CHÛÚNG I
NHAÂ BÙặC TệậNG
1. Nhaõ Bựổc Tửởng diùồt thờồp quửởc, thửởng nhờởt Trung Hoa, thaõnh lờồp chủnh thùớ trung ỷỳng tờồp quyùỡn.
2. Sỷồ phất triùớn cuóa xậ hưồi Trung Hoa dỷỳỏi triùỡu Tửởng: kinh tùở, chủnh trừ, vựn hoỏa.
3. Nhaõ Tửởng dỷỳỏi aỏp lỷồc cuóa Bựổc Liùu vaõ Tờy Haồ.
4. Kùở hoaồch caói caỏch cuóa Vỷỳng An Thaồch.
5. Ngỷỳõi Kim diùồt Bựổc Tửởng.
1. Sau loaơn Hoađng Sađo, nhađ Ăỷỳđng suy nhỷỳơc. Tiùịt ăửơ sỷõ caõc trớịn nửới lùn chửịng laơi triùỡu ằnh, mửợi ngỷỳđi tỷơ taơo mửơt ắa vừ ăửơc lớơp.
ặỳơc ngửi Ăỷỳđng, lớơp lùn nhađ Hớơu Lỷỳng. Nhỷng khửng bao lờu ngửi vua laồi vùỡ tay keó khaỏc vaõ cỷỏ nhỷ thùở traói qua 53 nựm (tỷõ 907-960) gửỡm coỏ nựm àỳõi Hờồu Lỷỳng, Hờồu Ăỷỳđng, Hớơu Haõn, Hớơu Tớịn, Hớơu Chu, tửớng cửơng 13 vua:
sỷó goồi laõ Nguọ àaồi.
Thỳõi Nguọ àaồi, nhỷọng ngỷỳõi xỷng huõng dỷồng thaõnh mỷỳõi nỷỳỏc àửồc lờồp; sỷó goồi laõ Thờồp quửởc.
Àỳõi Hờồu Chu, vua Thùở Tửn mờởt, con laõ Tửn Huờn lùn ngửi xỷng laõ Cung Àùở. Vua Cung Àùở mỳỏi coỏ baóy tuửới, boồn quờn nhờn muửởn nhờn àoỏ cỷỳỏp ngửi. Triùồu Khuửng Dờợn ặỳơc lừnh ăem quớn ăi deơp giựơc. Ăùịn Trớỡn Kiùỡu, Khuửng Dờợn gờy thaõnh cuửồc binh biùởn khiùởn tỷỳỏng sụ àem hoaõng baõo mựồc cho mũnh rửỡi xỷng àùở, àem binh trỳó vùỡ Biùồn Kinh boó Cung Àùở lờồp thaõnh nhaõ Tửởng tỷỏc laõ Tửởng Thaỏi Tửớ.
Lùn ngửi xong, Thaõi Tửớ lo bũnh ắnh Thớơp quửịc: phủa Ăửng nam ăaõnh Nam Ăỷỳđng vađ Ngử Viùơt, phủa Nam, àaỏnh Nam Bũnh vaõ Nam Haỏn; phủa Tờy àaỏnh Hờồu Thuồc;
phủa Bựổc àaỏnh Bựổc Haỏn. Caỏc nỷỳỏc ờởy àùỡu thua caó, trỷõ Bựổc Haỏn àùởn Thaỏi Tửn mỳỏi deồp xong. Tỷõ àoỏ nỷỳỏc Taõu ặỳơc thửịng nhớịt.
