Lịch sử thế giới tập 2

Hai ăïị quöịc íịy, ăïìu coâ möơt nïìn vùn minh ríịt cao vađ coâ thïí lađm thađnh trung tím baêo vïơ hođa bònh cho nhín loaơi.. Ngûúđi AÂ Ríơp ăaô múê ặúơc nhûông haêi caêng ríịt phöìn th

2 Thïị giúâi chia lađm hai vuđng riïng biïơt

1 Vađo ăíìu kó nguýn Da Tö, thïị giúâi chia thađnh nhiïìu quöịc gia lúân coâ thïí liïn laơc vúâi nhau bùìng ặúđng thuêy líîn ặúđng böơ Tûơu trung coâ hai ăïị quöịc chi phöịi caê hoađn cíìu: ăïị quöịc La Maô úê phûúng Tíy vađ ăïị quöịc Trung Hoa úê phûúng Ăöng Hai ăïị quöịc íịy, ăïìu coâ möơt nïìn vùn minh ríịt cao vađ coâ thïí lađm thađnh trung tím baêo vïơ hođa bònh cho nhín loaơi

Thúđi kò chiïịn tranh tađn khöịc trûúâc kó nguýn Da Tö

ăaô qua röìi Caâc dín töơc lúân ăïìu coâ thïí tiïịn triïín möơt caâch ýn öín vađ tûơ do vïì moơi mùơt

Ngoơn ăuöịc soi saâng caê chíu Íu lađ ăïị quöịc La Maô Caâc dín töơc trong ăïị quöịc íịy tûơa höì muöịn lòa boê tinh thíìn chuêng töơc ắa phûúng ăïí cuđng hođa líîn trong möơt ăoađn thïí röơng lúân vûúơt ra ngoađi quöịc giúâi Tònh nhín loaơi núi hoơ ăaô phaât triïín ăïịn chöî hoơ muöịn qún ngön ngûô riïng ăïí cuđng duđng thûâ ngön ngûô coâ tñnh caâch phöí biïịn, ăaơi ăöìng lađ tiïịng

Hi Laơp vađ La Tinh

ÚÊ Trung Hoa, tònh hònh xaô höơi cuông tûúng tûơ nhû thïị Sau khi Tíìn Thuêy Hoađng thöịng nhíịt laônh thöí vađ nhađ Haân thay thïị nhađ Tíìn xíy ăùưp nïìn quín chuê Trung Quöịc ăaô thađnh möơt ăïị quöịc huđng cûúđng vïì ăuê caâc mùơt: kinh tïị, chaânh trõ, vùn hoâa, chi phöịi caê caâc nûúâc laâng giïìng

ÚÊ ÍỊn Ăöơ, aânh saâng vùn minh khöng keâm phíìn raơng rúô Patali Poutra lađ möơt thuê ăö huy hoađng, traâng lïơ vađo bíơc nhíịt hoađn cíìu Khoa hoơc vùn nghïơ xûâ íịy ăaô tiïịn ặúơc nhûông bûúâc chûa tûđng thíịy trïn lõch sûê

Ăïị quöịc Sace, chiïịm troơn miïìn bùưc xûâ ÍỊn Ăöơ, lađ núi tíơp hoơp caâc nguöìn vùn minh Hi Laơp, Ba Tû, ÍỊn Ăöơ, Trung Hoa

Ba Tû cuông coâ möơt nïìn vùn minh ăaâng kïí, nhûng vò

Ba Tû bõ ăoâng khuön giûôa ăaơi luơc, nïn vùn minh cuêa nûúâc íịy cođn giûô thaâi ăöơ chuêng töơc cuêa möơt quöịc gia cö líơp chó biïịt coâ ắa vûơc cuêa mònh

Trûđ vùn minh Ba Tû, vùn minh La Maô, Trung Hoa, ÍỊn Ăöơ ăïìu coâ taânh caâch ăaơi ăöìng, möơt sûâc híịp díîn huýìn

diïơu trađn ra khùưp thiïn haơ vađ löi cuöịn moơi giöịng ngûúđi xung quanh

2 Ngođai nhûông ăïị quöịc vađ quöịc gia vùn minh noâi trïn, thïị giúâi cođn chia ra hai vuđng riïng biïơt

Vuđng duýn haêi tûđ Alexandre qua ÍỊn Ăöơ, ăïịn Trung Hoa Caâc quöịc gia thuöơc vuđng nađy ăïìu nùìm trong phaơm

vi aânh saâng vùn minh cuêa phûúng Ăöng vađ phûúng Tíy Ngûúđi AÂ Ríơp ăaô múê ặúơc nhûông haêi caêng ríịt phöìn thõnh; quöịc gia Meâoreâ do caâc hoađng tûê Ai Cíơp thađnh líơp giûôa Soudan, Chíu Phi, vađo thïị kó thûâ 6 trûúâc kó nguýn Da Tö vađ xûâ Abyssinie ăaô tûđng tiïịp xuâc míơt thiïịt vúâi Ai Cíơp, ăaô chõu nhiïìu aênh hûúêng töịt ăeơp cuêa xûâ nađy vađ cuêa La Maô; caâc nûúâc nùìm khoaêng giûôa ÍỊn Ăöơ vađ Trung Hoa; Miïịn Ăiïơn, baân ăaêo Maô Lai, Giao Chó, Chín Laơp ăïìu chõu aênh hûúêng vùn minh ÍỊn Ăöơ vađ Trung Hoa chi phöịi

Nhûng sau lûng vuđng duýn haêi íịy cođn coâ möơt vuđng mađ aânh saâng vùn minh khöng roơi túâi, göìm coâ nhûông phíìn ăaơi luơc mïnh möng chiïịm caê Trung Íu, Bùưc AÂ, cao nguýn Tíy Taơng vađ gíìn troơn Chíu Phi

Lađm chuê vuđng nađy lađ nhûông giöịng dín du muơc daô man: Hung Nö, Möng Cöí, Thöí Nhô Kyđ, Tíy Taơng úê Chíu AÂ; Germanin, Scythes úê chíu Íu Trònh ăöơ vùn hoâa cođn thíịp keâm, hoơ söịng bùìng chùn nuöi vađ cûúâp giíơt, lađm thađnh möơt biïín ngûúđi luön luön chuýín ăöơng, trađn tûđ chöî nađy ăïịn chöî kia, quanh nùm chinh chiïịn Muơc ăñch chiïịn tranh cuêa hoơ lađ chiïịm ăoaơt cuêa caêi, bùưt ngûúđi lađm nö lïơ, vađ chiïịn tranh hoơ gíy ra bao giúđ cuông hïịt sûâc tađn khöịc

Khi caâc ăïị quöịc Tíy phûúng vađ Ăöng phûúng cođn cûúđng thõnh, giöịng rúơ haâo chiïịn íịy khöng thïí vûúơt khoêi biïn giúâi khu vûơc hoơ sinh söịng Nhûng ăïịn thïị kó thûâ 3 sau T.C., ăïị quöịc La Maô cuông nhû ăïị quöịc Trung Hoa bùưt ăíìu lím vađo tònh traơng khuêng hoaêng, thoaâi hoâa vađ suy nhûúơc, khöng ăuê sûâc ngùn caên hoơ ặúơc nûôa Ăïịn cuöịi thïị kó thûâ 4, hoơ trađn ngíơp vađo caâc nûúâc vùn minh nhû nûúâc vúô búđ Ăíìu thïị kó thûâ 5, hoơ nghiïîm nhiïn lađm chuê caê Tíy Ăïị quöịc La Maô

Trong cuöơc khuêng hoaêng ghï gúâm nađy chó coâ ăïị quöịc Trung Hoa cođn ặâng vûông ặúơc mađ thöi Phña Bùưc noâ thu huât ặúơc caâc rúơ, phña Nam tiïịn ra túâi búđ biïín, vađ ăíìu thïị kó thûâ 6 aênh hûúêng cuêa noâ ăaô lan túâi ăaêo Tñch Lan, phña Nam ÍỊn Ăöơ Tuy nhiïn vïì sau möơt phíìn vò sûơ phaât triïín vïì mùơt biïín giaêm díìn, möơt phíìn vò ngûúđi Thöí Nhô Kyđ quíịy röịi úê Trung AÂ lađm cho sûơ giao thûúng vúâi phña Tíy gùơp nhiïìu khoâ khùn, ăïị quöịc Trung Hoa trúê thađnh cö líơp giûôa möơt thïị giúâi möîi ngađy möơt giađ cöîi Thïị lûơc cuêa noâ bao truđm tûđ Giao Chó ăïịn Triïìu Tiïn vađ nïìn kinh tïị thöịng nhíịt cuêa noâ ăuê cho pheâp noâ söịng vûông trong caâi tònh traơng cö líơp íịy Khi caê thïị giúâi bõ tan raô, phín chia tûđng lônh vûơc phong kiïịn, thò noâ gíy ặúơc thïị quín bònh trong chïị ăöơ chuýn chïị vađ dûơa vađo ăoâ noâ töìn taơi ngoât hai ngađn nùm sau

TOÂM TÙƯT

1) Cuöịi thúđi Thûúơng cöí trïn thïị giúâi ăaô coâ nhiïìu ăïị quöịc vùn minh: Ăïị quöịc La Maô, ăïị quöịc Trung Hoa, ăïị quöịc ÍỊn Ăöơ, ăïị quöịc Sace, ăïị quöịc Ba Tû Trong caâc ăïị quöịc íịy, ăïị quöịc La Maô úê phûúng Tíy vađ ăïị quöịc Trung Hoa úê phûúng Ăöng coâ möơt aênh hûúêng maơnh hún caê

Ăïị quöịc La Maô cíìm ăíìu caâc nûúâc chung quanh búđ biïín Ăõa Trung Haêi: ăïị quöịc Trung Hoa chi phöịi caâc dín töơc AÂ Ăöng

2) Tuy nhiïn bïn caơnh caâc dín töơc vùn minh cođn coâ nhiïìu giöịng ngûúđi daô man chiïịm troơn Trung Íu, Ăöng Íu, Bùưc AÂ cao nguýn, Tíy Taơng vađ gíìn hïịt ăaơi luơc chíu Phi Caâc giöịng ngûúđi man rúơ nađy söịng bùìng nghïì chùn nuöi vađ giùơc cûúâp

