1. Nửng nghiùồp: sinh hoaồt nửng dờn.
2. Cửng nghùồ: sinh hoaồt cửng nhờn vaõ caỏch tửớ chỷỏc trong ngaõnh thuó cửng.
3. Thỷỳng nghiùồp phaỏt triùớn – Uy thùở caỏc thỷỳng nghiùồp àưỡng minh – Cấc cỳ sỳó thỷỳng mậi Bựỉc ấu võ Ăõa Trung Haêi.
4. Thaõnh thừ trong thỳõi Trung cửớ.
5. Àỳõi sửởng caỏc vỷỳng giaó vaõ phuỏ haõo.
6. Àỳõi sưởng tinh thờỡn cuóa xậ hưồi – giấo duồc, hổc thuờồt, vựn nghùồ, kiùởn truỏc.
7. Nghùồ thuờồt kiùởn truỏc: nghùồ thuờồt “roman” vaõ nghùồ thuờồt “gothique”.
8. Tũnh hũnh vựn nghùồ caỏc xỷỏ lờn cờồn Phaỏp, Anh, Ăûâc, YÂ, Y Pha Nho.
1. Tỷõ thùở kú 11 trỳó vùỡ trỷỳỏc, àỳõi sửởng kinh tùở coõn thử lờồu, lờởy nửng nghiùồp laõm cựn baón; nửng nghiùồp cuọng coõn laồc hờồu, khửng nuửi nửới dờn chuỏng.
Ăớịt ăai cuờa laụnh chuõa mađ ta goơi chung lađ thaõi ắa gửỡm cố hai phờỡn: mưồt phờỡn lậnh chuỏa giỷọ võ bựỉt nưng nư cõy:
mửồt phờỡn nhỷỳõng laồi cho nửng dờn tỷồ do laõm àùớ traó thuùở.
Ngoaõi viùồc ruửồng nỷỳng, ngỷỳõi ta coõn laõm caỏc thỷỏ àửỡ duõng taồi chửợ: y phuồc, duồng cuồ. Kinh tùở coỏ tủnh caỏch caỏ nhờn, tỷồ tuỏc vaõ tỷồ nhiùn.
Nhỷng dờỡn dờỡn coỏ leọ vũ naồn cỷỳỏp giờồt do ngỷỳõi Nor- mand gờy ra khi hoồ àùởn xờm lờởn, maõ nửng dờn tuồ hoồp laồi chung quanh thõnh trị lậnh chuỏa húồc cấc tu viùồn. Mỷồc sửởng cuóa hoồ rờởt thờởp vũ duồng cuồ sinh saón coõn thử sỳ, sửở saón xuờởt khửng kừp vỳỏi nhu cờỡu. Phờn tro laồi khửng àuó.
Mửồt nựm trửỡng túa, hoồ phaói cho àờởt nghú hai nựm. Sửở huù lỳồi phaói suồt nhiùỡu lựổm.
Àùởn thùở kĩ 12, dờn sưở tựng lùn. Lậnh chuỏa cẫi thiùồn àiùỡu kiùồn laõm viùồc àùớ khuyùởn khủch dờn lao àửồng khai khờớn mỳó thùm àờởt mỳỏi. Nhỷọng àờởt àai bờởy lờu boó hoang biùởn thaõnh àờởt phũ nhiùu. Nghùỡ chựn nuửi phaỏt triùớn suỏc vờồt thùm nhiùỡu. Giai cờởp quủ tửồc thờởy rựỗng nửng dờn caõng ặỳơc no ăuờ thũ cađng lađm viùơc ăựưc lỷơc nùn hoơ cuụng nỳõi tay hún trûúác.
2. Kụ nghùồ phaỏt triùớn cuõng mửồt mỷồc nhỷ nửng nghiùồp.
Thỳồ thuó cửng qui tuồ vùỡ caỏc thaõnh thừ. Hoồ khửng coõn laõm nhỷọng cửng viùồc baỏo taồp maõ chuyùn mửợi ngỷỳõi mửồt nghùỡ, nghùỡ naõo theo nghùỡ nờởy. Àùớ binh vỷồc quyùỡn lỳồi cho nhau,
hoồ tửớ chỷỏc thaõnh hửồi, thaõnh phỷỳõng (corporation) gửỡm caó thỳơ vađ chuờ. Ngỷỳđi chú huy phỷỳđng lađ mửơt giaõm ắnh coõ tuyùn thùồ vỳỏi phờồn sỷồ phờn xỷó hửồi viùn khi xaóy ra xung ăửơt, ăựơt qui luớơt haơn ắnh cửng viùơc lađm vađ phaơt vaơ nhỷụng ngỷỳõi khửng tuờn theo qui luờồt ờởy.