Muửởn traỏnh caỏi hoồa tiùởm àoaồt thỷỳõng xaóy ra. Thaỏi Tửớ tũm caỏch giaói trỷõ bũnh quyùỡn cuóa cửng thờỡn, triùồt àùớ lờồp chùở àửồ trung ỷỳng tờồp quyùỡn, àem tờởt caó àờởt àai, binh lỷồc, taõi chủnh cuờa caõc phiùn trớịn ngađy trỷỳõc qui tuơ vađo triùỡu ằnh trung ỷỳng caó. Àửỡng thỳõi Thaỏi Tửớ tửớ chỷỏc quyùỡn trung ỷỳng thaõnh Trung thỷ saónh coi viùồc chủnh trừ, khu mờồt viùồn coi viùồc binh lủnh, Tam ti sỷồ coi viùồc taõi chủnh vaõ àựồt
chỷỏc Ngỷồ sỷó trung thỷõa giỷọ quyùỡn giaỏm saỏt. Caỏc cỳ quan naõy àửởi vỳỏi nhau thũ àửồc lờồp nhỷng àùỡu hoồp laồi trong tay hoađng ăùị(1). Chủnh saõch nađy tuy nhớịt thỳđi lađm cho ắa vừ hoaõng àùở vỷọng chựổc hỳn, nhỷng traỏi laồi cuọng gờy ra nhiùỡu hớơu quaờ tai haơi. Mửơt lađ nhỷụng ngỷỳđi tađi nựng khửng ặỳơc duõng ỳó biùn trờởn àùỡu tỷồu vùỡ kinh àử, maõ ỳó àờy thũ chỷỏc vuồ cao troồng coỏ haồn. Ngỷỳõi thỷõa chửợ thiùởu, hoồ kùởt beõ lờồp ăaờng tranh giađnh ắa vừ cuờa nhau khiùịn chủnh trừ trong nỷỳỏc phẫi hỷ nất. Hai lõ quờn lđnh luờn phiùn mậi thị sỷồ luyùồn tờồp khửng chu àaỏo; caỏc quan vựn thay tiùởt àửồ sỷỏ thũ kinh nghiùơm khửng ăuờ chú huy; khi coõ giựơc sỷõc ặỳng cỷơ vỳõi quớn ắch tớịt nhiùn phaời thiùịu. Ba lađ luõc mớịt muđa ăoõi keỏm chủnh phuó duõng chủnh saỏch chiùu mửồ nhỷọng ngỷỳõi thờởt nghiùồp, lỷu manh vaõo quờn àửồi quaỏ àửng laõm cho taõi chủnh trong nỷỳỏc vũ phaói nuửi mửồt sửở lủnh quaỏ lỳỏn maõ phaói hao huồt. Ba cấi kùởt quẫ ờởy vùỡ sau hậm nhõ Tưởng võo mưồt tũnh thùở hùởt sỷỏc nguy ngờồp.
2. Ngoaồi trỷõ nhỷọng khuyùởt àiùớm noỏi trùn, chùở àửồ trung ỷỳng tờồp quyùỡn võ sỷồ thưởng nhờởt lậnh thướ lõm thõnh mưồt
(1) Úấ phiùn trớịn coõ tiùịt ăửơ sỷõ nađo tỷđ chỷõc hay chùịt thũ triùỡu ằnh cho quan vựn àùởn thay. Viùồc quờn chủnh vaõ dờn chủnh coỏ thửng phaõn xem xeõt vađ tớu lùn triùỡu ằnh. Lỷơc lỷỳơng caõc tiùịt ăửơ sỷõ àùỡu tờồp trung vùỡ trung ỷỳng. ÚÃ caỏc lửồ coỏ quan chuyùớn vờồn sỷỏ kiùớm àiùớm viùồc thu xuờởt taõi chủnh, sửở thỷõa phaói nửồp vùỡ triùỡu ằnh, mửợi nựm triùỡu ằnh cho quớn sụ ỳờ kinh ra thay quớn sụ biùn trớịn ăùớ khửng ai ặỳơc ỳờ lớu mửơt chửợ coõ thùớ gớy tũnh quen thờn vỳỏi nhau vaõ taồo thaõnh mửồt sỷỏc maồnh. Vua laồi duõng chỷỳỏc cuóa tùớ tỷỳỏng Triùồu Phửớ hựm doồa caỏc cửng thờỡn coỏ uy thùở, buửồc
sỷỏc tiùởn triùớn maồnh cuóa Trung Hoa.
Vùỡ kinh tùị thũ cửng nghùơ phaõt ăaơt hỳn ăỳđi Ăỷỳđng. Sửị thỳồ duõng trong xỷỳóng dùồt, xỷỳóng nờởu sựổt, xỷỳóng binh khủ cuóa tỷ nhờn vaõ cuóa nhaõ nỷỳỏc lùn tỳỏi sửở trựm, sửở ngaõn, sửở vaồn. Cửng nhờn laõm thuù ngaõy caõng àửng; sửở cửng nhờn bựổt buửồc vaõ nử tũ thũ giaóm bỳỏt. Àiùỡu ờởy chỷỏng toó cửng nghùồ àậ cố mưồt nùỡn tẫng vỷọng chựỉc. Thuó cưng nghiùồp cuọng hỳồp thaõnh nhỷọng tửớ chỷỏc cửồng àửỡng rửồng lỳỏn khửng lờởy khu vỷồc laồi lờởy tũnh àửỡng nghiùồp laõm tiùu chuờớn.