Cuöịi thïị kó thûâ 4 nhín caâc ăïị quöịc La Maô vađ Trung Hoa suy ýịu hoơ xím lùng caâc vuđng Tíy vađ Bùưc Trung Hoa, chiïịm cûâ Tíy ăïị quöịc La Maô, ăaânh phaâ caâc nûúâc Ăõa Trung Haêi, Ăöng Íu vađ múê ăíìu thúđi kò Trung cöí vađ úê chíu Íu

CHÛÚNG II

ÀÏË QUƯËC LA MẬ SAU KHI CẤC RÚÅ

XÊM LÙNG

1 Cấc Rúå xêm lùng Têy àïë quưëc La Mậ

2 Vûúng quưëc Franc vâ giông Mếrovingien

3 Tịnh hịnh xûá Gaule dûúái triïìu Mếrovingien

4 Àưng àïë quưëc La Mậ vâ vua Justinien

Tuy nhiïn trong cấc cuưåc xêm lùng nây, giưëng Rúå khưng thïí àùåt chên lïn toân bưå àïë quưëc La Mậ ÚÃ Àưng àïë

quöịc, caâc hoađng ăïị La Maô cođn ăuê sûâc chíơn ặâng hoơ laơi, vađ giûô ặúơc möơt vuđng ăíịt khaâ röơng göìm coâ baân ăaêo Ba Nhô Caân ăïịn Danube úê chíu Íu, Tiïíu AÂ vađ Syrie úê chíu AÂ, Ai Cíơp vađ Cyreânaique Taơi vuđng íịy ăaô coâ nhûông ăö thõ quan troơng nhû Atheđnes Alexadrie vađ Constantinople

Tíy ăïị quöịc thò traâi laơi, loơt hùỉn vađo tay Rúơ Rúơ Vandale chiïịm cûâ phña Nam Y Pha Nho vađ Phi Chíu(1); Ostrgoth, xûâ YÂ(2); Visigoth xûâ Y Pha Nho vađ phña Nam xûâ Gaule(3)cho ăïịn söng Loire; Burgondre, lûu vûơc söng Rhöne(4); Franc, toađn xûâ Bó

2 Cuöịi thïị kó thûâ 5 vađ ăíìu thïị kó thûâ 6, Clovis möơt öng vua Franc thuöơc nhoâm Salien(5), tûđ Bó xua quín qua xûâ Gaule, chiïịm cûâ tođan xûâ íịy

Coâ sûâc khoêe vađ mûu lûúơc Clovis ăaânh diïơt díìn caâc tuđ trûúêng böơ laơc khaâc, buöơc toađn thïí caâc ngûúđi Franc tön mònh lïn lađm vua, röìi do ăoâ thöịng nhíịt ặúơc möơt dín töơc

(1) 5,6 triïơu dín, chûđng 80 ngađn ngûúđi Vandales.

(2) 4,5 triïơu dín – 100.000 ngûúđi.

huđng cûúđng trïn möơt ắa vûơc röơng tûđ daôy Pyreâneâes ăïịn söng Weser, Danube bao göìm caê xûâ Thuringe, Germanie vađ vûúng quöịc thuöơc ngûúđi Burgondes

Súê dô Clovis chiïịn thùưng ặúơc dïî dađng lađ nhúđ coâ phaâi tùng lûô Da Tö giuâp sûâc Khi lïn lađm vua, Clovis lađ ngûúđi ngoaơi ăaơo Nhûng vò kïịt hön vúâi möơt cöng chuâa trong ăaơo

Da Tö(1), öng chõu lađm pheâp rûêa töơi(2) Do ăoâ phaâi tùng lûô

Da Tö mûúơn tay öng ăïí trûđ diïơt caâc tuđ trûúêng theo ăaơo khaâc thûúđng lađm trúê ngaơi sûơ phaât triïín quýìn lúơi víơt chíịt vađ tinh thíìn cuêa ngûúđi trong ăaơo Da Tö

Caâc vua Meârovingien nöịi doôi Clovis, giûô nghiïơp ặúơc túâi nùm 751

Nhûng sau khi Clovis chïịt röìi, tuơc phín chia tađi saên lađm cho dín töơc Franc trúê thađnh rúđi raơc Möîi líìn coâ möơt öng vua chïịt thò trong nûúâc laơi sinh loaơn vò tuơc phín chia íịy Caâc hoađng tûê ăaânh nhau quýịt liïơt ăïí giađnh giíơt, giađnh ngöi khiïịn vûúng quöịc Franc phaêi bõ qua phín

Nhûông vua trõ vò vađo khoaêng 639-752 ăïìu lađ bíịt lûơc, lûúđi biïịng Chñnh quýìn loơt vađo tay boơn ăaơi thíìn

Vua cađng ýịu thò boơn voô sô bíịy líu ặúơc vua cùưt ăíịt ban thûúêng cöng lao maơnh díìn lïn, húơp thađnh möơt ăùỉng cíịp ắa chuê quñ töơc ríịt cûúđng ngaơnh Röịt laơi vua khöng

(1) Clotildi.

(2) Sûơ rûêa töơi nađy xaêy ra nùm 496 do giaâo sô Sainte Reâmy úê Renims, Clovis chõu pheâp rûêa töơi cuđng vúâi 3.000 voô sô cuêa mònh Tûđ ăoâ Clovis trúê thađnh möơt ngûúđi phuơng sûơ ăùưc lûơc ăaơo Da Tö.

giûô ặúơc chñnh quýìn nûôa mađ ăïí loơt vađo tay quan cung trûúêng(1) Chûâc quan nađy ban ăíìu chó lađ keê híìu cíơn cuêa vua, sau thađnh ra möơt võ phoâ vûúng quýịt ăoaân hïịt moơi viïơc triïìu ằnh

Trong thúđi kò suy vong, xûâ Gaule chia lađm nhiïìu khu vûơc töí chûâc thađnh nhûông vûúng quöịc riïng biïơt: xûâ Austrasie úê vuđng söng Meuse, söng Rhin; xûâ Neustrie úê vuđng Tíy Bùưc xûâ Gaule; xûâ Burgondie úê vuđng söng Saöne vađ söng Rhöne; xûâ Aquitaine

úê vuđng Nam söng Loire Hai xûâ Austrasie vađ Neustrie luön luön xung ăöơt nhau Chó coâ hai xûâ Burgondie vađ Aquitaine cođn giûô ặúơc aênh hûúêng cuêa vùn minh La Maô thöi

3 Thúđi ăaơi Meârovingien, sûê gia cho lađ thúđi ăaơi man rúơ hoùơc muöịn trúê laơi tònh traơng man rúơ

Chñnh trõ trong thúđi ăaơi nađy bao göìm nhûông tíơp tuơc cuêa ngûúđi man rúơ vađ ngûúđi cöí La Maô höîn húơp Vua chó giûô ặúơc möơt hû võ vađ thûúđng bõ phïị, bõ giïịt Boơn voô sô khöng coâ yâ phođ vua mađ dûơa vađo thïị lûơc vua ăïí cûúâp giíơt

Muöịn taâi líơp uy quýìn, vua cöị bùưt chûúâc caâc hoađng ăïị La Maô, tûơ xûng tûúâc hiïơu, líơp cung ăiïơn, töí chûâc triïìu ằnh nghi vïơ nhû caâc hoađng ăïị íịy Nhûng röịt cuöơc hoơ chó theo ặúơc möơt caâch vuơng vïì caâi voê bïn ngoađi khöng ăuê taơo cho hoơ möơt chuât uy quýìn nađo ăaâng kïí

Phaâp luíơt vađ caâch töí chûâc xûê phaơt cuông ăïìu coâ tñnh caâch man rúơ Möîi xûâ coâ möơt thûâ phaâp luíơt riïng vađ khi xûê (1) Ngûúđi quaên ăöịc cung ăiïơn vua.

töơi, quan tođa phaêi duđng phaâp luíơt cuêa tûđng xûâ mađ xûê ngûúđi trong xûâ íịy(1)

Phong tuơc cuông hïịt sûâc daô man vađ thö líơu Híìu nhû caâc vua ăïìu phaơm töơi saât nhín Vua Clotaire ler duđng dao bíìu giïịt chaâu vađ cho xûê giaêo con ăeê lađ Chram

Naơn nhín chñnh cuêa chïị ăöơ tađn khöịc íịy lađ ăaâm dín chuâng heđn ýịu Hoơ phaêi íín nuâp dûúâi boâng giaâo ặúđng Vađ luâc íịy chó coâ giaâo ặúđng lađ cođn ăuê sûâc ặúng ăíìu vúâi boơn vua chuâa, che chúê nhín dín, ra lõnh cíịm tađn saât nö lïơ Nhúđ noâ mađ vùn minh La Maô úê xûâ Gaule ặúơc cûâu vaôn möơt phíìn nađo

4 Trïn ăíy lađ tònh hònh ăïị quöịc La Maô úê phña Tíy Cođn phña Ăöng thò vađo cuöịi thïị kó thûâ 5, Ăïị quöịc La Maô cođn töìn taơi ặúơc, nhûng tûúng tûơ möơt ngoơn ăeđn sùưp tùưt

(1) Nïịu phaơm nhín chöịi vađ quan tođa khöng ăuê bùìng chûâng ăïí xûê thò phaâp luíơt cho viïơn ăïịn caâch thñ nghiïơm vađ caâch cíìu Chuâa xûê phaơt Thñ nghiïơm thò ngûúđi ta duđng nûúâc vađ lûêa Keê bõ caâo phaêi nhuâng hai bađn tay vađo nûúâc ăun söi, hoùơc cíịm möơt thoêi sùưt nung ăoê ăi ñt bûúâc Ba ngađy sau, nïịu tay khöng bõ boêng hoùơc díịu boêng coâ möơt traơng thaâi ăùơc biïơt nađo ăoâ thò töơi nhín ặúơc coi lađ

vö töơi Cíìu Chuâa xûê phaơt thò ngûúđi ta cho nguýn caâo vađ bõ caâo hoùơc nhûông voô si4 ăaơi diïơn cho ngûúđi íịy ăíịu kiïịm vúâi nhau Bïn nađo thùưng ặúơc lađ ngûúđi vö töơi, vò theo hoơ Chuâa khöng bao giúđ ăïí keê vö töơi phaêi thua phaêi chïịt

Nhûông caâch xûê phaơt nađy cuông tûúng túơ nhû caâch xûê phaơt cuêa vađi giöịng Moơi úê nuâi Trûúđng Sún nûúâc ta Nhûông Moơi íịy bùưt bõ caâo nhíơn uöịng thíơt nhiïìu rûúơu, hoùơc tríìm mònh trong nûúâc, hoùơc ặa tay vađo lûêa mađ khöng viïơc gò thò ặúơc coi lađ vö töơi