Ai muửởn laõm thỳồ phaói coỏ chỷn trong phỷỳõng. Ai muửởn gia nhờồp phỷỳõng phaói tờồp sỷồ mửồt thỳõi gian tỷõ ba tỳỏi mỷỳõi hai nựm, tuđy theo nghùỡ. Thỳơ coõ thùớ thađnh chuờ, nùịu ặỳơc ngỷỳõi chú huy phỷỳõng chờởp thuờồn vaõ phaói chừu sỷồ thi haồch vùỡ lủ thuyùởt lờợn thỷồc haõnh. Vùỡ thỷồc haõnh ngỷỳõi thỳồ ờởy phaói laõm mửồt moỏn àửỡ thờồt tinh xaóo thuửồc nghùỡ mũnh goồi moỏn àửỡ kheỏo (chef-d’oeuvre). Giỷọa chuó vaõ thỳồ khửng coỏ gũ laõ caỏch biùồt lựổm; hoồ cuõng laõm viùồc trong mửồt xỷỳóng vaõ sửởng mửồt caónh sửởng tỷỳng tỳồ.
Mửợi xỷỳóng hoồp tỷõng nhoỏm bửởn nựm ngỷỳõi. Xỷỳóng ờởy àửỡng thỳõi cuọng laõ tiùồm baỏn haõng. Laõm xong moỏn naõo hoồ baỏn ngay moỏn ờởy. Coỏ khi khaỏch mua àùởn taồi chửợ xem hoồ lađm vađ chỷơc ăùớ lớịy hađng. Moõn nađo chỷa baõn ặỳơc thũ hoơ chỷng baõy ngay taồi chửợ laõm viùồc. Thũ giỳõ laõm viùồc khửng nhíịt ắnh, thûúđng thò tûđ mùơt trúđi moơc túâi mùơt trúđi lùơn.
Caỏc ngaõnh thuó cửng hoồp laồi thaõnh phỷỳõng hay thaõnh ặỳđng phửị. Bỳời vớơy ngađy nay coõ nhỷụng ặỳđng cođn giỷụ laơi tùn ngaõnh thuó cửng(1).
(1) Nhỷ ỳờ bùn Phaõp coõ ặỳđng phửị goơi lađ rue des Boucherons (phửị haõng thừt) d.s. Tisserands (phửở thỳồ dùồt) des Orfeõvres (phửở thỳồ baồc v.v…) nhỷ ỳó Haõ Nửồi coỏ phửở haõng loồng, haõng trửởng, haõng buửỡm, haõng àửỡng v.v….
Sỷồ caồnh tranh giỷọa phỷỳõng cuọng thỷỳõng xaóy ra lựổm.
Vũ binh vỷồc quyùỡn lỳồi, tiùồm thỳồ may kiùồn tiùồm baỏn àửỡ cuọ taồi sao laồi baỏn quờỡn aỏo mỳỏi. Ngay trong mửồt phỷỳõng giỷọa chuó vaõ thỳồ baồn cuọng thỷỳõng coỏ sỷồ xủch mủch; chuó hay laõm khoỏ thỳồ trong luỏc thi haồch àùớ thỳồ khửng thùớ trỳó thaõnh chuó ặỳơc mađ caơnh tranh vỳõi mũnh. Qui luớơt haơn ắnh sỷơ chùị taồo tú mú quaỏ laõm cho oỏc saỏng kiùởn cuóa thỳồ khoỏ mỳó mang.