Àửỡng thỳõi thỷỳng nghiùồp cuọng phaỏt triùớn maồnh. Sỷồ ài laồi buửn baỏn khửng coõn bừ haồn chùở trong khu vỷồc nhoó heồp cuóa caỏc tay quờn phiùồt phong kiùởn ngaõy trỷỳỏc maõ laồi ặỳơc thửng suửịt toađn coụi. Nùỡn kinh tùị ăùịn ăớy ăaụ coõ tủnh caỏch quửởc gia. Mửồt giai cờởp thỷỳng nhờn xuờởt hiùồn, trong àoỏ coỏ nhiùỡu tay giaõu lỳỏn. Ngỷỳõi ngoaồi quửởc àùởn buửn baỏn ỳó caỏc thỷỳng caóng Àửng Nam nỷỳỏc Taõu nhỷ Quaóng Chờu, Tuýỡn Chớu vađ Hađng Chớu rớịt nhiùỡu. Nhiùỡu ăử thừ lỳõn ặỳơc thaõnh lờồp, dờn sửở coỏ àùởn haõng trựm ngaõn ngỷỳõi.
Tiùỡn tùồ thị ngoõi võng, bẩc, tỳ luồa, ngỷỳõi Tưởng àậ biùởt duõng tiùỡn giờởy do caỏc nhaõ phuỏ haõo laõm ra goồi laõ giao tỷó.
Àùởn àỳõi Nhờn Tửn chủnh phuó giỷọ lờởy quyùỡn phaỏt haõnh giao tỷờ, nhỷng mửợi kũ sửị phaõt ra khửng ặỳơc quaõ 1.256.340 quan.
Giao tỷó laõ thỷỏ tiùỡn giờởy cửớ nhờởt.
Nưng nghiùồp thị nhõ Tưởng lo cỷỏu vận lẩi tịnh hịnh nguy ngờồp cuóa thỳõi Nguọ àaồi àùớ laồi. Thỳõi ờởy vũ loaồn laồc maõ ruửồng àờởt mửồt phờỡn phaói boó hoang, mửồt phờỡn loồt vaõo tay quủ tửơc, quan liùu, ắa chuờ thỷỳng nhớn. Vũ leụ ớịy mađ
sang àỳõi Tửởng, luỏc àờỡu nửng nghiùồp khửng theo kừp cửng nghiùồp võ thỷỳng mậi. Nưng dờn khưng àuó ruưồng àờởt cờởy cõy, mựồc dờỡu nhõ nỷỳỏc chuỏ yỏ khai khờớn thùm nhiùỡu. Àậ vờồy maõ nửng dờn coõn phaói chừu lựổm phuồ àaóm. Ngoaõi thuùở ruửơng hoơ cođn naơp nhỷụng moõn thỳị phuơ gia ằnh (tỷõc lađ thuùở àựồc biùồt ngoaõi thuùở chủnh) thuùở àinh vaõ caỏc taồp thuùở khaỏc. Àỳõi Nam Tửởng chiùởn tranh caõng nhiùỡu hỳn, nhờn dờn phaói gaỏnh thùm nhỷọng sửở chiùởn phủ lỳỏn. Coỏ nựm hoồ phaói àoỏng goỏp tỳỏi gờỡn 100 triùồu quan.
Phỷỳng diùơn trủ thỷõc thũ Nho giaõo ặỳơc duđng lađm mửơt lỳồi khủ thửởng trừ cuóa boồn quan liùu. Caỏc hoồc giaó àỳõi Tửởng àem tỷ tỷỳóng Lậo, Trang pha lưồn tỷ tỷỳóng Khướng Tỷó tẩo thaõnh mửồt thỷỏ Tờn Khửớng giaỏo nhựỗm muồc àủch vỷõa chùở ngỷồ boồn anh huõng phong kiùởn muửởn thoaỏt li quyùỡn lỷồc hoaõng àùở nhỷ thỳõi Nguọ àaồi, vỷõa dờồp tựổt tinh thờỡn quờồt cỷỳõng cuóa nửng dờn phờợn uờởt, vỷõa chi phửởi aỏp lỷồc cuóa ngỷỳõi ngoaồi tưồc Liùu Kim, àậ chừu ẫnh hỷỳóng vựn hốa Trung Quưởc rờởt nhiùỡu(1).
