1. Gioâng Caroligien thay gioâng Meárovingien laâm vua úã Gaule.
2. Vua Charlemagne vaõ cửng viùồc chinh phuồc toaõn cội Têy Êu.
3. Chđnh trừ, xậ hưồi, vựn hốa Tờy ấu trong thỳõi kị Charlemagne.
4. Àùở quửởc Charlemagne suy.
5. Triùỡu Capeỏtien thay triùỡu Carlingien ỳó Gaule.
1. Khi cấc Rỳồ xờm lựng Tờy àùở quưởc La Mậ thị Clovis cờỡm àờỡu Rỳồ Franc chiùởm cỷỏ xỷỏ Gaule, dỷồng nùn triùỡu Meỏrovingien. Gioõng Meỏrovingien truyùỡn ngửi cho nhau àùởn thùở kú thỷỏ 7 thũ suy nhỷỳồc. Sau khi vua Dagobert chùởt (639) chủnh quyùỡn loồt vaõo tay boồn cung quan (maires du Palais tỷỏc laõ quan cai quaón cung àiùồn.
Àờỡu thùở kú thỷỏ 8, mửồt trong nhỷọng cung quờn naõy laõ Pếpin d’Hếristal vùỡ mựồt thỷồc tùở àậ lõm chuó vỷỳng quưởc Franc. Con trai Peápin d’Heáristal laâ Charles Martel nhúâ
ngựn ặỳơc quớn AÂ Rớơp tớịn cửng thađnh Poitiers (732) mađ ặỳơc giaõo hửơi Da Tử tủn nhiùơm. Caõc giaõo hoađng liùỡn giuõp cho gioõng Carolingien thay thùở gioõng Meỏrovingien, cuọng nhû trûúâc kia hoơ tûđng giuâp Clovis thùưng nhûông keê ắch cuóa àaồo Da Tử.
Nựm 751, Peỏpin le Bref con Charles Martel bựổt Childeỏric, ửng vua cuửởi cuõng cuóa gioõng Meỏrovingien giam vađo tu viùơn rửỡi xỷng lađm vua. Tỷđ ăoõ giođng Carolingien ặỳơc giaỏo hửồi Da Tử uóng hửồ thaõnh lờồp mửồt nùỡn quờn chuó chuyùn chùở tưỡn tẩi mậi cho tỳỏi ngõy cấch mẩng Phấp.
Peỏpin le Bref àem àờởt àai chia cho hai con laõ Charles vaõ Carloman; Carloman chùởt (771), Charles tờồp trung quyùỡn binh trong nỷỳỏc vaõo tay mũnh vaõ lùn laõm vua tỷỏc laõ Charlemagne.
2. Charlemgne laõ mửồt vừ quửởc vỷỳng danh tiùởng nhờởt thỳõi Trung cửớ.
Hấo chiùởn võ xờm lỷỳồc, trỷỳỏc hùởt ưng lo mỳó rưồng lậnh thửớ. Trong khoaóng thỳõi gian 45 nựm trừ vũ, ửng àaỏnh deồp hỳn 55 lờỡn. Chiùởn tranh ửng gờy ra phờỡn nhiùỡu coỏ tủnh caỏch tửn giaỏo vaõ chủnh trừ. Quan troồng nhờởt laõ nhỷọng trờồn xaóy ra trùn àờởt YÁ. Y Pha Nho, Germanie, taồi àoỏ Carlemagne àaỏnh thùưng ặúơc ngûúđi Lombard, Sarrzin vađ Saxon.
Charlemgne toó ra mửồt ửng vua taõn baồo. Àùớ traó thuõ cho nhỷọng giaỏo sụ hay ngỷỳõi Saxon giùởt, ửng cho xỷó tỷó trong ngaõy taồi Verdun àùởn 4.500 tuõ nhờn. Nhiùỡu bửồ laồc bừ ửng àaõy aói.