3. Sỳờ dụ nửng nghiùơp vađ cửng nghùơ phaõt triùớn ặỳơc lađ nhỳõ thỷỳng mậi phất triùớn. Trỷỳỏc thùở kĩ 12 tịnh trẩng thỷỳng maụi rớịt ằnh trùơ. Ngỷỳđi thỳơ lađm ra moõn hađng nađo thũ baõn ngay taồi chửợ. Nghùỡ tiùớu thỷỳng chỷa coỏ. Thỷỳng nhờn ài tỳỏi cấc xỷỏ xa, mua võ bấn cấc sẫn phờớm lẩ, quđ húồc nguyùn liùồu cờỡn thiùởt cho kụ nghùồ. Nhỷng caỏch thỷỏc buửn baỏn ờởy cuụng khửng ăuờ ăiùỡu kiùơn mỳờ mang. Ăỷỳđng giao thửng ăaụ hiùịm mađ giựơc giaụ laơi nhiùỡu. Thỷỳng nhớn qua laơi ắa phớơn cấc lậnh chuỏa phẫi trẫ thụở rờởt cao, tiùỡn tùồ tỷõ nỷỳỏc nõy qua nỷỳõc khaõc khửng nhớịt ắnh, kim khủ duđng lađm tiùỡn tùơ nhỷ vađng, baơc chỷa ặỳơc saờn xuớịt nhiùỡu. Tỷđ thùị kú 12 trỳờ ăi, ăiùỡu kiùơn thỷỳng maụi mỳõi ặỳơc caời thiùơn. Ăỷỳđng giao thửng mỳờ mang; nhỷọng nỳi àeõo nuỏi coỏ chửợ truỏ nguồ; caỏc àử thừ coỏ khaỏch saơn. Phỷỳng tiùơn chuýn chỳờ cuụng ặỳơc sỷờa ăửới. Ngỷỳđi ta biùởt àoỏng moỏng sựổt vaõo chờn ngỷồa, biùởt thựổng tỷõng àoaõn ngỷồa vaõ xe, vaõ thay vũ buửồc dờy vaõo cửớ laõm cho ngỷồa ngheồt thỳó, ngỷỳõi ta raõng vaõo baó vai àùớ sỷỏc ngỷồa khửng giaóm bỳỏt.
Trung tờm mờồu dừch laõ chỳồ phiùn hoồp ỳó nhỷọng nỳi nhíịt ắnh vađ vađo ngađy nhíịt ắnh. Caâc thûúng nhín tuơ hoơp tờởp nờồp taồi àoỏ.
Àùớ binh vỷồc quyùỡn lỳồi cho mũnh, boồn thỷỳng nhờn hoồp thaõnh àoaõn thùớ goồi laõ thỷỳng nghiùồp àửỡng minh. Hoồ thỷỳđng duđng sửng ngođi: vớơn taời bựỡng ặỳđng sửng ăaụ mau maõ laồi yùn ửớn, chựổc chựổn. Caỏc thỷỳng nghiùồp àửỡng minh maơnh nhớịt thỷỳđng tửớ chỷõc vớơn taời hađng hoõa bựỡng ặỳđng sửng. Hoồ chiùởm àửồc quyùỡn tỷõng con sửng. Thỷỳng thuyùỡn nađo khửng ặỳơc ăửỡng minh muửịn qua laơi con sửng ớịy phaời naồp thuùở.
Viùơc buửn baõn bựỡng ặỳđng biùớn cuụng phaõt triùớn maơnh nhỷ ặỳđng bửơ. Tỷđ thùị kú thỷõ 12 trỳờ ăi nhỳđ coõ haời ăựng doơc theo ven biùớn, nhỳđ ắa ăửỡ, nhỳđ sỷơ thửng duơng kim chú nam vađ sỷơ caời thiùơn baõnh laõi tađu(1) mađ sỷơ chuýn chỳờ ặỳđng biùớn bỳõt nguy hiùớm. Caõc thỷỳng caờng ỳờ Phaõp, nhớịt lađ ỳờ Ăỷõc, YÂ phaỏt àaồt rờởt mau.
Thỷỳng nghiùồp àửỡng minh maồnh nhờởt laõ La Hanse.