Caỏc triùởt gia Trung Quửởc àửỡng thỳõi laõ nhỷọng tay vựn chỷỳng lửợi laồc vỷõa laõ hoồc giaó uyùn thờm, tờồn lỷồc chuỏ giaói hoồc thuyùởt Khửớng Tỷó, dỷồng lùn mửồt hoồc phaỏi duy lủ vaõ tỷồ nhiùn. Ngỷỳõi àaồi diùồn cuóa phaỏi naõy laõ Chu Hy. Vùỡ Tửởng hoồc trong saỏch Trung Hoa sỷó cỷỳng ửng Àaõo Duy Anh coỏ noỏi: “Tửởng hoồc coỏ tinh thờỡn suy cỷỏu baón thùớ Vuọ truồ vaõ baón (1) Chu Liùm Khù, Trỷỳng Hoaõnh Cỷõ, Trũnh Minh Àaồo, Trũnh Y
Xuyùn, Chu Hy laõ nhỷọng hoồc giaó àùỡ xỷỳỏng Tửởng hoồc.
tủnh nhờn loaồi. Chu Tỷó giaói thủch cờu “Trủ tri taồi caỏch vờồt”
trong saỏch Àaồi hoồc rựỗng: “Trủ laõ suy àùởn tửồt mỷồc, muửởn cho khửng caỏi gũ laõ khửng biùởt àùởn nỳi àùởn chửởn; caỏch laõ àùởn, vờồt laõ sỷồ vờồt, tũm cho àùởn lủ cuóa sỷồ vờồt, muửởn chửợ àùởn chửợ cuõng cỷồc”. Àiùỡu ờởy biùớu thừ mửồt phỷỳng phaỏp qui naồp gờỡn vỳỏi khoa hoồc. Song phỷỳng phaỏp qui naồp ờởy khửng phaỏt triùớn ặỳơc ăớỡy ăuờ, cho nùn tỷơ nhiùn khoa hoơc khửng phaõt triùớn ặỳơc. Tửịng nho laơi tinh vùỡ hoơc huớịn hửợ vađ biùớu hiùơn ặỳơc tinh thớỡn phù bũnh. Caõi tinh thớỡn tỷơ do tỷ tỷỳờng ớịy manh nha ặỳơc lađ nhỳđ aờnh hỷỳờng kinh tùị thỷỳng nghiùơp phaỏt àaồt…”.
Vùỡ nghùơ thuớơt ăỳđi Tửịng ặỳơc coi nhỷ lađ thỳđi ăaơi quang vinh nhờởt. Vựn nhờn Tửởng vỷõa giỷọ lùỡ lửởi cửớ àiùớn tỷõ Haỏn Duọ ăùớ laơi, vỷđa lađm cho vựn thùớ ặỳơc phoõng thủch, uýớn chuýớn, lỷu loaỏt hỳn. Hoồ thi vừ hoỏa vựn xuửi, gaồn boó nhỷọng àiùớn cướ àậ lõm cho lỳõi vựn nựồng nùỡ, tỷ tỷỳóng tưởi tựm. Thỳ àỳõi Tửịng tỷơ do hỳn ăỳđi Ăỷỳđng. Ăựơc biùơt nhớịt lađ loaơi tỷđ, ớm ăiùơu phong phuõ, phửớ vađo nhaơc ặỳơc. Trong thỳ ngoađi caõi àeồp nghùồ thuờồt coõn haõm sỷỏc tỷ tỷỳóng triùởt lủ nỷọa(1).
Hưồi hổa Tưởng cuọng àậ àẩt àùởn chưỵ tinh vi. Hổa sơ khửng kùớ àùởn nguyùn tựổc viùợn thừ (principes de perspec- tive) vaõ thuờồt cho boỏng. Bừ ngỷỳõi Tờy phỷỳng chú trủch, hoồa sụ Trung Quửởc baóo rựỗng thuờồt cho boỏng laõm cho bỷỏc
(1) ấu Dỷỳng Tu, Tử Tuờn, Tử Thỷỏc, Tử Triùồt, Tựng Cuóng, Vỷỳng An Thaồch laõ nhỷọng vựn nhờn thi sụ danh tiùởng nhờởt cuóa nhaõ Tửởng vaõ cuóa Trung Hoa.
tranh mờởt veó àeồp, nguyùn tựổc viùợn thừ laõm hoóng tinh thờỡn nghùồ thuờồt. Theo yỏ hoồ, hoồa phờớm khửng cửởt diùợn taó àuỏng sỷồ thờồt maõ laõm bờồt nửới tinh thờỡn cuóa sỷồ thờồt ờởy. Phaói chựng khuynh hỷỳỏng nghùồ thuờồt àậ thiùn vùỡ tỷỳồng trỷng võ ờởn tỷỳồng? Mửồt àựồc àiùớm nỷọa laõ hoồa sụ khửng duõng nhiùỡu maõu.
Nỷỳỏc mỷồc (thuóy mựồc) àuó cho hoồ taồo nùn mửồt bỷỏc tranh coâ sûâc caêm xuâc phi thûúđng. Hoơ baêo rùìng ặâng trûúâc bûâc tranh thuóy mựồc khaỏn giaó coỏ thùớ duõng tinh thờỡn cuóa mũnh mađ thíịy ăuê mađu sùưc ặúơc.