Khi chiùởm cỷỏ xỷỏ Germanie, Charlemagne gựồp giửởng
rỳồ khaỏc laõ Slave àoỏng bùn kia sửng Elle, Danois hay Nor- mand ỳó baỏn àaóo Julard Avars tỷõ chờu AÁ sang àoỏng taồi xỷỏ Hung Gia Lỳồi. Àùớ chựồn rỳồ Slaves, Charlemagne tửớ chỷỏc taồi Germanie nhiùỡu vuõng quờn sỷồ sau naõy laõ nhỷọng yùởu tửở lờồp thađnh xỷõ Phửớ Lửợ Sụ. Mửơt vuđng quớn sỷơ khaõc ặỳơc tửớ chỷõc ỳó Danube àùớ ngựn Rỳồ Avars vaõ sau naõy lờồp thaõnh nỷỳỏc AÁo.
Nựm 800, chiùịm cỷõ ặỳơc toađn thùớ Tớy Íu rửỡi, Char- lemagne xỷng lađ hoađng ăùị La Maụ vađ ặỳơc coi nhỷ lađ laụnh tuồ tủn àửỡ Da To uy thùở rờởt lỷõng lờợy.
3. Charlemagne vửởn laõ ngỷỳõi ủt hoồc, nhỷng siùng nựng, can ăaờm vađ coõ tađi tửớ chỷõc. ệng lớơp triùỡu ằnh. Ăũnh thớỡn gửỡm coỏ nhỷọng vừ sau naõy:
Mửồt vừ coi vùỡ toaõn thùớ viùồc cai trừ goồi laõ quan Chờởp chaỏnh (Comte du Palais), mửồt vừ coi vùỡ viùồc tủn ngỷỳọng, tửn giaỏo goồi laõ quan Tỷ tùở. Dỷỳỏi hai vừ naõy coỏ quan Àaồi phaỏp coi vùỡ vựn thỷ quan Thừ tuõng cai quaón phoõng ngờn khửở(1). Ngoaõi nhỷọng chỷỏc vuồ quan troồng ờởy coõn coỏ quan coi viùồc ựn uửởng cuóa vua goồi laõ quan Ngỷồ thiùồn, quan giỷọ rỷỳồu cuóa vua goồi laõ quan Tỷóu giaỏm, quan coi ngỷồa vaõ lủnh hờỡu goồi laõ quan Àửởc quờn. Bao nhiùu chỷỏc vuồ noỏi trùn àùỡu giao phoỏ trong tay nhỷụng nhớn vớơt quan troơng nhớịt cuờa triùỡu ằnh.
Charlemagne taõn baồo trong khi chinh chiùởn, cỷỳng quyùởt viùồc cai trừ. Nhỷng ửng laồi khửng toó ra chuyùn chùở.
Trong moồi vờởn àùỡ cửng lủ, quờn sỷồ, giaỏo duồc, tửn giaỏo, mửợi (1) Ngờn khửở thuửồc quyùỡn vua.
nựm nhaõ vua àùỡu cho mỳó àaồi hửồi trỷng cờỡu yỏ kiùởn cuóa dờn chuõng. Vùỡ viùơc cai trừ ắa phỷỳng, Charlemagne chia nỷỳõc thaõnh khu vỷồc goồi laõ “comteỏ” giao cho quan laồi do vua bửớ nhờồm võ bậi truờởt, gổi lõ comte(1), Viùn quan lẩi nõy kiùm caó quyùỡn haõnh chủnh vaõ quờn sỷồ, phaỏp lủ vaõ taõi chủnh. Viùồc tửn giaỏo, tủn ngỷỳọng thũ giao cho mửồt giaỏo sụ cuọng laõ mửồt quan laồi cuóa nhaõ nỷỳỏc.