Tờỡm hoaồt àửồng cuóa noỏ bao truõm khựổp Bựổc ấu. Thaõnh lờồp nựm 1283, mõ àùởn cuưởi thùở kĩ 14. Àưỡng minh ờởy àậ chi phưởi ặỳơc 90 ăử thừ, tửớ chỷõc mửơt ăửơi thỷỳng thuýỡn vađ chiùịn thuyùỡn, lờởn aỏt caó caỏc vua chuỏa. Noỏ bựổt vua Àan Maồch phaói nhỷỳõng ngửi, bựổt ngỷỳõi Thuồy Àiùớn, Na Uy phaói nhờồn noỏ laõm trung gian trong moồi viùồc mờồu dừch. ÚÃ caỏc nỷỳỏc Nga, Na Uy, Flandre, Anh, noỏ àùỡu mỳó hửồi buửn lỳỏn. Noỏ laõm chuó Bựổc Haói vaõ biùớn Baltique. Thuó àử cuóa noỏ laõ Lubeck. Nhỷng chủnh Bruge mỳỏi laõ chửợ tuồ tờồp àuó mựồt caỏc thỷỳng nhờn (1) Ngaõy xỷa baỏnh laỏi taõu laõ mửồt maỏi dờỡm tra vaõo mửồt cờy goồng àống phđa sau húồc bùn hưng tõu. Sỷồ àiùỡu khiùớn rờởt khố võ tõu khửng thùớ ài ngỷỳồc gioỏ.
chờu ấu võ lõ trung tờm àiùớm cuóa nùỡn thỷỳng mậi Bựỉc ấu, Bruge lađ mửơt ắch thuờ ăaõng sỳơ cuờa La Hanse.
Cửng cuửơc thỷỳng maụi Ăừa Trung Haời cođn quan troơng hỳn nỷọa.
Khi ngỷỳõi Ấ Rờồp xờm lựng Àưng àùở quưởc La Mậ thị con ặúđng Ăõa Trung Haêi nùìm trong tay rúơ Sarrazin. Caâc xûâ phủa tớy khửng thùớ mua ặỳơc caõc thỷõ nguýn liùơu cớỡn thiùịt cho kụ nghùồ dùồt. Nhỷng tỷõ khi ngỷỳõi Normand chiùởm àaóo Scile vađ quớn Thớơp tỷơ mỳờ laơi ặỳđng giao thửng vỳõi phỷỳng Àửng thũ caỏc thỷỳng nhờn, YÁ, Languedoc, Y Pha Nho àùởn Alexandrie, Chypre, Beyrouth, Byzance mua caác thûá gia vừ, ặỳđng, hỷỳng liùơu, thuửịc nhuửơm, tỳ luơa, vaời, sa, thaờm, ngoồc trai, àửỡ thuóy tinh, àửỡ saõnh, caỏ, luỏa mũ, da, nử lùồ… vaõ caỏc saón phờớm phỷỳng Tờy, kim thuửồc, vaõng, baồc, rỷỳồu, khủ giỳỏi, nhờởt laõ nú cuóa xỷỏ Flandre vaõ YÁ. Hai thaõnh phửở thỷỳng mậi thừnh vỷỳồng nhờởt lõ Gờnes võ Venise.
Venise coỏ mửồt àửồi thỷỳng thuyùỡn àùởn 3300 chiùởc.
Xỷỳóng àuỏc taõu qui tuồ tỳỏi 16.000 thỳồ. Kụ nghùồ Venise cuọng rờởt phaỏt àaồt. Saón phờớm chùở taồo laõ gỷỳng soi mựồt danh tiùởng nhờởt chờu ấu, àửỡ ren, thùu, nỷọ trang, àeõn baồch laồp, dỷỳồc phờớm chùở taồo theo phỷỳng phaỏp ngỷỳõi Hửỡi giaỏo. Àùởn thùở kú 15, khi ngỷỳõi Thửớ Nhụ Kyõ xờm chiùởm Constantinople, cựưt ặõt ặỳđng giao thửng giỷụa Venise vađ phỷỳng Ăửng thũ nùỡn thỷỳng mậi thõnh nõy cuọng bựỉt àờỡu sa suỏt.