Tònh hònh trong ngoađi ăïìu höîn ăöơn Ngoađi thò caâc Rúơ

ăe doơa Rúơ Hung Nö, Slave, ngûúđi Baêo Gia Lúơi tađn phaâ vuđng biïn giúâi Danube; ngûúđi Ba Tû, AÂ Ríơp toan xím chiïịm caâc tónh AÂ Chíu Trong thò nhûông cuöơc mûu phaên, baơo nghõch nhen nhoâm cuđng khùưp Vua thò sa ăoơa, ngöi vua nùìm trong tay boơn ăađn bađ, boơn voô tûúâng Dín chuâng cuđng khöí hïịt sûâc phíîn uíịt vađ chûơc coâ dõp lađ nöíi loaơn

Giûôa tònh thïị nguy ngíơp íịy, Justinien ặâng lïn khöi phuơc laơi ăïị quöịc Líìn lûúơt öng ăaânh deơp ặúơc Rúơ Vandale, Ostrogoth, Wisigoth, thíu laơi nhûông laônh thöí Bùưc Phi (533-534) YÂ Ăaơi Lúơi (535-554) vađ cuđng Ăöng nam Y Pha Nho (554) Trûđ xûâ Gaule vađ caâc tónh ven biïín Ăaơi Tíy Dûúng cuêa xûâ Y Pha Nho, ăïị quöịc La Maô thíu höìi laơi ặúơc gíìn hïịt ăíịt ăai cuô

Ăaânh deơp xong, Justinien quay sang kiïịn thiïịt Vïì phaâp ăiïín öng cho sûu tíơp laơi nguýn baên nhûông phaâp lyâ

La Maô, loơc boê nhûông phíìn tûúng phaên ăïí lađm thađnh möơt böơ phaâp ăiïín töíng húơp tíịt caê caâc khuynh hûúâng cùn baên cuêa phaâp lyâ La Maô

Öng cho kiïịn truâc khùưp ăïị quöịc nhûông thađnh trò, cíìu cöịng, bïơnh viïơn, nhađ tùưm cöng cöơng, tu viïơn, giaâo ặúđng, cung ăiïơn Giaâo ặúđng Sainte Sophie lađ möơt kiïịn truâc vô ăaơi nhíịt úê thađnh Constantinople

Nhûng vua Justinien xa xó quaâ ăöơ Caâi voê ngoađi huy hoađng, traâng lïơ mađ öng taơo ra cho mònh ăoâ khöng ăuê che ăíơy phíìn thöịi naât, ăöìi baơi bïn trong Chiïịn tranh töịn keâm, triïìu ằnh hoang phñ, dín chuâng khöng kham nöíi nhûông

gaânh nùơng möîi ngađy möơt thïm, phaêi sa díìn vađo caênh khöịn cuđng Vò víơy mađ búđ coôi tuy ặúơc múê röơng, ăïị quöịc laơi ngheđo nađn kiïơt qúơ Vua Justinien vïì sau bõ dín chuâng oaân gheât

5 Öng chïịt khöng ặúơc bao líu thò búđ coôi Ăöng ăïị quöịc La Maô bõ thíu heơp laơi Cuöịi thïị kó thûâ 6, ngûúđi Lom-bard chiïịm phña Bùưc nûúâc YÂ; ngûúđi Wisigoth ăoaơt laơi miïìn Ăöng nam xûâ Y Pha Nho Thïị kó thûâ 7, Rúơ Slave vađ ngûúđi Baêo Gia Lúơi, keâo vađo Ba Nhô Caân, ngûúđi AÂ Ríơp lađm chuê caâc xûâ Syrie Ai Cíơp vađ Bùưc Phi Thïị kó thûâ 8, Rúơ Franc chiïịm gíìn hïịt nûúâc YÂ: Díìn díìn ăïị quöịc La Maô gom laơi trong phaơm vi ăïị quöịc Hi Laơp mađ ngûúđi ta cuông goơi lađ ăïị quöịc Byzantin(1) göìm nhûông xûâ thuöơc aênh hûúêng Hi Laơp

lađ xûâ Hi Laơp, Maceâdoine, Thrace, Tiïíu AÂ

Ăïị quöịc Byzantin töìn taơi túâi nùm 1453, tûâc lađ nùm quín Thöí Nhô Kyđ chiïịm cûâ Constantinople Trong khoaêng thúđi gian chñn thïị kó, ăïị quöịc gùơp nhiïìu biïịn cöị xaêy ra liïn tiïịp: tön giaâo xung ăöơt, ăaêo chñnh, baơo loaơn Möîi líìn thay ăöíi triïìu ăaơi lađ möîi líìn coâ bi kõch ăíîm maâu diïîn ra

Tuy nhiïn ăïị quöịc Byzantin cuông ăïí laơi ặúơc nhûông trang sûê khaâ veê vang Noâ baêo vïơ ặúơc búđ coôi, chiïịn thùưng nhûông keê ắch túâi xím líịn khöng ngúât Ngûúđi AÂ Ríơp, ngûúđi Baêo Gia Lúơi, ngûúđi Nga ăaânh Constantinople, nhûng líìn lûúơt bõ thaêm baơi trûúâc thađnh nađy Ăïị quöịc Byzantin luâc íịy quaê thíơt lađ trung tím vùn minh cuêa möơt chíu Íu bõ ngûúđi (1) Goơi lađ Ăïị quöịc Byzantin vò thuê ăö lađ Constantinople trûúâc kia goơi lađ Byzanc.

Rúơ giađy ăaơp Caâc dín töơc Ăöng Íu nhû Serbe, Baêo Gia Lúơi, Nga chõu aênh hûúêng vùn hoâa Byzantin(1)

TOÂM TÙƯT

1 Ăíìu thïị kó thûâ 5, caâc Rúơ chiïịm cûâ toađn coôi Tíy ăïị quöịc La Maô Ăaơi böơ phíơn xûâ Gaule loơt vađo tay Rúơ Burgonde, Wisigoth vađ Franc

2 Tuđ trûúêng Franc lađ Clovis theo ăaơo Da Tö vađ nhúđ phaâi tùng lûô giuâp ăúô, toâm thíu ặúơc möơt laônh thöí tûđ daôy Pyreâneâe ăïịn söng Weser Nhûng khi Clovis chïịt, caâc vua kïị nghiïơp – goơi lađ Meârovngien – chia xûâ Gaule ra nhiïìu vûúng quöịc nhoê: Austrasie, Neustrie, Burgondie, Aquitaine

3 Caâc vua nađy ăïìu lûúđi biïịng, bíịt lûơc Caâch cai trõ thò vuơng vïì; phong tuơc thò moơi rúơ Vùn minh La Maô ăaô ăïịn höìi xïị boâng Dín chuâng hïịt sûâc ăiïu linh, chó cođn tröng cíơy möơt phíìn nađo vađo sûơ che chúê cuêa giaâo höơi mađ thöi

4 Ăïịn thïị kó thûâ 6, Ăöng ăïị quöịc La Maô cuông túâi luâc lím nguy Bïn ngoađi thò Rúơ xím líịn, bïn trong thò baơo loaơn nöíi lïn Nhûng Justinien chiïịm laơi ặúơc

YÂ Ăaơi Lúơi, Bùưc Phi, möơt phíìn Y Pha Nho vađ lo töí chûâc laơi viïơc cai trõ, ăùơt phaâp ăiïín, kiïịn truâc ăïìn ăađi

(1) Xem chûúng V: Ăïị quöịc BYZANTIN vađo thúđi Trung cöí.

Nhûng Justinien cuäng laâ möåt öng vua xa xó, laâm cho nûúác ngheâo, dên khöí

5 Justinien chïët, Rúå laåi xêm lêën Àïë quöëc cuãa Justinien bõ thêu heåp laåi thaânh quöëc gia Byzantin Nhûng àïën giûäa thïë kó 15, khi quöëc gia naây tiïu diïåt, vùn minh cuãa noá vêîn coân rûåc rúä

CHÛÚNG III

SÛƠ BAĐNH TRÛÚÂNG CUÊA ĂAƠO DA TÖ

1 Nguýn nhín phaât triïín cuêa ăaơo Da Tö.

2 Giaâo hoađng Greâgoire de Grand

3 Ăaơo Da Tö toađn thõnh

1 Ăíìu thïị kó thûâ 5 khi quín ăöơi La Maô ruât khoêi ăaêo Bretagne thò rúơ Angle vađ Saxon tûđ vuđng Elbe keâo túâi xím chiïịm ăaêo nađy, dûơng thađnh xûâ Angleterre(1) Ăïịn thïị kó thûâ 6, hoơ töí chûâc thađnh nhiïìu vûúng quöịc nhoê

ÚÊ YÂ, sau khi vûúng quöịc cuêa Rúơ Ostrogoth bõ quín ăöơi Justinien tiïu diïơt, uy quýìn caâc hoađng ăïị Constantinople ặúơc taâi líơp (555)(2)

Trong tònh hònh höîn loaơn íịy, dín gian ăïìu söịng trong caênh khuêng khiïịp, biïịt coâ nay mađ khöng biïịt coâ mai Hoơ

(1) Angle ngûúđi Angle; tre: ăíịt Angleterre: ăíịt cuêa ngûúđi Angle (2) Kinh thađnh La Maô luâc íịy, sau nhiïìu líìn bõ bao víy cûúâp giíơt, bađy ra möơt caênh tûúơng hoang phïị Caâc líu ăađi traâng lïơ biïíu hiïơn cuêa möơt nïìn vùn minh rûơc rúô chó lûu laơi möơt ăöịng ăaâ, gaơch Dín söị möơt triïơu chó cođn ặúơc 50 ngađn.>

phaêi cíìu ăíịng thiïng liïng che chúê, theo ăaơo, ăoơc kinh vađ vađo nhađ tu nûúng tûơa Tön giaâo nhín ăoâ mađ phaât triïín maơnh, chi phöịi chùỉng nhûông ăúđi söịng tinh thíìn mađ caê ăúđi söịng chñnh trõ cuêa moơi ngûúđi

Giaâo hoađng trûúâc kia chó lađ möơt ăaơi diïơn töịi cao cuêa tön giaâo, uy quýìn úê trong phaơm vi tön giaâo mađ thöi Nhûng vò nûúâc YÂ bõ xím líịn, ăíịt ăai bõ chia xeê, hoađng ăïị khöng ặúơc tön troơng, Giaâo hoađng thûđa cú höơi íịy tranh giađnh quýìn lúơi, ắa võ vúâi vua chuâa