Àùớ kiùớm soaỏt viùồc laõm cuóa caỏc “comte” vaõ giaỏo sụ, Charlemagne lo chờởn chúnh viùồc hoồc vờởn trong dờn gian àùớ caỏc giaỏo sụ tiùồn truyùỡn baỏ tửn giaỏo. Nhỳõ àoỏ maõ vựn hoồc nghùồ thuờồt dỷỳỏi thỳõi Charlemagne coỏ moõi hỷng khỳói laồi.
Mửợi tu viùồn nhaõ vua bựổt phaói mỳó mửồt lỳỏp hoồc, caỏc giaỏo sụ, tựng lỷọ phaói daồy cho dờn tuồng kinh, haỏt, tủnh toaỏn, luyùồn vựn phấp, tờồp viùởt chỷọ tưởt. Nhiùỡu tu viùồn hưỡi ờởy àậ saờn xuớịt ặỳơc saõch viùịt tay rớịt dùợ ăoơc. Nhađ vua laơi cho mỳờ caơnh mửợi giaõo ặỳđng mửơt trỷỳđng hoơc cho dớn chuõng vađo hoồc khửng lờởy tiùỡn.
Vùỡ nghùồ thuờồt thũ khửng coỏ gũ àaỏng kùớ trỷõ mửồt sửở àùỡn àaõi cung àiùồn, phờỡn nhiùỡu phoóng theo lửởi kiùởn truỏc Byzantin(2).
(1) “Comteỏ” ỳó ấu chờu vaõo thỳõi Trung cửớ coỏ leọ cuọng tỷỳng tỷồ nhỷ
“lửồ” “àaồo” ỳó ta ngaõy xỷa. Ngaõy nay laõ quờồn túnh. Chỷỏc comte àờy khửng phaói laõ baỏ tỷỳỏc dỷỳỏi àoõi phong kiùởn maõ laõ chỷỏc quan laồi nhỷ ngaõy xỷa laõ Haõnh khiùớn, nay laõ Tửớng àửởc.
(2) Xem laồi chỷỳng: Àùở quửởc Byzantin.
4. Nhỷng khửng bao lờu àùở quửởc Charlemagne bừ qua phên.
Louis Le Deỏbonnaire ngỷỳõi kùở vừ Charlemagne phaói cựổt àờởt chia laồi cho ba con laõ Lothaire Louis vaõ Charles Le Chauve àùớ lờồp thaõnh vỷỳng quửởc riùng.
Nựm 839, sau khi Louis De Deỏbonnaire chùởt, ba quửởc vỷỳng ờởy xung àửồt nhau. Rửỡi àùởn 843, do hiùồp ỷỳỏc Verdun hổ chia àùở quưởc ra lõm ba: Lothaire xỷng àùở trùn mưồt lậnh thửớ gửỡm coỏ nỷỳỏc YÁ vaõ caỏc vuõng sửng Rhửne Meuse; Charles xỷng vỷỳng ỳó Tờy bửồ xỷỏ Franc lỷu vỷồc Escaut, sửng Seine, sửng Loire, sửng Garonne, Louis chiùởm giỷọ vuõng àửng sửng Rhin xûá Germanie.
Suửởt hai thùở kú thỷỏ 9 vaõ thỷỏ 10, biùn giỳỏi cuóa àùở quửởc laồi bừ caỏc rỳồ àaỏnh phaỏ. Phủa Àửng rỳồ Slave, ngỷỳõi Tiùồp vaõ ngỷỳõi Hung àaỏnh phaỏ xỷỏ Germanie. Phủa Nam rỳồ Sarrazin, ngỷỳõi Hửỡi giaỏo chờu Phi àaỏnh phaỏ miùỡn duyùn haói YÁ vaõ cuđng Provence. Phủa tớy, ngỷỳđi Normand do ặỳđng biùớn keỏo tỳỏi xờm lờởn.