4. Caõc ăử thừ thỳđi Trung cửớ cođn ngheđo nađn lựưm. Ăỷỳđng phửở quanh co, chờồt heồp, saỏt vỳỏi thùỡm nhaõ, vaõ àờỡy ngỷỳõi qua laồi ửỡn aõo. Bao nhiùu raỏc àùỡu àửớ vaõo àoỏ àùớ laõm chửợ heo uói,
gaõ bỷỳi; tiùởng rao baồn haõng rong dửỡn dờồp; àờởt thũ sinh lờỡy;
ban àùm khửng àeõn àoỏm, keó gian qua laồi tờởp nờồp. Nghụa ắa úê ngay giûôa chíu thađnh, chung quanh caâc giaâo ặúđng.
Nhaõ thũ cờởt bựỗng gửợ, chen chuỏc nhau. Tờỡng trùn chửỡm ra ngoađi tỷđng dỷỳõi khiùịn cho maõi nhađ hai bùn ặỳđng giao laồi vỳỏi nhau, aỏnh saỏng ủt khi loồt tỳỏi àờởt.
Trong nhỷọng àử thừ ờởy, tai hoồa àaỏng sỳồ nhờởt laõ hoóa hoaồn vaõ bừnh truyùỡn nhiùợm. Trong khoaóng 25 nựm (tỷõ 1200 – 1225), thaõnh phửở Rouen bừ hoõa hoaồn saỏu lờỡn(1). Nựm 1348 dừch haồch giùởt chùởt mửồt phờỡn ba dờn sửở chờu ấu. Bừnh cuõi cuọng taõn haồi dờn chuỏng khửng ủt. Bừnh viùồn khửng àuó cho bừnh nhờn nựỗm.
Thuửởc men hửỡi ờởy chỷa coỏ gũ àaỏng kùớ. Ngỷỳõi bừnh phaói nhỳõ àùởn lang bựm, thờỡy phaỏp, duõng caỏc thỷỏ thuửởc kũ dừ maõ hoồ tin laõ thờỡn dỷỳồc, linh àỳn nhỷ rùợ cờy mandragore(2), sỷõng con kũ lờn(3), caỏc thỷỏ chờu ba khaỏc maõ hoồ cho laõ linh nghiùồm. OÁc mù tủn rờởt nựồng, khửng nhỷọng thỷỳõng dờn ngu dửởt maõ giai cờởp quủ tửồc, vỷỳng giaó cuọng khửng hỳn gũ(4). (1) Tuy nhiùn cuọng coỏ nhiùỡu àử thừ lỳỏn. Nựm 1250 dờn sửở Chờu
thaõnh Rouen lùn tỳỏi 70.000 ngỷỳõi. Chờu thaõnh Ba Lù vaõo nựm 1328 coõ ăùịn 300.000 ngỷỳđi: ặỳđng saõ ăaụ laõt ăaõ. Dỷỳõi triùỡu Philippe Auguste, àiùồn Louvre mửồt kiùởn truỏc vụ àaồi duõng laõm vỷõa thaõnh trũ vỷõa lao nguồc.
(2) Cờy coỏ rùợ nhỷ cuó nhờn sờm, giửởng hũnh ngỷỳõi, ngỷỳõi thỳõi ờởy tin rựỗng khi bừ bỷỏt thũ noỏ biùởt kùu la.
(3) Giửịng thuõ hoang ặỳđng.
(4) Mửơt voụ sụ ăùịn ngađy lađm lùợ tuýn thùơ, nhớịt ắnh khửng hađnh lùợ chú vũ vừ quửởc vỷỳng mũnh hửm ờởy coỏ mửồt lờỡn nhaóy muọi. Hoồ cho
5. Àỳõi sửởng vờồt chờởt cuóa giai cờởp quủ tửồc tỷõ thùở kú 11 ăùịn 14 thùm nhiùỡu tiùơn nghi. Trong caõc ăùỡn ăađi, ặỳđng àùỡu sỳn phùởt húồc bổc thẫm. Nùỡn nhõ lất gẩch àấnh bống húồc lất àấ. Ngõy lùỵ bấi, ngỷỳõi ta tuõy muõa mõ rẫi hoa húồc coó tỷỳi. AÁnh saỏng thũ coỏ nùởn cựồm trùn chỷn àeõn bựỗng gửợ, bựỗng àưỡng, húồc thau. Trùn trờỡn nhõ cố cẫ àờn nhiùỡu ngổn.