2 Greâgoire le Grand (Ăaơi Giaâo Hoađng Greâgoire 604) lađ möơt giaâo hoađng ăíìu tiïn biïịt lúơi duơng tònh hònh noâi trïn Xuíịt thín tûđ möơt gia ằnh quñ töơc La Maô, öng ăem tađi saên xíy cíịt nhiïìu tu viïơn, röìi tûđ möơt laônh chuâa phong kiïịn öng biïịn thađnh möơt giaâo sô, dûơa vađo tön giaâo ăïí taơo möơt ắa võ quan troơng Ăûúơc cûê lađm giaâo hoađng, öng coi mònh lađ chuâa tïí trong nûúâc Öng lo phođng thuê ăïị quöịc, trûng möơ binh lñnh, töí chûâc viïơc mua baân víơt thûơc, thûúng nghõ vúâi quín ắch ăang víy thađnh, ăïì phođng moơi nguy biïịn coâ thïí xaêy túâi Ăöìng thúđi öng coi soâc viïơc quaên trõ tađi saên cuêa toađn thïí giaâo höơi nhíịt lađ úê YÂ Uy quýìn cuêa Giaâo hoađng do ăoâ vûúơt khoêi phaơm vi thađnh La Maô, lan röơng ra khùưp nûúâc Trong giaâo höơi, Giaâo hoađng thi hađnh nhiïìu caêi caâch, cho soaơn saâch daơy tùng lûô vađ tùng cûúđng ặâc tin cuêa giaâo ăöì Öng ăem tön giaâo tuýn truýìn vađo caâc nûúâc ngûúđi Rúơ chiïịm cûâ

(590-Rúơ Wisigoth, Lombard, nhíịt lađ Anglo-Saxon theo ăaơo

Da Tö ríịt ăöng

3 Giaâo hoađng Greâgoire chïịt, nhûng cöng viïơc truýìn ăaơo víîn ặúơc tiïịp tuơc ríịt maơnh Toađn thïí ngûúđi Anglo-Saxon ăïìu thađnh giaâo ăöì Vađo cuöịi thïị kó thûâ 7 (685), möơt giaâo höơi cuêa ngûúđi Anglo Saxon ặúơc thađnh líơp, trung thađnh vúâi höơi thaânh La Maô hún hïịt Khoaêng thïị kó thûâ 7 vađ thûâ

8, caâc tu viïơn cuêa giaâo höơi íịy lađ cú súê khaêo cûâu khoa hoơc vađ vùn chûúng quan troơng nhíịt úê chíu Íu

Phong trađo truýìn giaâo lan röơng vađo caê xûâ Germanie Ăïịn giûôa thïị kó thûâ 8, nhúđ sûơ hoaơt ăöơng cuêa giaâo sô Boni-face, chùỉng nhûông caê Tíy Íu vađ möơt phíìn xûâ Germanie tuýn truýìn ăaơo Da Tö mađ tíịt caê caâc giaâo höơi ăïìu phuơc tuđng tođa thaânh La Maô

Thïị kó thûâ 8 (756), nhûông quöịc gia thuöơc giaâo höơi (Etats

de l’Eglise) ặúơc thađnh líơp, khiïịn uy quýìn Giaâo hoađng cađng to hún Nguýn khi ngûúđi Lombard ăïịn chiïịm quín Ravenne vađ hùm ăoơa Ăöng ăïị quöịc La Maô, Giaâo hoađng Etienne ăïơ nhõ cíìu cûâu vúâi Peâpin le Bref úê Gaule Ăïí ăïìn

ún giaâo hoađng ăaô lađm lïî tön vûúng cho mònh Peâpin le Bref ăïịn ăaânh ăuöíi ngûúđi Lombard (754-756) líịy laơi quíơn Ravenne, röìi khöng kïí ăïịn uy quýìn Hoađng ăïị La Maô, ăem ăíịt íịy biïịu cho Giaâo Hoađng Tûđ ăoâ sûơ liïn laơc giûôa thađnh

La Maô vađ Ăöng ăïị quöịc La Maô ăoaơn tuýơt hùỉn Giaâo hoađng líịy quíơn Ravenne líơp thađnh quöịc gia cuêa giaâo – höơi vađ trúê thađnh möơt võ chuâa tïí coâ uy quýìn, coâ thöí ắa vađ triïìu ằnh nhû bao nhiïu ăïị vûúng khaâc(1)

(1) Muöịn biïịt göịc tñch ăaơo Da Tö vađ Jeâsus Christ ngûúđi saâng líơp

ăaơo íịy thò ăoơc Lõch sûê Thïị giúâi cuöịn I Nguýîn Hiïịn Lï.

TOÂM TÙƯT

1 Ngûúđi Anglo-Saxon xím líịn xûâ Bretagne, ngûúđi Lombard xím líịn nûúâc YÂ, lađm cho tònh hònh Ăöng ăïị quöịc La Maô bõ xaâo tröơn Do ăoâ ăaơo Da Tö trúê nïn maơnh meô Tu viïơn múê nhiïìu vađ quýìn võ giaâo hoađng bađnh trûúâng

2 Ăaơi giaâo hoađng Greâgoire giûô möơt vai trođ quan troơng, líịn aât caê hoađng ăïị La Maô Öng chuê trûúng viïơc truýìn giaâo cho ngûúđi Anglo-Saxon, vađ khùưp moơi núi

uy quýìn cuêa giaâo hoađng vađ giaâo höơi ặúơc cuêng cöị

3 Sau khi Greâgoire chïịt, nhađ Boniface tíơn lûơc truýìn ăaơo vađ nhúđ sûơ thađnh líơp caâc quöịc gia cuêa Giaâo höơi mađ quýìn võ Giaâo hoađng cađng tùng thïm maôi

CHÛÚNG IV

SÛƠ BAĐNH TRÛÚÂNG CUÊA ĂAƠO HÖÌI

1 Xûâ AÂ Ríơp khi Mahomet ra ăúđi

2 Höìi giaâo vađ giaâo chuê Mahomet

3 Giaâo lñ ăaơo Höìi

4 Ăïị quöịc AÂ Ríơp

5 Vùn minh Höìi giaâo

1 Trong luâc úê phûúng Tíy ăaơo Da Tö bađnh trûúâng thò taơi AÂ Ríơp ăaơo Höìi xuíịt hiïơn

AÂ Ríơp nguýn lađ xûâ súê cuêa giöịng dín du muơc thûúđng hay ăaânh phaâ caâc vuđng lín cíơn, hoùơc cûúâp giíơt caâc thûúng ăöơi(1)

Ăïịn ăíìu thïị kó thûâ 7, caâc giöịng dín íịy chûa toê díịu nguy hiïím lùưm Hoơ ăaô ắnh cû vađ úê nhûông vuđng tröìng tóa ặúơc, hoơ líơp thađnh lađng xoâm Trïn caâc con ặúđng thûúng ăöơi thûúđng qua laơi, hoơ líơp nhûông thõ tríịn vađo cúô trung bònh, (1) Höìi xûa ặúđng giao thöng chûa tiïơn, thûúng nhín húơp thađnh ăöơi ăi qua sa maơc.

ặâng ăíìu coâ thõ tríịn Meâdine dín söị lađ 15.000 ngûúđi vađ La Mecque(1), 25.000 ngûúđi.

Ngûúđi AÂ Ríơp vöịn theo ăaơo ăa thíìn, möîi böơ laơc thúđ möơt

võ thíìn khaâc nhau, nhûng tíịt caê ăïìu líịy thaânh ặúđng La Mecque lađm chöî lïî baâi cuâng Taơi ăíy coâ möơt ngöi ăïìn cöí

goơi lađ Kaaba lađm toađn ăaâ ăen, thúđ möơt maênh víîn thiïịt (möơt

maênh tinh tuâ trïn khöng trung rúi xuöịng) Maênh víîn thiïịt íịy ặúơc coi lađ võ thíìn töịi cao ặâng ăíìu caâc thíìn xûâ AÂ Ríơp Ăïìn Kaaba do möơt hoơ uy thïị nhíịt tûâc lađ hoơ Koraichite canh giûô Mohamet, ngûúđi saâng líơp ăaơo Höìi, thuöơc vïì hoơ nađy

2 Mahomet sinh nùm 570 quanh vuđng La Mecque trong möơt gia ằnh ríịt ngheđo(2) Thuúê nhoê öng chùn cûđu, röìi lađm hûúâng ăaơo cho caâc thûúng ăöơi qua sa maơc, ăi khùưp ăoâ ăíy Vïì sau lađm nö böơc cho möơt quaê phuơ giađu coâ, kïịt hön vúâi ngûúđi nađy Tûđ ăoâ öng chíịm dûât cuöơc ăúđi phiïu lûu Ăïịn böịn mûúi tuöíi, öng víîn söịng tíìm thûúđng nhû moơi ngûúđi, chûa coâ díịu hiïơu gò toê ra sau nađy öng ta lađ möơt giaâo chuê Tûđ tuöíi nađy trúê ăi öng coâ nhûông cûê chó khaâc thûúđng vađ bùưt ăíìu ăïì xûúâng tön giaâo ăöơc thíìn Ăïịn nùm mûúi tuöíi, öng gùơp toađn thíịt baơi Boơn hađo muơc La Mecque thíịy öng gíy nhiïìu aênh hûúêng trong ăaâm dín ngheđo coâ yâ lo súơ, nïn möîi líìn thíịy öng giaêng ăaơo thò chûêi mùưng ăaânh ăíơp

(1) Hai thõ tríịn nađy nùìm trïn nhûông ặúđng giao thûúng tûđ Höìng Haêi sang chíu AÂ.

(2) Öng J Pirrenne trong saâch “Les grands courants de l’Histoire

universelle” noâi Mahomet thuöơc vïì möơt gia ằnh phuâ hađo vađ

chuýn vïì thûúng maôi.