Caỏc vua gioõng Carolingien vaõ chú lo tranh giaõnh àùở vừ maõ trỳó thaõnh suy nhỷỳồc. Hoồ khửng àuó sỷỏc baóo vùồ dờn chuỏng nỷọa. Trong nỷỳỏc laồi baõy ra mửồt tũnh traồng hửợn loaồn mađ naơn nhín bao giúđ cuông lađ keê ýịu. Caâc ăaơi ắa chuê, tûâc lõ cấc lậnh chuỏa, bựỉt àờỡu tướ chỷỏc quờn lỷồc riùng trong lậnh thửớ cuóa mũnh àùớ tỷồ vùồ. Thaõnh trũ phong kiùởn tỷõ àoỏ moồc lùn nhỷ nờởm. Dờn chuỏng àua nhau àùởn xin lậnh chuỏa che chỳó.
Ai muửịn ặỳơc che chỳờ phaời kủ tỳđ cam kùịt chừu lùơ thuửơc keờ che chúã mònh.
Àưởi vỳỏi lậnh thướ nựỗm trong tay lậnh chuỏa nhõ vua mờởt hùịt uy quýỡn. Laụnh chuõa thớu ắa tử khửng phaời cho vua maõ cho mũnh; chú huy chiùởn tranh khửng phaói vũ vua maõ vũ mũnh. Ăớịt ăai nỷỳõc Phaõp bừ chia xeờ thađnh vử sửị thaõi ắa.
Võo thùở kĩ thỷỏ 9 võ thỷỏ 10, mưồt tướ chỷỏc xậ hưồi mỳỏi thõnh lờồp, trong àoỏ ngỷỳõi naõy tuõy thuửồc ngỷỳõi kia: dờn thửn quù vađ thađnh thừ trong mửợi thaõi ắa tuđy thuửơc mửơt laụnh chuõa;
lậnh chuỏa nõy lõm chỷ hờỡu mưồt lậnh chuỏa khấc mẩnh hỳn;
lậnh chuỏa sau nõy lẩi lõm chỷ hờỡu cho mưồt lậnh chuỏa khấc nỷọa húồc cho nhõ vua. Quyùỡn lỳồi võ trấch nhiùồm cuóa mưỵi haơng ngỷỳđi ăaụ ặỳơc ắnh sựĩn trong mửơt tỳđ hỳơp ăửỡng do hai bùn àùỡu kủ.
Tướ chỷỏc xậ hưồi mỳỏi nõy gổi lõ chùở àưồ phong kiùởn.
Taồi Gaule trong luỏc gioõng Carolingien suy nhỷỳồc thũ mửồt gioõng khaỏc nửới lùn. Nhỳõ coỏ cửng chửởng laồi ngỷỳõi Nor- mands ăùịn xớm lớịn mađ giođng nađy ặỳơc nhiùỡu uy tủn, thùị lỷồc trong dờn gian. Ngỷỳõi àờỡu tiùn laõ Robert Le Fort mửồt lậnh chuỏa mẩnh àống ỳó vuõng àờởt giỷọa sưng Seine võ sưng Loire. Con Robert le Fort lõ Eudes lậnh chuỏa ỳó Ba Lù, vị cố cửng phoõng thuó thaõnh naõy chửởng laồi ngỷỳõi Normand àùởn vớy ăaõnh (885), nùn ặỳơc tửn lađm vua nựm 888.
Àùởn luỏc naõy vua xỷỏ Gaule khửng coõn chuỏt uy lỷồc naõo nỷọa. Quyùỡn phùở lờồp nựỗm trong tay àaõn baõ, quyùỡn thờỡn vaõ giaỏo sụ. Hoồ muửởn cho ai laõm vua thũ cho, boó ai thũ boó. Khi thũ hoồ tửn lùn ngửi mửồt ửng thuửồc gioõng Carolingien, khi thũ hoồ tửn mửồt ửng thuửồc gioõng Robertien tỷỏc con chaỏu Robert, nùịu ngỷỳđi ặỳơc tửn lùn ăoõ biùịt hađnh ăửơng hỳơp yõ
muửởn vaõ quyùỡn lỳồi hoồ. Ngửi vua khửng coõn thùở lờồp nỷọa maõ laồi do bờỡu cỷó.