ÚÃ àư thừ, nhỳõ sỷồ phất triùớn cuóa thỷỳng mậi, bổn thỷỳng nhờn, phuỏ haõo tranh àua vỳỏi quủ tửồc trong viùồc trang hoaõng nhaõ cỷóa vaõ lửởi sửởng kiùu sa.
Hoồ bựổt àờỡu chuỏ yỏ àùởn nhỷọng bỷọa ựn thừnh soaồn doồn trùn baõn coỏ traói khựn. Hoồ biùởt duõng muửợng; nhỷng núa thũ àùởn thùở kú 16 vờợn chỷa coỏ, nùn hoồ duõng ngoỏn tay. Do àoỏ, maõ coỏ thoỏi quen rỷóa tay trỷỳỏc vaõ sau bỷọa ựn. Hoồ duõng gia vừ àùớ laõm cho moỏn ựn thùm àờồm àaõ, kủch thủch: hửỡ tiùu vaõ hửơt caời ặỳơc hoơ thủch nhớịt.
Àửỡ àaồt thũ to lỳỏn nựồng nùỡ. Trỷỳỏc kia, chửợ ngửỡi chú coỏ thỷỏ ghùở àờớu, rửỡi àùởn trỷỳõng kú chaồm trửớ tú mú, coỏ loỏt nùồm;
tuó thũ coỏ nhỷọng caỏi thuõng, caỏi rỷỳng rờởt lỳỏn gựổn baón lùỡ sựổt, ửởng khoỏa kiùn cửở duõng cờởt caỏc vờồt quủ; giỷỳõng tỷõ treo mõn. Nhỷng àùởn thùở kĩ thỷỏ 14 ngỷỳõi ta biùởt duõng nùồm húồc giỷỳõng loỏt lửng chim.
Y phuồc cuọng thaõnh ra phiùỡn phỷỏc, mửợi thùở kú mửồt thay ăửới tuđy theo ắa vừ xaụ hửơi cuờa mửợi haơng ngỷỳđi. Ăùịn thùị kú thỷỏ 15, cấch ựn bờồn àậ sang trổng lựỉm. Ngỷỳõi ta biùởt duõng da lửng cuóa caỏc giửởng chửỡn, hựổc àiùu thỷó, soỏc, àùớ kùởt vaõo cửớ aỏo.
Àỳõi sửởng xa xú ờởy laõm tựng thùm nhu cờỡu. Kụ nghùồ,
thỷỳng mậi àùỡu phất triùớn mẩnh àùớ thỗa mận cấc nhu cờỡu ờởy.
6. Thỳõi àaồi Trung cửớ, vaõo thùở kú 11, hoồc thuờồt vaõ vựn nghùồ cuọng bựổt àờỡu phaỏt triùớn. Sỷồ phaỏt triùớn ờởy ài song vỳỏi chiùởn tranh Thờồp tỷồ vaõ phong traõo kinh tùở.
Cửng viùơc giaõo duơc do tựng lỷụ ăaờm ặỳng. Giớịy pheõp daồy hoồc do giaỏo sụ cờởp. Bỷồc sỳ hoồc thũ daồy taồi caỏc trỷỳõng nhỗ ỳó giấo khu; bỷồc cao hỳn thị dẩy ỳó cấc tu viùồn húồc thaõnh thừ. Tỷõ thùở kú 11 trỳó ài mỳỏi coỏ nhỷọng trỷỳõng hoồc lỳỏn nhỷng thuửồc quyùỡn giaỏo hửồi nhỷ tựng viùồn Notre Dame(1). Nhỷọng nỳi daõnh riùng cho sỷồ daồy dửợ vờợn chỷa coỏ. Ai muửởn daồy phaói tỷồ mỷỳồn lờởy chửợ, vaõ lỷỳng thờỡy giaỏo hoồc troõ traó. Phờỡn àửng hoồc troõ àùỡu ngheõo khoỏ. Coỏ ngỷỳõi ựn xin ăùớ hoơc. Ăùịn cuửịi thùị kú 12, hoơc viùơn mỳõi ặỳơc thađnh lớơp.
