lịch, hàng không; (v) Đẩy nhanh tiến độ thựchiện, giải ngân vốn đầu tư và cải thiện môi trường kinh doanh; (vi) Tập trung

xử lý vướng mắc về lao động; (vii) Đẩy mạnh thông tin truyền thông

Thực hiện Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ, nhiều chính sách quantrọng đã được các Bộ, ngành nghiên cứu ban hành hoặc trình cấp có thẩmquyền kịp thời ban hành nhằm tháo gỡ khó khăn cho sản xuất kinh doanh,đảm bảo an sinh xã hội Cụ thể như sau:

Hỗ trợ giảm chi phí sản xuất kinh doanh: Các chính sách về giảm chi

phí đầu vào đã được đề xuất như kiến nghị giảm giá điện của Bộ Công thương

để tháo gỡ khó khăn cho sản xuất kinh doanh cho 02 nhóm khách hàng sảnxuất và du lịch Bộ Giao thông vận tải đã chỉ đạo Tổng công ty Cảng Hàngkhông Việt Nam (ACV) miễn, giảm giá nhiều dịch vụ hàng không cho tất cảcác hãng hàng không Tập trung tái cấu trúc nghiệp vụ các thủ tục hành chínhcấp độ 3, 4 tích hợp với Cổng dịch vụ công quốc gia theo hướng cắt giảmmạnh chi phí để tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp Ban hành Nghịđịnh số 22/2020/NĐ-CP ngày 24/02/2020 sửa đổi, bổ sung một số điều của