Luâc íịy tònh hònh thõ tríịn Meâdine khöng ặúơc ýn öín; xung ăöơt thûúđng diïîn ra Dín chuâng, nhíịt lađ ngûúđi Do Thaâi, khi ăïịn hađnh lïî úê La Mecque, tin theo Mahomet, boê löịi thúđ cuđng cuêa ăaơo ăa thíìn Mahomet ặúơc hoơ múđi túâi Meâdine Nhûng Mahomet khöng ăi vöơi Luön hai nùm, öng gúêi díìn tñn ăöì tûđ La Mecque túâi Meâdine Möơt ngađy kia thíịy thïị lûơc cuêa öng lúân quaâ, boơn hađo muơc úê La Mecque ắnh aâm saât öng Hay ặúơc tin íịy, öng tröịn khoêi, ăuâng vađo ăïm thñch khaâch túâi nhađ Ngûúđi Höìi giaâo goơi sûơ ăađo tííu nađy lađ Heâgire vađ duđng ăïí ăaânh díịu kó nguýn Höìi giaâo (622)

Taơi Meâdine öng hoađn thađnh cöng cuöơc töí chûâc tön giaâo múâi, cöí xuây thađnh chiïịn ăïí trûđng phaơt keê böơi ăaơo

Höìi nhoê, nhín dín thûúng ăöơi qua Syrie, öng gùơp möơt giaâo sô Da Tö vađ theo ăaơo nađy, khi túâi Meâdine, gíìn ngûúđi

Do Thaâi, öng chõu aênh hûúêng ăaơo Do Thaâi Cho nïn ăaơo Höìi lađ möơt sûơ höîn húơp ăaơo Da Tö vađ ăaơo Do Thaâi

3 Giaâo lñ ăaơo Höìi göìm coâ nhûông cuöơc ăađm thoaơi cuêa Mahomet do tñn ăöì ghi cheâp laơi trong thaânh kinh Koran Kinh nađy khöng nhûông giaêng vïì ặâc tin mađ cođn giaêng vïì khoa hoơc, luíơt phaâp vađ caâc qui tùưc vïơ sinh nûôa

Giaâo ăiïìu cùn baên toâm tùưt trong cíu nađy: chó coâ möơt ặâc chuâa duy nhíịt lađ Allah vađ möơt tiïn tri cuêa ngûúđi lađ Mahomet

Giaâo ăiïìu cođn daơy phaêi phuơc tuđng yâ muöịn cuêa chuâa: sûơ phuơc tuđng íịy goơi lađ Islam Khi chïịt röìi, con ngûúđi cođn phaêi chõu quýìn phaân quýịt cuêa chuâa

Caâch lïî baâi cuông giaên dõ nhû giaâo ăiïìu Tñn ăöì chó tuín theo böịn ăiïìu rùn: möîi ngađy cíìu nguýơn nùm líìn; tùưm rûêa trûúâc khi cíìu nguýơn; trong ăúđi ñt nhíịt phaêi ăi lïî baâi úê La Mecque möơt líìn Ngoađi ra Mahoemt cođn daơy cûô rûúơu vađ thõt heo Ngûúđi nađo chõu chiïịn ăíịu vò Chuâa seô ặúơc lïn thiïn ăađng

Mahomet ăïì xûúâng thaânh chiïịn chöịng ngûúđi khöng theo Höìi giaâo Ngûúđi AÂ Ríơp hûúêng ûâng ríịt ăöng, vò lođng möơ ăaơo cuông coâ, mađ vò muöịn dûơa vađo chiïịn tranh ăïí cûúâp giíơt cuông coâ Giûôa La Mecque vađ Meâdine xaêy ra nhiïìu cuöơc xung ăöơt, nhûng Mahomet chiïịn thùưng, vađ nùm 630 öng ặúơc ăoân vïì La Mecque

Ăïịn nùm 632 tûâc lađ luâc öng ặúơc 62 tuöíi, khi lím chung, öng lađm chuê ặúơc toađn xûâ AÂ Ríơp Möơt phíìn lúân caâc böơ laơc

AÂ Ríơp tön öng lađm giaâo chuê

Súê dô öng thađnh cöng ặúơc nhúđ xaô höơi AÂ Ríơp luâc íịy ăaô túâi möơt trònh ăöơ mađ tön giaâo ăa thíìn khöng thñch húơp vúâi sûơ tiïịn hoâa nûôa Caâc giöịng dín du muơc ăaô bùưt ăíìu ắnh cû vađ ranh giúâi böơ laơc ăaô bùưt ăíìu bõ xoâa boê; caâc guöịng dín phaêi hođa húơp líîn nhau ăïí taơo thađnh möơt quöịc gia maơnh hún, phaêi coâ möơt nïìn kinh tïị thöịng nhíịt, möơt quín ăöơi huđng cûúđng ăïí chöịng laơi ngoaơi xím hoùơc ăïí xím líịn caâc xûâ khaâc Ngoađi lñ do xaô höơi vađ lõch sûê íịy ta coâ thïí kïí thïm tñnh caâch chiïịn ăíịu maơnh meô cuêa Höìi giaâo, quaê quýịt ăaânh ngaô ăöịi phûúng bùìng moơi phûúng tiïơn khuêng böị Lñ do thûâ ba lađ tñnh tònh cuêa võ giaâo chuê: Mahomet vûđa coâ tađi ngoaơi giao vûđa lađ ngûúđi nham hiïím tađn aâc, biïịt tuđy luâc mađ duđng voô

lûơc hoùơc ăiïìu ằnh, tíịn cöng hay nhûúơng böơ, nghôa lađ öng coâ ăuê tñnh tònh cuêa “bíịt cûâ möơt Quöịc vûúng AÂ Ríơp nađo” Trûúâc khi lím chung möơt nùm, öng ăaô roât vađo lođng tñn ăöì nhûông lúđi nhín tûđ vûđa ăuâng vúâi möơt võ giaâo chuê vûđa thñch húơp vúâi caâi tríơt tûơ xaô höơi öng ăaô dûơng lïn:

“Húôi thíìn dín; con haôy nghe lúđi noâi cuêa ta ăíy; vò khöng biïịt nùm túâi ăíy ta cođn söịng vúâi caâc con nûôa khöng Caâc con ai cuông biïịt coi sinh maơng, tađi saên cuêa ăöìng loaơi lađ thiïng liïng, lađ bíịt khaê xím phaơm, vađ phaêi nhúâ nhû víơy cho ăïịn khi thiïn cuđng ắa tíơn

“Chuâa ăaô ban cho möîi ngûúđi möơt gia tađi; túđ di chuâc seô khöng húơp phaâp nûôa nïịu ngûúđi nađy laơi xím phaơm ăïịn keê kia

“Keê lađm con thuöơc quýìn súê hûôu cuêa keê lađm cha Ai xím phaơm ăïịn luíơt hön phöịi seô bõ hađnh haơ

“Ai nhòn nhíơn keê khaâc lađm cha, coi keê khaâc lađm thíìy seô bõ chuâa, bõ thiïn thíìn, vađ bõ nhín loaơi trûđng phaơt

“Húôi thíìn dín cuêa ta úi! Ăađn öng coâ quýìn ăöịi vúâi ăađn bađ vađ ăađn bađ cuông coâ quýìn ăöịi vúâi ăađn öng Ăađn bađ khöng ặúơc phaơm luíơt hön phöịi, lađm nhûông viïơc dím ö; nïịu ăađn bađ phaơm töơi, coâ quýìn giam hoơ trong phođng riïng, duđng roi da mađ ăaânh, song ặđng ăaânh maơnh lùưm Nhûng nïịu hoơ biïịt giûô mònh thò nïn cho hoơ ùn mùơc ăíìy ăuê Haôy troơng ăaôi ngûúđi vúơ cuêa con vò hoơ lađ nhûông keê bõ giam cíìm trong tay con hoơ khöng coâ quýìn hađnh gò caê trong nhûông viïơc liïn quan ăïịn hoơ; con tin lúđi chuâa mađ líịy hoơ, con duđng lúđi chuâa mađ rađng buöơc hoơ vúâi con

“Ăöịi vúâi nö lïơ, con duđng thûâc ùn gò cho hoơ duđng thûâc níịy, con mùơc thûâ vaêi gò thò cho hoơ mùơc thûâ vaêi níịy Nïịu hoơ phaơm möơt töơi löîi khöng thïí tha thûâ ặúơc thò con nïn ăem baân hoơ ăi, vò hoơ lađ nö lïơ cuêa Chuâa, con khöng nïn lađm khöí hoơ”

4 Suöịt thïị kó ngûúđi AÂ Ríơp chiïịn thùưng khöng ngûđng Hoơ bùưt buöơc keê ắch phaêi choơn lûơa míịy ăiïìu: nöơp cöịng cho hoơ, thûđa nhíơn Allah, hay lađ chïịt Thíơt ra, trïn con ặúđng xím lùng hoơ khöng bõ sûâc caên trúê cuêa dín chuâng Nöng dín úê ăöìng bùìng Meâsopotamie khöng quan tím ăïịn viïơc phaêi theo ăïị quöịc Byzanti hay ăïị quöịc AÂ Ríơp, vò ăöịi vúâi ăïị quöịc nađo hoơ cuông lađ keê bõ trõ vađ phaêi nöơp thúị nhû nhau Vaê laơi triïìu AÂ Ríơp luâc íịy cođn toê ra khoan hođa, nhín ăaơo hún caâc triïìu ằnh chuýn chïị khaâc úê cíơn ăöng Ngûúđi AÂ Ríơp trûúâc kia theo ăaơo Da Tö, nay boê ăaơo nađy theo ăaơo Höìi ríịt ăöng Ngûúđi Do Thaâi cuông víơy

Chiïịn cöng cuêa ngûúđi AÂ Ríơp ặúơc sùưp vađo haơng oanh liïơt nhíịt trong lõch sûê thïị giúâi Phña ăöng hoơ chiïịm xûâ Sy-rie, Ai Cíơp, xûâ Ba Tû (642) tiïịn thùỉng sang ÍỊn Ăöơ vađ Tín Cûúng (thuöơc Trung Quöịc) Phña Tíy hoơ chinh phuơc Bùưt Phi; röìi tûđ Bùưc phi hoơ tiïịn sang Y Pha Nho, chiïịm luön xûâ nađy Ăïịn nûêa thïị kó thûâ 8, khi cöng cuöơc xím lùng hoađn thađnh thò biïn giúâi Ăïị quöịc AÂ Ríơp múê röơng tûđ söng Hùìng (Gange) ăïịn Ăaơi Tíy Dûúng

Caâc võ Quöịc vûúng Höìi giaâo ăíìu tiïn, Abou Kakr vađ Omar I ăïơ nhíịt lađ nhûông ngûúđi tñnh tònh cûúng trûơc vađ giaên

dõ Cíìm ăíìu möơt ăïị quöịc to röơng nhû thïị mađ hoơ víîn giûô

Löịi söịng ăún sú, ngheđo nađn cuêa dín du muơc trong sa maơc Cho nïn dín chuâng coi hoơ lađ nhín víơt siïu phađm Nhûng ăïịn ăúđi vua Othman phong hoâa suy ăoơa, caâc vua