Luỏc àờỡu hoồc viùồn ờởy laõ truồ sỳó cuóa sinh viùn ngheõo, giaỏo sỷ àùởn àố àùớ giẫng dẩy. Mậi vùỡ sau, àùởn thùở kĩ 15, truồ sỳó ờởy mỳỏi thaõnh ra trỷỳõng hoồc chủnh thỷỏc.
Trong caỏc trỷỳõng lỳỏn, thỷỏ ngửn ngỷọ daồy duõng laõm chuyùớn ngỷọ laõ tiùởng La Tinh vaõ baõi hoồc chú giaóng bựỗng miùồng. Saỏch hoồc rờởt hiùởm, vaõ leọ tờởt nhiùn laõ rờởt àựổt. Nghùỡ in chỷa coỏ, ngỷỳõi ta phaói viùởt lùn da thuửồc moóng. Phỷỳng
(1) Taơi ăớy sinh viùn ngửỡi trùn nhỷụng boõ rỳm laõt giỷụa ặỳđng ngoađi trỳõi àùớ nghe thờỡy giaóng. Àửỡng thỳõi, nhiùỡu trỷỳõng hoồc kiùớu ờởy moồc lùn, nhỷng khửng bao lờu, vũ tựng viùồn phaón àửởi, thờỡy troõ keỏo nhau lùn àoỏng trùn triùỡn nuỏi Sainte Geỏnevieõre, giỷọa àửỡng ruửồng vaõ vỷỳõn nho.
phaỏp daồy laõ phỷỳng phaỏp kinh viùồn. Thờỡy giaỏo chú bũnh giaóng nhỷọng saỏch chuyùn vùỡ mửợi khoa. Saỏch cuóa nhaõ triùởt hoơc Hi Laơp Aristote ặúơc troơng duơng nhíịt.
Cuửịi thùớ kú 12 vađ thùị kú 13, ăaơi hoơc ặỳđng mỳõi xuớịt hiùơn. Nửới danh nhớịt caõc ăaơi hoơc ặỳđng Ba Lù, Montpellier úã Phaáp, Bologne úã YÁ, Oxford. Cambridge úã Anh.
Trong caõc ăaơi hoơc ặỳđng ớịy, sinh viùn phaời hoơc bửịn khoa Thờỡn hoồc(1), Tửn qui, Y hoồc vaõ Vựn nghùồ. Vựn nghùồ ặỳơc daơy trỷỳõc nhớịt vũ ăoõ lađ mửn hoơc phửớ thửng, cựn baờn.
Vựn nghùồ laồi chia ra laõm tam khoa gửỡm coỏ vựn phaồm, biùồn luờồn phaỏp, huõng biùồn thuờồt, vaõ tỷỏ khoa gửỡm coỏ: toaỏn hoồc, hũnh hoồc, thiùn vựn hoồc, nhaồc hoồc.
(1) Vađo thùị kú 13 thớỡn hoơc cođn ặỳơc coi lađ mửn hoơc chủnh vũ giaõo duồc trỷỳỏc hùởt phaói nhựổm vaõo muồc àủch tửn giaỏo. Nhỷng aónh hỷỳóng triùởt hoồc thỷỳồng cửớ vờợn maồnh. Nhiùỡu bờồc thờỡy duồng yỏ hửợn hỳồp tỷ tỷỳóng triùởt hoồc vỳỏi tỷ tỷỳóng tửn giaỏo, nhỷng coỏ ngỷỳõi laơi ăựơt tửn giaõo vađo phaơm vi ặõc tin vađ duđng kinh nghiùơm quan saỏt àùớ khaóo cỷỏu thiùn nhiùn. Nhỷng khoa hoồc vờợn coõn ờởu trụ vũ thiùởu khủ cuồ tủnh xaỏc. Cửng viùồc khaóo cỷỏu khoa hoồc vaõ triùởt lủ lan rửồng ra ngoaõi dờn gian. Nhiùỡu ngỷỳõi khửng thuửồc haồng giaỏo sỷ, thửng thaỏi, cuọng tũm àoồc nhỷọng saỏch baõn vùỡ nguyùn tửở: trỳõi, àờởt, khửng khủ, lỷóa, thuỏ vờồt, cờy coó, àaỏ. Ngoaõi nhỷọng taõi liùồu chủnh xaỏc, vờợn coỏ nhỷọng lửởi giaói thủch ngờy ngử do tin tỷỳóng dừ àoan àỳõi thỷỳồng cửớ àùớ laồi. Vaõo thỳõi kũ àaồi Trung cửớ, ngỷỳõi ta biùởt traỏi ăớịt trođn, nhỷng trùn ắa cớỡu hoơ chú biùịt coõ chớu Íu, mửơt phớỡn chờu AÁ vaõ phủa Bựổc chờu Phi. Hoồ tin rựỗng trung tờm chờu Phi coỏ giửởng kũ lờn sỷõng daõi moồc giỷọa traỏn, coỏ giửởng ngỷỳõi khửng àờỡu, miùồng vaõ mựổt moồc ỳó giỷọa ngỷồc; coỏ giửởng tai thờồt lỳỏn coỏ thùớ phuờ kủn toađn thớn khi hoơ gựơp tai hoơa vađ coõ giửịng ặõng mửơt chûn. (Le Moyen êge A. Boussuat).