Cuửởi thùở kú thỷỏ 10, gioõng Carolingien bừ boó vaõ gioõng Capetien lùn thay. Àùở quưởc Charlemagne tan rậ.
Nựm 987, caỏc hoaõng tỷó Carolingien vũ khửng traó nửới tiùỡn cửng bờỡu cỷó nùn boồn àaồi thờỡn tửn Hugues Capet mửồt lậnh chuỏa Phấp, lùn ngưi. Tỷõ àố giụng Carolingien bừ dỷỏt hựốn. Hugues Capet mỳó àờỡu triùỡu Capeỏtien trừ vũ nỷỳỏc Phaỏp tỷõ 987 àùởn 1792 mỳỏi dỷỏt.
Àùở quưởc Charlemagne, nhỷ vờồy, àậ hoõn toõn phờn liùồt. ÚÃ YÁ cấc lậnh chuỏa xỷỏ Frioul võ Spolờte àấnh nhau àùớ tranh ngửi. Xỷỏ Bourgogne vaõ Provence taỏch ra àùớ thaõnh vỷỳng quửởc àửồc lờồp.
Trong luỏc ỳó Phaỏp chùở àửồ phong kiùởn baõnh trỷỳỏng nhỷ vớơy thũ ỳờ nỷỳõc Ăỷõc nùỡn quớn chuờ coõn ặõng vỷụng. Caõc vua nỷỳõc Ăỷõc cođn ăiùỡu kiùơn lađm chuờ ỳờ luơc ắa mửơt caõch tỷỳng àửởi trong voõng vaõi thùở kú nỷọa, nhỷng hoồ khửng àuó sỷỏc baóo tửỡn nùỡn vựn minh thỷỳồng cửớ lỷu laồi.
TOÁM TÙặT
1. Gioõng Meỏrovigien suy, Peỏpin le Bref trong hoồ Peỏpin laõm cung quan xỷỏ Austrasie chiùởm ngửi vua vaõ thaõnh lờồp triùỡu Carolingien (751).
2. Charlemagne, con Peỏpin Le Bref laõ mửồt tay xờm lỷỳơc. ệng chi phửịi gớỡn troơn tớy bửơ chớu Íu vađ ặỳơc giaỏo hoaõng laõm lùợ tờởn phong hoaõng àùở.
3. Charlemagne, laõ mửồt nhaõ cai trừ gioói. ệng thỷỳõng hoồp hửồi nghừ àùớ trỷng cờỡu yỏ kiùởn cuóa dờn, cửng bửở caỏc phaỏp lừnh, phaỏi khờm sai kiùớm soaỏt caỏc quan laồi vađ giaõo sụ ỳờ ắa phỷỳng. ệng chuõ yõ ăùịn sỷơ hoơc hađnh chựm lo giaõo hoõa dớn chuõng. Ngửn ngỷụ vađ vựn tỷơ ặỳơc tu chónh. Mêìm vùn minh dûúái àúâi Charlemagne nhû muửởn phuồc hỷng.
4. Khửng bao lờu hiùồp ỷỳỏc Verdun (843) chia àùở quửởc Charlemagne laõm ba vỷỳng quửởc: Lotharingie, Germanie Francie, nhỷọng vỷỳng quửởc naõy laồi bừ caỏc giưởng Rỳồ, nhờởt lõ ngỷỳõi Normand tõn phấ. Cấc lậnh chuỏa phaói xờy dỷồng thaõnh trũ àùớ baóo vùồ. Ngỷỳõi khửng àuó sỷỏc tỷồ vùồ phẫi nhỳõ lậnh chuỏa che chỳó, vị vờồy mõ chùở àửồ phong kiùởn thaõnh hũnh.