AÂ Ríơp tûđ ăoâ cuông tíìm thûúđng nhû bao nhiïu vua khaâc úê Ăöng phûúng, thñch ăúđi söịng xa xó uêy mõ trong cung cíịm Ăïị quöịc AÂ Ríơp töìn taơi ặúơc khöng líu Vûđa thađnh líơp xong, ăïị quöịc íịy ăaô bõ qua phín thađnh ba nûúâc dûúâi quýìn

ba öng vua ríịt huđng cûúđng, ngûơ trõ taơi ba ăö thõ danh tiïịng nhíịt lađ Le Caire úê Ai Cíơp, Bagdad úê Cíơn ăöng, vađ Cordoue

úê Y Pha Nho Nûúâc AÂ Ríơp núi phaât hiïơn ra Höìi giaâo khöng cođn lađ trung tím sinh töìn cuêa ăïị quöịc nûôa Tíịt caê hoaơt ăöơng cùn baên vïì kinh tïị chuýín qua Ba Tû Höìi giaâo cuông khöng cođn giûô ặúơc baên chíịt ban ăíìu Cuông nhû bao nhiïu tön giaâo khaâc noâ ăaô trúê thađnh möơt lúơi khñ phuơc vuơ quýìn lúơi kinh tïị cuêa giai cíịp thöịng trõ

5 Vùn minh AÂ Ríơp, tûâc vùn minh Höìi giaâo, khöng coâ

gò ăùơc biïơt múâi meê Nhúđ ăi sau, mađ dín töơc AÂ Ríơp hûúêng ặúơc gia tađi cuêa ngûúđi ăi trûúâc Hoơ töíng húơp caâc ýịu töị cùn baên cuêa vùn minh Ba Tû, ÍỊn Ăöơ vađ Hi Laơp Nhûng tinh thíìn ngûúđi AÂ Ríơp khöng keâm tinh thíìn Hi Laơp vađo thúđi thõnh bao nhiïu Cuông nhû ngûúđi Hi Laơp, hoơ lo phaât triïín möơt caâch ríịt coâ phûúng phaâp caâc khoa hoơc thûơc nghiïơm Hoơ hoơc vúâi ngûúđi Caênh Giaâo(1) triïịt hoơc Aristote, y hoơc vađ thûâ vùn chûúng coâ liïn quan vúâi toaân hoơc Hoơ hoơc caê vúâi ngûúđi Do Thaâi raêi raâc úê caâc thõ tríịn lúân vađ hai tinh (1) Möơt phaâi cuêa ăaơo Da Tö, coâ tinh thíìn khoa hoơc, coi Chuâa Jeâsus lađ ngûúđi thûúđng (Nestorien).

thíìn Do Thaâi, AÂ Ríơp phaên ûâng nhau, taơo cho xaô höơi möơt sinh lûơc vùn hoâa töịt ăeơp Ngoađi ra hoơ cođn hoơc ngûúđi ÍỊn Ăöơ ríịt nhiïìu, nhíịt lađ toaân hoơc

AÂ Ríơp saên xuíịt nhiïìu sûê gia vađ vùn nhín coâ khuynh hûúâng giaâo duơc Vađo thïị kó thûâ 9 vađ thûâ 10, ngûúđi AÂ Ríơp khöng nhûông viïịt saâch vùn phaơm, mađ cođn viïịt tûơ ăiïín vađ khaâi luíơn vïì ngön ngûô hoơc

Nhiïìu trûúđng ăaơi hoơc ặúơc thađnh líơp úê caâc ăö thõ lúân, aênh hûúêng vûúơt ra ngoađi biïn giúâi ăïị quöịc Höìi giaâo Sinh viïn tûđ phûúng Tíy vađ phûúng Ăöng túâi hoơc ríịt ăöng Taơi ăaơi hoơc Cordoue coâ möơt söị sinh viïn Da Tö cuđng hoơc, vađ triïịt hoơc AÂ Ríơp xím nhíơp vađo caâc ăaơi hoơc ặúđng Ba Lï, Oxford, bùưc böơ nûúâc YÂ, chi phöịi nïìn tû tûúêng chíu Íu

Kô nghïơ cheâp saâch(1) phaât triïín maơnh úê Alexandrie, Damas, Caire vađ Bagdad Nùm 970 taơi Cordoue coâ 27 trûúđng hoơc múê cûêa daơy con nhađ ngheđo khöng líịy hoơc phñ

Vïì toaân hoơc, ngûúđi AÂ Ríơp tiïịp tuơc cöng viïơc cuêa caâc nhađ toaân Hi Laơp Con söị khöng (zeâro) ăïịn thïị kó 12 víîn chûa coâ Ngûúđi thò noâi con söị íịy do ngûúđi AÂ Ríơp Ibn-Mousa phaât minh; ngûúđi laơi noâi ngûúđi ÍỊn Ăöơ

Vïì hònh hoơc, ngûúđi AÂ Ríơp phaât minh ăaơi söị hoơc; múê

mang thïm viïn hònh tam giaâc phaâp (trigo-spheârique), ăùơt

ra chñnh huýìn (Sinus), tiïịp xuâc tuýịn (Tangente) vađ dû

thiïịt tuýịn (Cotangente) Vïì víơt lñ hoơc hoơ phaât minh quaê

(1) Giíịy vađ maây in höìi íịy chûa coâ, nïn saâch phaêi cheâp bùìng tay.

lùưc viïịt saâch vïì quang hoơc Hoơ phaât triïín khoa thiïn vùn, dûơng thiïn vùn ăađi vađ chïị taơo nhiïìu duơng cuơ vïì thiïn vùn

hoơc ăïịn ngađy nay víîn cođn duđng Hoơ tñnh ặúơc hoađng ăaơo

giaâc (angle de l’eâcliptique) Vađ phín ăiïím biïịn võ

(preâces-sions de eâquinoxes)

Vïì y hoơc, hoơ tiïịn xa hún ngûúđi Hi Laơp, nghiïn cûâu hònh thaâi hoơc vađ khoa vïơ sinh Khñ cuơ y hoơc cuêa hoơ, ngađy nay víîn cođn Hoơ biïịt duđng thuöịc mï trong viïơc möí xeê vađ möí ặúơc nhûông bïơnh ngađy nay víîn chõu lađ khoâ

Vïị hoâa hoơc, hoơ ăi ríịt ăuâng ặúđng, tòm ặúơc nhiïìu chíịt

múâi, nhû rûúơu, potasse, tiïu toan ngín (nitrate d’argent) chíịt thùng hoa gùơm mođn (sublimeâ corrosif), ninh möng toan (acide citrique), lûu toan (acide sulfurique)(1)

Vïì kinh tïị, hoơ hoơc caâch tröìng tóa vađ khoa tûúâi ruöơng cuêa Ai Cíơp, Meâsopotamie bõ xím chiïịm Hoơ biïịt giaâ trõ caâc thûâ phín boân, biïịt lađm cho caâc loaơi thñch ûâng vúâi ăíịt ăai, gíy thïm giöịng cíy coâ traâi vađ hoa Hoơ chïị nûúâc hoa, níịu

xi rö, lađm ặúđng mña, gíy rûúơu vang coâ tiïịng Hoơ truýìn sang chíu Íu nhûông thaêo möơc tûđ trûúâc chûa coâ nhû luâa, mña, díu, mú, mùng tíy, ăíơu, gai, nghïơ v.v…

Hoơ lađ nhûông tay thuê cöng ríịt kheâo Saên phíím hoơ chïị taơo ăaô nhiïìu loaơi mađ laơi ăeơp hún tíịt caê nhûông saên phíím mađ thïị giúâi bíy giúđ chïị taơo ặúơc Hoơ coâ thïí luýơn moơi thûâ kim thuöơc nhû vađng, baơc ăöìng, ăöìng ăoê, sùưt,

(1) Xem Esquisse de l’Histoire universelle cuêa H.G WELLS.

thiïịc Ăöì thuêy tinh vađ ăöì göịm cuêa hoơ ñt ai bò kõp Hoơ biïịt nhûông bñ quýịt cuêa nghïì nhuöơm vađ lađm ặúơc giíịy Hoơ ăem baân úê thõ trûúđng nhûông ăöì kim thuöơc nhû lûúôi gûúm thiïịt giaâp, chûn ăeđn, mím chaơm, bađn cuđng caâc thûâ ăöì göî cíín xađ cûđ, khaêm baơc, naơm ngađ Thađnh Da Mas saên xuíịt thaêm loât nhađ coâ tiïịng nhíịt thïị giúâi, dïơt vađ thïu caâc thûâ vaêi gai, nhung, luơa Thađnh phöị Cordue vađ xûâ Maroc saên xuíịt da thuöơc, nhuơ kim Thûúng nhín

AÂ Ríơp víơn taêi caâc saên phíím íịy vađo nöơi ắa Chíu Phi, tíơn Soudan vađ sang Chíu AÂ, tíơn trung Hoa

Vïì chñnh trõ, ngûúđi AÂ Ríơp biïịt töí chûâc möơt quöịc gia coâ tñnh caâch tiïịn böơ Cuông nhû bao nhiïu quöịc gia dín chuê chuýn chïị khaâc, quöịc gia Höìi giaâo chûâa ặơng ríịt nhiïìu míu thuíîn (míu thuíîn giai cíịp, míu thuíîn dín töơc), vađ thûúđng xaêy ra baơo loaơn, nöơi chiïịn… Nhûng ăïị quöịc AÂ Ríơp nhúđ tinh thíìn vûđa mïìm deêo vûđa ăöơc ăoaân cuêa Höìi giaâo, nhúđ chñnh trõ chuýn chïị mađ duy trò ặúơc

Vïì nghïơ thuíơt, ngûúđi Höìi giaâo thiïn vïì kiïịn truâc Hoơ hoơc ngûúđi Ba Tû caâch xíy cöơt maênh khaênh, vođng cung nhoơn, nhíịt lađ hònh moâng ngûơa; hoơc theo ngûúđi Byzantin caâch xíy vođm trođn Hoơ thñch löịi trang hoađng rûơc rúô, ûa duđng höìi vùn, nûúâc nhuơ kim, chaơm tröí, giïịng phun nûúâc v.v… Vïì vùn chûúng thïị giúâi ngađy nay khöng thïí qún ặúơc böơ

tiïíu thuýịt “Ngađn leê möơt ăïm” lađm nöíi oâc tûúêng tûúơng phi

thûúđng cuêa ngûúđi AÂ Ríơp

TOÂM TÙƯT

1-2-3 Khi ăaơo Da Tö bađnh trûúâng úê chíu Íu thò ăaơo Höìi xuíịt hiïơn úê AÂ Ríơp Giaâo chuê ăaơo nađy lađ Mahomet Ngûúđi AÂ Ríơp vöịn theo ăaơo ăa thíìn Mahomet ăïì xûúâng ăaơo ăöơc thíìn Luâc ăíìu öng bõ baơc ăaôi Öng tröịn khoêi La Mecque túâi Meâdine Sûơ ăađo tííu nađy ngûúđi Höìi giaâo goơi lađ Heâgire Taơi Meâdine öng hoađn thađnh cöng viïơc töí chûâc tön giaâo vađ hö hađo thaânh chiïịn Giûôa La Mecque vađ Meâdine xaêy ra nhiïìu cuöơc xung ăöơt lûu huýịt Kïịt quaê Mahomet thùưng vađ nùm 630 öng ặúơc vïì La Mecque.