Àửỡng thỳõi sỷồ mỳó mang hoồc thuờồt, taỏc phờớm vựn chỷỳng ặỳơc saờn xuớịt, hớỡu hùịt viùịt bựỡng tiùịng La Tinh. Danh tiùịng nhờởt laõ taỏc phờớm cuóa Thomas A’Aquin vaõ Roger Bacon.
Bùn caồnh vựn chỷỳng La Tinh, vựn chỷỳng bũnh dờn cuọng phaỏt triùớn. Taỏc phờớm danh tiùởng laõ nhỷọng aỏng anh huõng ca (Les Chansons de geste) miùu taó laồi phong tuồc khựổc khửớ cuóa caỏc hiùồp sụ thỳõi phong kiùởn. Baõi “La Chanson de Roland” ặỳơc dớn chuõng ỷa thủch nhớịt. Ngođai ra cođn nhỷụng thi phờớm daõi ca tuồng caỏc anh huõng thỷỳồng cửớ nhỷ vua Alexandre, vua Priam v.v…
Phong tuồc vùỡ sau trỳó nùn thuờỡn thuồc dờỡn. Cuõng vỳỏi phong trõo hiùồp sơ, mưồt thỷỏ nhậ thi xuờởt hiùồn ca ngỳồi àỳõi sửởng phiùu lỷu vaõ tũnh yùu. Vựn chỷỳng hửỡi naõy khửng chuyùn taó nhỷọng trờồn giao phong nỷọa maõ raỏn lo phờn tủch tũnh caóm(1). Àùởn thùở kú thỷỏ 13 coỏ nhỷọng tiùớu thuyùởt phuỏng thủch, haõi kừch, chuyùồn nguồ ngửn ra àỳõi(2). Trong cuửởn tiùớu thuyùởt “La Conquùte de Constantinople” (Chinh phuồc thaõnh Constantinople) viùởt bựỗng thỷỏ vựn xuửi thửng duồng, taỏc giaó Geoffroy de Willehardouin thuờồt laồi trờồn chiùởn tranh Thờồp tỷơ thỷõ 4. Cuụng trong thỳđi gian ớịy, ỳờ Ăỷõc, YÂ nhiùỡu baờn anh huõng ca khaỏc viùởt bựỗng thửớ ngỷọ ra àỳõi.
7. Thỳõi àaồi Trung cửớ, nghùồ thuờồt kiùởn truỏc trỷỳỏc hùởt (1) Trong xậ hưồi phong kiùởn, àùởn luỏc ờởy, ngỷỳõi vộ sơ phẫi lõ ngỷỳõi
phong nhaụ vađ tinh thớỡn hiùơp sụ phaời lớịy ăaơo ặõc lađm nùn.
(2) Xậ hưồi phuỏ hõo àậ mẩnh. Nhỷọng tay phuỏ hõo giõu cố thđch truyùồn tủch vaõ nguồ ngửn. Taỏc phờớm Roman De Renard chùở giùợu caõc tớỡng lỳõp xaụ hửơi tỷđ vua tỳõi cung ằnh, ặỳơc hoơ hoan nghùnh.