5. Vỷỳng quyùỡn àùởn luỏc naõy suy nhỷỳồc tỳỏi nửợi quyùỡn phùở lờồp do boồn quủ tửồc nựổm giỷọ. Hoồ truờởt gioõng Carolingien, luỏc ờởy àậ kiùồt qụồ, võ bờỡu Hugues Capet lùn laõm vua (987).
CHÛÚNG VII
CHẽậ ÀƯÅ XẬ HƯÅI TRONG THÚÂI TRUNG CệÍ CHẽậ ÀệÅ PHONG KIẽậN
1. Chùở àửồ phong kiùởn xuờởt hiùồn.
2. Àựống cờởp trong xậ hưồi phong kiùởn.
a. Giai cờởp quủ tửồc;
b. Giai cờởp nửng dờn;
3. Àỳõi sửởng nửng nử.
4. Thỷỳng mậi, kơ nghùồ phất àẩt; giai cờởp thừ dờn ra àúâi.
1. Chùở àưồ phong kiùởn lõ mưồt chùở àưồ xậ hưồi tờởt nhiùn phaói xuờởt hiùồn trong mửồt thỳõi kũ lừch sỷó naõo àoỏ àùớ giaói quýịt nhỷụng vớịn ăùỡ xaụ hửơi trong nhỷụng khựỉng ắnh lừch sỷờ nhớịt ắnh. Thỳđi ăaơi lừch sỷờ ớịy, ỳờ Tớy Íu caõc ăùị quửịc tan rậ, vựn minh thỷỳồng cướ suy nhỷỳồc, trờồt tỷồ xậ hưồi àướ nất.
Con ngỷỳõi chú biùởt àaỏnh nhau, giùởt nhau. Chủnh trong caónh hửợn loaơn ớịy mửơt trớơt tỷơ xaụ hửơi mỳõi ặỳơc thađnh lớơp. Thoaơt tiùn nhỷọng keó yùởu, vũ baón nựng sinh tửỡn, caóm thờởy sỷồ cờỡn thiùởt phaói tỷồ vùồ, tũm tỳỏi mửồt ngỷỳõi cờỡm àờỡu. Ngỷỳõi ờởy coỏ
thùớ laõ mửồt tuõ trỷỳóng rỳồ, mửồt giaỏo sụ, mửồt quan laồi, mửồt tay ắa chuờ hay mửơt tùn gian huđng. Bớịt cỷõ ngỷỳđi nađo coõ ăuờ sỷõc maơnh, can ăaờm cuụng ặỳơc hoơ tửn lùn ăùớ deơp loaơn, lớơp laồi an ninh trờồt tỷồ. Ngỷỳõi yùởu tửn ngỷỳõi maồnh, ngỷỳõi maồnh ờởy laồi phuồc tuõng ngỷỳõi maồnh hỳn nỷọa. Cỷỏ nhỷ thùở sỷồ àoaõn kùởt tỷồ nhiùn giỷọa ngỷỳõi maồnh vaõ ngỷỳõi yùởu, ngỷỳõi baóo hửồ vaõ ngỷỳõi lùồ thuửồc biùởn thaõnh caỏi hùồ thửởng phong kiùởn.
Buửới ăớỡu, ngỷỳđi ýịu muửịn ặỳơc ngỷỳđi maơnh che chỳờ phẫi àống gốp mưồt phờỡn tõi sẫn húồc mưồt phờỡn hụ lỳồi àùớ nuưi vộ sơ, sựỉm khđ giỳỏi, phẫi nưồp mưồt phờỡn cưng xờy àựỉp thaõnh trũ. Thaõnh trũ naõy khỳói àờỡu laõ chửợ moồi ngỷỳõi tỳỏi ờớn nuỏp húồc cờởt cuóa cẫi khi cố giựồc. Nhỷ vờồy lõ tỷồ vùồ mõ buưới àờỡu moồi ngỷỳõi bựỗng loõng tửn ngỷỳõi cờỡm àờỡu, àoỏng goỏp àùớ cho ngỷỳõi ờởy tửớ chỷỏc binh àửồi vaõ xờy àựổp thaõnh thaõnh trũ.