4 Trong vođng möơt thïị kó ngûúđi Höìi giaâo ăaânh chiïịm caâc xûâ Syrie, Ai Cíơp, Ba Tû, Bùưc Phi, Y Pha Nho, thađnh líơp möơt ăïị quöịc röơng tûđ söng Hùìng ăïịn Ăaơi Tíy Dûúng Caâc võ quöịc vûúng lađ nhûông ngûúđi cûúng trûơc, giaên dõ, nhûng caâc quöịc vûúng kïị nghiïơp laơi hoang dím xa xó, trong ăïị quöịc thûúđng xaêy

ra xung ăöơt, thađnh thûê ăïị quöịc vûđa dûơng lïn ăaô bõ qua phín(1)

5 Ngûúđi Höìi giaâo töíng húơp caâc ýịu töị cuêa vùn minh

Ba Tû, ÍỊn Ăöơ, Hi Laơp, xíy dûơng möơt nïìn vùn minh rûơc rúô Hoơ lađm cho gia tađi cuêa caâc dín töơc noâi trïn lúân thïm, tòm ặúơc nhiïìu caâi múâi vïì y hoơc, toaân hoơc, thiïn vùn hoơc vađ tíịt caê caâc ngađnh khoa hoơc thûơc nghiïơm khaâc Hoơ múê mang nghïì tröìng tóa, truýìn sang chíu Íu nhiïìu saên phíím tinh xaêo nöíi tiïịng khùưp thïị giúâi: múê ăaơi hoơc ặúđng truýìn baâ hoơc thuíơt aênh hûúêng truýìn túâi ăaơi hoơc ặúđng chíu Íu

(1) Coâ ngûúđi cho rùìng ăöơng lûơc tiïịn hoâa cuêa ngûúđi Höìi giaâo luâc íịy lađ giíịy Giíịy tûđ Trung Hoa truýìn sang ặúơc ngûúđi AÂ Ríơp duđng

CHÛÚNG V

ÀÏË QUƯËC BYZANTIN THÚÂI TRUNG CƯÍ

Tịnh hịnh kinh tïë, chđnh trõ xậ hưåi, vùn hốa

thíìn truýìn tûê lûu tön, caâc chûâc vuơ cao troơng cuông do thaâi giaâm(1) ăaêm nhiïơm.

Nhađ nûúâc coâ möơt ngín khöị döìi dađo thađnh líơp vúâi tiïìn thúị ruöơng ăíịt, thúị nhín khííu, thúị giaân thu, thúị thöng hađnh, thûúng chaânh, thúị 10 phíìn trùm trong söị xuíịt, nhíơp caêng

Nhađ nûúâc kiïím soaât moơi ngađnh hoaơt ăöơng; tön giaâo, hoơc víịn, kinh tïị Tön giaâo lađ nođng cöịt cuêa tinh thíìn dín töơc Ai nghõch laơi vúâi tön giaâo seô bõ coi lađ nguơy vađ bõ trûđng phaơt nùơng Hoơc víịn ặúơc coi lađ nïìn taêng cöng viïơc cai trõ vađ vùn hoâa Quan laơi tuýín choơn theo trònh ăöơ hoơc thûâc

2 Nhûng Nhađ nûúâc chuâ troơng víịn ăïì kinh tïị hún hïịt Ngoaơi thûúng ríịt phaât ăaơt nïn trong ăïị quöịc coâ nhûông thûúng caêng ríịt lúân

Chñnh saâch kinh tïị chó huy ặúơc aâp duơng Nhađ nûúâc giûô ăöơc quýìn nhûông kó nghïơ cùn baên nhû kô nghïơ dïơt luơa,

kô nghïơ chïị taơo khñ giúâi Nhûông ngađnh hoaơt ăöơng do chuê trûúng thò coâ nhađ nûúâc haơn ắnh Möîi kô nghïơ phaêi hoơp thađnh phûúđng (corporation), nhín viïn tûơ cûê líịy chuê tõch nhûng do nhađ nûúâc kiïím soaât Phûúđng tûơ mua líịy nguýn liïơu röìi phín phaât cho ngûúđi chïị taơo Hađng hoâa ăem baân vúâi giaâ nhađ nûúâc ăaô ắnh sao cho lúơi caê hai bïn: keê tiïu thuơ vađ ngûúđi saên xuíịt Phíím chíịt cuêa hađng hoâa cuông do nhín viïn nhađ nûúâc kiïím soaât vađ ăoâng díịu baêo ăaêm Nhúđ sûơ húơp taâc chùơt cheô giûôa nhađ nûúâc vađ phûúđng mađ naơn trung gian traânh ặúơc Trong ắa haơt thûúng maôi moơi ngûúđi ặúơc tûơ

do, nhûng söị chûâng khoaân vađ lúơi xuíịt bõ haơn ắnh

3 Vïì mùơt xaô höơi nhađ nûúâc lo cho moơi ngûúđi ăïìu coâ cöng ùn viïơc lađm Nhûông keê thíịt nghiïơp ặúơc nhađ nûúâc thu duơng trong caâc cöng súê cöng taâc hay ặúơc caâc cú quan tûđ thiïơn tòm cho viïơc lađm Vïì tiïìn tïơ nhađ nûúâc chó duđng ăöơc thûâ huyđnh kim vađ thïị kó thûâ 4 ăïịn thûâ 10 giaâ tiïìn tïơ ặúơc giûô vûông

Söịng giûôa nhûông giöịng dín daô man, ăïị quöịc vò leô an ninh phaêi canh phođng chùơt cheô nhûông thûúng nhín ngoaơi quöịc Caâc thûúng nhín nađy ặúơc pheâp lûu truâ taơi ăö thađnh Byzance ba thaâng Quaâ thúđi haơn íịy hoơ phaêi baân hïịt hađng hoâa vađ ra khoêi nûúâc Nhûông ngûúđi coâ ăùơc quýìn lûu truâ líu dađi phaêi coâ hiïơp ûúâc kñ kïịt ăaêm baêo

Ngoađi vođng ăö thõ, caâc nhađ phuâ höơ coâ quýìn mua ăíịt, nhûng nhađ nûúâc cöị sûâc ngùn ngûđa boơn quñ töơc ắa chuê líịn ăíịt cuêa nöng dín tûơ do Thïị kó thûâ 9, nïìn kinh tïị phuơc hûng lađm cho söị ăaơi ắa chuê giaêm búât möơt söị nöng nö ặúơc giaêi phoâng, vađ nhiïìu vuđng tiïíu nöng nghiïơp nhúđ chñnh phuê baêo vïơ thoaât khoêi sûơ chi phöịi cuêa lûơc lûúơng phong kiïịn luâc íịy ăaô bùưt ăíìu phaât triïín

Trûđ vađi cuöơc baơo loaơn ngûúđi Byzantin nhúđ ăúđi söịng tûúng ăöịi dïî daôi mađ coâ möơt tinh thíìn ön hođa bònh tônh Phong trađo quíìn chuâng gíìn nhû khöng xaêy ra úê kinh thađnh, cho nïn phûúng phaâp trûđng phaơt cuông khöng nghiïm khùưc Chó coâ keê phaơm töơi mûu phaên thò bõ lïn aân chùơt tay chùơt chín mađ thöi

Ngûúđi Byzantin khöng thñch chiïịn tranh, nhûng hoơ töí chûâc sûơ tûơ vïơ ríịt chu ăaâo ÚÊ nhûông phiïn tríịn, nhađ nûúâc

bùưt nöng dín ăaêm ặúng quín dõch ăïí phođng khi hûôu sûơ thò viïơc trûng möơ dïî dađng Kïí caê nhûông ăöơi lñnh chuýn nghiïơp, söị quín trong nûúâc ặúơc chûđng 12 vaơn, coâ ăuê caâc söị quín nhu, y tïị vađ cöng binh

Nhûng thuêy binh quan troơng hún böơ binh Nhúđ coâ ăöơi chiïịn thuýìn maơnh, ăïị quöịc Byzantin múâi lađm baâ chuê ặúơc mùơt biïín vađ giûô cho sûơ cûúđng thõnh vûông bïìn

Kinh thađnh Byzantin, vúâi dín söị möơt triïơu ngûúđi lađ möơt

ăö thõ ăeơp nhíịt thïị giúâi Nghïơ thuíơt kiïịn truâc möơt phíìn chõu aênh hûúêng cuêa La Maô möơt phíìn cuêa caâc nûúâc Cíơn ăöng, töíng húơp ặúơc moơi veê mô lïơ, huy hoađng Trong luâc

úê phíìn nhiïìu ăö thõ lúân Tíy Íu, nhađ cûêa luơp xuơp, töịi tùm, ặúđng saâ chíơt heơp bíín thóu thò taơi Byzance ăaô coâ möơt hïơ thöịng ặúđng cöịng vađ nhûông cöng viïn röơng raôi sùưp ăùơt ăuâng thïí thûâc möơt ăö thõ vùn minh ngađy nay