Dờỡn dờỡn sửở ngỷỳõi lùồ thuửồc caõng àửng, uy quyùỡn ngỷỳõi cờỡm àờỡu caõng lỳỏn. Rửỡi traói qua mửồt thỳõi gian, ngỷỳõi naõy àaỏnh deơp ặỳơc ngỷỳđi kia, ăớịt ăai tớơp trung vađo mửơt sửị ủt ngỷỳđi thờồt mẩnh khi ờởy àậ thõnh ra hoõng àùở, quưởc vỷỳng, lậnh chuỏa, ngỷỳõi naõy tuõy thuửồc ngỷỳõi kia vaõ dỷỳỏi cuõng hùởt laõ àaồi àa sửở nửng dờn.
Àoỏ laõ uy nguyùn chùở àửồ phong kiùởn. Nhỷng caỏi quaỏ trũnh thũ mửợi nỳi mửồt khaỏc, cho àùởn caỏi thùớ daồng cuóa noỏ cuọng vờồy. Thùớ daồng thủch nhờởt laõ quờn chuó, nhỷng coỏ nỳi nhỷ ỳó Phấp, sau khi àùở quưởc Charlemagne tan rậ mưồt thỳõi kũ rờởt lờu, vua gờỡn nhỷ khửng coỏ, thùở maõ chùở àửồ phong kiùởn cuọng rờởt thừnh haõnh. Coõn nhỷ ỳó Anh khi chùở àửồ phong kiùởn mỳỏi thõnh lờồp, Anh àậ lõ mưồt quưởc gia quờn chuó kiùn
cửở dỷỳỏi triùỡu Guillaume Le Conqueỏrant.
Nhỷng caỏi thùớ daồng chủnh trừ khửng quan troồng lựổm.
Phờỡn quan troồng ỳó nỳi caỏc mửởi liùn quan kinh tùở trong chùở àửồ phong kiùởn.
2. Giai cờởp quủ tửồc laồi chia ra chuó tùớ vaõ chỷ hờỡu. Chuó tùớ lõ mưồt lậnh ch1ua mẩnh hỳn hùởt cố nhiùỡu àờởt àai hỳn hùịt vađ ăaụ cựưt mửơt maờnh ăớịt ăai ớịy lađm thaõi ắa (hay phong ắa) cho mửơt laụnh chuõa khaõc ýịu hỳn ăùớ ăửới lớịy cửng viùơc.
Ngỷỳõi nhờồn àờởt cuóa chuó tùớ laõ chỷ hờỡu. Nhỷng trùn vừ chuó tùớ naõy coỏ thùớ coỏ mửồt chuó tùớ khaỏc maồnh hỳn nỷọa, cho nùn mưồt lậnh chuỏa cố thùớ vỷõa lõ chuó tùớ vỷõa lõ chỷ hờỡu.
Mửơt chỷ hớỡu muửịn lađm chuờ chủnh thỷõc mửơt thaõi ắa phẫi chừu thờỡn thuưồc mưồt lậnh chuỏa. Ngỷỳồc lẩi lậnh chuỏa phaói tờởn phong chỷ hờỡu, giao cho chỷ hờỡu mửồt vờồt gũ coỏ thùớ tiùu biùớu cho thaõi ắa(1). Tỷđ ăoõ laụnh chuõa phaời binh vỷồc, che chỳó chỷ hờỡu. Khi naõo chỷ hờỡu phaón nghừch thũ laụnh chuõa mỳõi coõ quýỡn thớu hửỡi ăớịt (thaõi ắa) laơi. Ăửịi laơi, chỷ hờỡu phaói phuồc dừch vừ chuó tùớ cuóa mũnh, phaói cuõng chuó tùớ cuóa mũnh ài àaỏnh giựồc, phaói nửồp thuùở, phaói triùỡu cửởng.