4 Ăïịn thïị kó thûâ 11, ăïị quöịc Byzantin bùưt ăíìu suy vong Nguýn nhín ăíìu tiïn lađ ngûúđi Thöí Nhô Kyđ xím líịn nam böơ nûúâc Nga lađm cho sûơ giao thûúng vúâi caâc ăö thõ Nga giaân ăoaơn Kïịt quaê lađ tađi chñnh trong nûúâc thiïịu huơt, bùưt buöơc vua Basill ăïơ nhõ phaêi giaêm búât caâc phñ khoaên quöịc gia Kïị ăïịn tríơn giùơc chöịng ngûúđi Baêo Gia Lúơi (1018) gíy nhiïìu töín thíịt quaâ Triïìu ằnh khöng ăuê sûâc baêo töìn ăöơi chiïịn thuýìn ăïí cho quýìn baâ chuê mùơt biïín Adriatique loơt vađo tay ngûúđi Venise Thûúng maôi bõ khuêng hoaêng nùơng Giai cíịp quñ töơc ắa chuê chiïịm díìn ûu thïị, boê hùỉn mùơt biïín quay vïì phña ăaơi luơc tûâc lađ nguöìn lúơi cùn baên cuêa hoơ Vùn hoâa cuông theo vúâi kinh tïị mađ truơt xuöịng Hoơc víịn bõ coi

nhû lađ möơt xa xó phíím töịn keâm vađ nguy hiïím cho quöịc gia Trûúđng ăaơi hoơc Constantiniple ăoâng cûêa

Tûđ ăoâ aânh saâng vùn minh Byzantin múđ díìn trûúâc boâng töịi cuêa chïị ăöơ phong kiïịn trađn díìn túâi

TOÂM TÙƯT

1-2-3 Thïị kó thûâ 9, 10 trong luâc caâc nûúâc Tíy Íu ăaô hoađn toađn suy ăoơa thò úê phña Ăöng ăïị quöịc Byzantin cođn cíìm vûông ngoơn ăuöịc vùn minh Chñnh phuê aâp duơng chñnh saâch kinh tïị chó huy, giûô cho dín chuâng möơt mûơc söịng dïî dađng Chñnh thïí chuýn chïị, nhûng vua quan ăïìu lađm ăuâng phíơn sûơ, cho nïn tònh hònh trong ăïị quöịc tûúng ăöịi an ninh Baơo loaơn ñt xaêy ra, hònh phaơt khöng hađ khùưc lùưm Dín chuâng söịng trong caênh tûúng ăöịi thaâi bònh giûôa möơt thïị giúâi ặúng biïịn chuýín

4 Ăïịn thïị kó 11 ngûúđi Thöí Nhô Kyđ xím líịn Nam böơ nûúâc Nga, lađm cho nïìn ngoaơi thûúng, nguöìn sinh lûơc cuêa ăïị quöịc Byzantin, bõ töín haơi, do ăoâ ăïị quöịc nađy phaêi suy baơi díìn

CHÛÚNG VI

TỊNH HỊNH XÛÁ GAULE ÚÃ TÊY ÊU

1 Giông Caroligien thay giông Mếrovingien lâm vua

4 Àïë quưëc Charlemagne suy

5 Triïìu Capếtien thay triïìu Carlingien úã Gaule

1 Khi cấc Rúå xêm lùng Têy àïë quưëc La Mậ thị Clovis cêìm àêìu Rúå Franc chiïëm cûá xûá Gaule, dûång nïn triïìu Mếrovingien Giông Mếrovingien truyïìn ngưi cho nhau àïën thïë kĩ thûá 7 thị suy nhûúåc Sau khi vua Dagobert chïët (639) chđnh quyïìn lổt vâo tay bổn cung quan (maires du Palais tûác lâ quan cai quẫn cung àiïån

Àêìu thïë kĩ thûá 8, mưåt trong nhûäng cung quên nây lâ Pếpin d’Hếristal vïì mùåt thûåc tïë àậ lâm chuã vûúng quưëc Franc Con trai Pếpin d’Hếristal lâ Charles Martel nhúâ

ngùn ặúơc quín AÂ Ríơp tíịn cöng thađnh Poitiers (732) mađ ặúơc giaâo höơi Da Tö tñn nhiïơm Caâc giaâo hoađng liïìn giuâp cho giođng Carolingien thay thïị giođng Meârovingien, cuông nhû trûúâc kia hoơ tûđng giuâp Clovis thùưng nhûông keê ắch cuêa ăaơo Da Tö

Nùm 751, Peâpin le Bref con Charles Martel bùưt Childeâric, öng vua cuöịi cuđng cuêa giođng Meârovingien giam vađo tu viïơn röìi xûng lađm vua Tûđ ăoâ giođng Carolingien ặúơc giaâo höơi Da Tö uêng höơ thađnh líơp möơt nïìn quín chuê chuýn chïị töìn taơi maôi cho túâi ngađy caâch maơng Phaâp

Peâpin le Bref ăem ăíịt ăai chia cho hai con lađ Charles vađ Carloman; Carloman chïịt (771), Charles tíơp trung quýìn binh trong nûúâc vađo tay mònh vađ lïn lađm vua tûâc lađ Charlemagne

2 Charlemgne lađ möơt võ quöịc vûúng danh tiïịng nhíịt thúđi Trung cöí

Haâo chiïịn vađ xím lûúơc, trûúâc hïịt öng lo múê röơng laônh thöí Trong khoaêng thúđi gian 45 nùm trõ vò, öng ăaânh deơp hún 55 líìn Chiïịn tranh öng gíy ra phíìn nhiïìu coâ tñnh caâch tön giaâo vađ chñnh trõ Quan troơng nhíịt lađ nhûông tríơn xaêy ra trïn ăíịt YÂ Y Pha Nho, Germanie, taơi ăoâ Carlemagne ăaânh thùưng ặúơc ngûúđi Lombard, Sarrzin vađ Saxon

Charlemgne toê ra möơt öng vua tađn baơo Ăïí traê thuđ cho nhûông giaâo sô hay ngûúđi Saxon giïịt, öng cho xûê tûê trong ngađy taơi Verdun ăïịn 4.500 tuđ nhín Nhiïìu böơ laơc bõ öng ăađy aêi Khi chiïịm cûâ xûâ Germanie, Charlemagne gùơp giöịng

rúơ khaâc lađ Slave ăoâng bïn kia söng Elle, Danois hay mand úê baân ăaêo Julard Avars tûđ chíu AÂ sang ăoâng taơi xûâ Hung Gia Lúơi Ăïí chùơn rúơ Slaves, Charlemagne töí chûâc taơi Germanie nhiïìu vuđng quín sûơ sau nađy lađ nhûông ýịu töị líơp thađnh xûâ Phöí Löî Sô Möơt vuđng quín sûơ khaâc ặúơc töí chûâc

Nor-úê Danube ăïí ngùn Rúơ Avars vađ sau nađy líơp thađnh nûúâc AÂo Nùm 800, chiïịm cûâ ặúơc toađn thïí Tíy Íu röìi, Char-lemagne xûng lađ hoađng ăïị La Maô vađ ặúơc coi nhû lađ laônh tuơ tñn ăöì Da To uy thïị ríịt lûđng líîy

3 Charlemagne vöịn lađ ngûúđi ñt hoơc, nhûng siïng nùng, can ăaêm vađ coâ tađi töí chûâc Öng líơp triïìu ằnh Ăònh thíìn göìm coâ nhûông võ sau nađy:

Möơt võ coi vïì toađn thïí viïơc cai trõ goơi lađ quan Chíịp

chaânh (Comte du Palais), möơt võ coi vïì viïơc tñn ngûúông, tön

giaâo goơi lađ quan Tû tïị Dûúâi hai võ nađy coâ quan Ăaơi phaâp coi vïì vùn thû quan Thõ tuđng cai quaên phođng ngín khöị(1) Ngoađi nhûông chûâc vuơ quan troơng íịy cođn coâ quan coi viïơc

ùn uöịng cuêa vua goơi lađ quan Ngûơ thiïơn, quan giûô rûúơu cuêa vua goơi lađ quan Tûêu giaâm, quan coi ngûơa vađ lñnh híìu goơi lađ quan Ăöịc quín Bao nhiïu chûâc vuơ noâi trïn ăïìu giao phoâ

trong tay nhûông nhín víơt quan troơng nhíịt cuêa triïìu ằnh Charlemagne tađn baơo trong khi chinh chiïịn, cûúng quýịt viïơc cai trõ Nhûng öng laơi khöng toê ra chuýn chïị Trong moơi víịn ăïì cöng lñ, quín sûơ, giaâo duơc, tön giaâo, möîi (1) Ngín khöị thuöơc quýìn vua.

nùm nhađ vua ăïìu cho múê ăaơi höơi trûng cíìu yâ kiïịn cuêa dín chuâng Vïì viïơc cai trõ ắa phûúng, Charlemagne chia nûúâc thađnh khu vûơc goơi lađ “comteâ” giao cho quan laơi do vua böí nhíơm vađ baôi truíịt, goơi lađ comte(1), Viïn quan laơi nađy kiïm caê quýìn hađnh chñnh vađ quín sûơ, phaâp lñ vađ tađi chñnh Viïơc tön giaâo, tñn ngûúông thò giao cho möơt giaâo sô cuông lađ möơt quan laơi cuêa nhađ nûúâc

Ăïí kiïím soaât viïơc lađm cuêa caâc “comte” vađ giaâo sô, Charlemagne lo chíịn chónh viïơc hoơc víịn trong dín gian ăïí caâc giaâo sô tiïơn truýìn baâ tön giaâo Nhúđ ăoâ mađ vùn hoơc nghïơ thuíơt dûúâi thúđi Charlemagne coâ mođi hûng khúêi laơi Möîi tu viïơn nhađ vua bùưt phaêi múê möơt lúâp hoơc, caâc giaâo sô, tùng lûô phaêi daơy cho dín tuơng kinh, haât, tñnh toaân, luýơn vùn phaâp, tíơp viïịt chûô töịt Nhiïìu tu viïơn höìi íịy ăaô saên xuíịt ặúơc saâch viïịt tay ríịt dïî ăoơc Nhađ vua laơi cho múê caơnh möîi giaâo ặúđng möơt trûúđng hoơc cho dín chuâng vađo hoơc khöng líịy tiïìn

Vïì nghïơ thuíơt thò khöng coâ gò ăaâng kïí trûđ möơt söị ăïìn ăađi cung ăiïơn, phíìn nhiïìu phoêng theo löịi kiïịn truâc Byzantin(2)

(1) “Comteâ” úê Íu chíu vađo thúđi Trung cöí coâ leô cuông tûúng tûơ nhû

“löơ” “ăaơo” úê ta ngađy xûa Ngađy nay lađ quíơn tónh Chûâc comte ăíy

khöng phaêi lađ baâ tûúâc dûúâi ăođi phong kiïịn mađ lađ chûâc quan laơi

nhû ngađy xûa lađ Hađnh khiïín, nay lađ Töíng ăöịc.

(2) Xem laơi chûúng: Ăïị quöịc Byzantin.