Lađm chuờ mửơt thaõi ắa, laụnh chuõa (chuờ tùớ, hoựơc chỷ hớỡu) coõ uy quýỡn cuờa mửơt ửng vua trong thaõi ắa ớịy: thớu ắa tử, xỷờ ăoaõn, ăaõnh giựơc, ăuõc tiùỡn. Laụnh chuõa coõ thùớ lớơp triùỡu riùng, xờy dỷồng lờu àaõi, thaõnh quaỏch riùng.
a) Lậnh chuỏa trỷỳỏc hùởt lõ mưồt tỷỳỏng giựồc. Muưởn cố
àuó tỷ cấch lõm lậnh chuỏa, ngỷỳõi quđ tưồc khi cụn thiùởu niùn phaói cỳọi ngỷồa, bựổn cung, cờỡm gỷỳm, giaỏo vaõ phaói hoồc sựn bựổn. Lỳỏn lùn, phaói theo hờỡu vua tờồp caỏch phoõ taỏ. Sỷồ giaỏo duơc ăùịn ăoõ mỳõi ặỳơc hoađn thađnh vađ ngỷỳđi quủ tửơc mỳõi ặỳơc vua phong laõm hiùồp sụ.
Ba viùồc laõm cửởt yùởu cuóa nhaõ quủ tửồc laõ àaỏnh giựồc, sựn bựỉn võ cỳọi ngỷồa àờởu gỷỳm. Mưồt lậnh chuỏa muưởn khai chiùởn vỳõi laụnh chuõa lớn cớơn mũnh luõc nađo cuụng ặỳơc. Muơc ăủch chiùởn tranh lõ bựỉt ngỷỳõi, cỷỳỏp cuóa. Chiùởn tranh giỷọa lậnh chuỏa thỷỳõng xaóy ra luửn: noỏ laõ mửồt tai hoồa bờởt tuyùồt cho dờn gian sửởng dỷỳỏi chùở àửồ phong kiùởn.
Nhỷọng luỏc thấi bịnh thị cấc lậnh chuỏa duõng cấc cuưồc kừ àờởu (cỳọi ngỷồa àờởu gỷỳm) àùớ so taõi vỳỏi nhau. Àoỏ laõ mửồt cấch tờồp nghùỡ chinh chiùởn: cấc lậnh chuỏa lờởy chiùởn tranh laõm mửồt nghùỡ. Ngoaõi ra hoồ sựn bựổn: sựn bựổn laõ mửồt phỷỳng tiùồn cung cờởp vờồt thỷồc.
Cấc lậnh chuỏa thỷỳõng mỳó yùởn tiùồc àùớ tiùu khiùớn. Hổ lờởy sỷồ àậi àựỗng nhau lõm mưồt vinh dỷồ võ quan khấch thỷỳõng àưng vư kùớ. Nhiùỡu lậnh chuỏa mang nghờo vị yùởn tiùồc. Àùớ giỷọ mỷồc sửởng xa xú ờởy, hoồ ài vay nỳồ, boỏc lửồt nửng dờn, tửớ chỷõc nhỷụng cuửơc cỷỳõp giớơt keờ ăi ặỳđng.
Cẫnh khướ cuóa dờn chuỏng khưng kùớ xiùởt. Chùở àưồ xậ hưồi ớịy ặõng vỷụng ặỳơc mửơt phớỡn lỳõn nhỳđ coõ giaõo ặỳđng. Tửn giaõo lo ăiùỡu hođa nhỷụng mớu thau64n xaụ hửơi. Giaõo ặỳđng ặõng ra lađm cho tớơp tuơc phong kiùịn bỳõt tađn baơo, daụ man:
ăựơt ra lùơ “Thiùn chuõa hỷu chiùịn” (Trùve De Dieu), ắnh laơi qui chùở chiùởn tranh vaõ ngựn bỳỏt sỷồ baõnh trỷỳỏng cuóa noỏ.