Vùỡ ăửỡ sađnh ngỷỳđi Tửịng ghi ặỳơc mửơt tiùịn bửơ tửịi quan troơng lađ hoơ tòm ặúơc nûúâc men. Tûđ ăúđi Thuíịn, ngûúđi Tađu ăaô biùịt nung ăớịt ăùớ lađm ăửỡ duđng. Ăỳđi Ăỷỳđng ăửỡ ăớịt nung coõ phờỡn tinh luyùồn, da mừn vaõ khửng rừn nỷỳỏc. Sang àỳõi Tửởng múâi phaât minh ặúơc nûúâc men vađ veô ặúơc hònh. Nhûng hònh veụ ớịy chỷa ặỳơc tinh vi nhỷ ăửỡ sađnh, ăửỡ kiùớu ăỳđi Minh. Trùn nûúâc men trùưng ngađ hoơ múâi veô ặúơc nhûông cađnh hoa, nhûông dờởu hiùồu maõu gaồch thuỏi (ocre). Àửỡ saõnh coỏ tiùởng àỳõi Tửởng àùớ laồi laõ àửở da raồn vaõ àửỡ nỷỳỏc men maõu luồc lỳồt (ceỏladon).
3. Nỷờa thùị kú ăớỡu, nhađ Tửịng thuõc ăớớy ặỳơc nỷỳõc Tađu tiùịn maơnh trùn ặỳđng thừnh vỷỳơng. Nhỷng ăỳđi sửịng thaõi bũnh laõm cho quờn lủnh trỳó thaõnh vử duồng, mờởt hùởt nựng lỷồc chiùởn àờởu. Cho nùn khi vua Thaỏi Tửn àem quờn lùn phủa Bựổc toan khửi phuồc laồi àờởt Vờn, àờởt Yùn bừ ngỷỳõi Liùu chiùởm thũ chựống nhỷọng caó ba àaồo quờn cuóa ửng àùỡu bừ thua to maõ ngỷỳõi Liùu coõn thỷõa cỳ hửồi ờởy xờm lờởn miùỡn Bựổc, laõm cho nhờn dờn phaói khửởn khửớ.
Nựm 1125, ngỷỳõi Liùu vỷỳồt qua biùn giỳỏi, chiùởm thuó àử
Khai Phong ỳó haồ vỷồc sửng Hoaõng Haõ. Quờn àửồi nhaõ Tửởng khửng ăuờ sỷõc ngựn caờn nùn triùỡu ằnh phaời xin nghừ hođa, phaói naồp cho Liùu mửợi nựm 10 vaồn laồng baồc, 20 vaồn tờởm luồa àùớ quờn Liùu ruỏt vùỡ(1).
Tỷõ àoỏ nỷỳỏc Tửởng yùởu thùở. Tiùởng thũ trựm nựm sau hai nỷỳỏc Liùu Tửởng vờợn giao haóo vỳỏi nhau maõ sỷồ thờồt thũ Tửởng bừ Liùu bỷỏc saỏch àuó àiùỡu.
Lậnh thướ cuóa Liùu hưỡi ờởy gưỡm cẫ Àưng Tam Tĩnh, Mửng Cửớ, Tờn Cỷỳng vaõ àờởt Yùn, àờởt Vờn tỷỏc laõ bựổc bửồ túnh Haõ Bựổc, Sỳn Tờy ngaõy nay(2).
Ngoaõi aỏp lỷồc cuóa Bựổc Liùu, Tửởng coõn bừ aỏp lỷồc cuóa Tờy Haồ(3) mửồt nỷỳỏc ỳó phủa Tờy Bựổc Taõu, giaỏp ranh vỳỏi Liùu. Tờy Haơ trỷỳõc kia, dỷỳõi triùỡu Ăỷỳđng cuụng lùơ thuửơc Trung Quửịc, vaõ àỳõi Tửởng sỳ cuọng coõn xỷng thờỡn. Nhỷng sang àỳõi Tửởng Chờn Tửn, vua Tờy Haồ laõ Nguyùn Haồo biùởt hỷỳỏng viùồc tửớ chỷỏc xậ hưồi Tờy Hẩ theo khuưn mờỵu xậ hưồi Trung Hoa, tỷồ taồo lờởy mửồt sỷỏc maồnh rửỡi àaỏnh lờởy 18 chờu Haõ Tờy tỷỏc laõ Bựổc bửồ caỏc túnh Thiùớm Tờy, Cam Tuỏc, Tuy Viùợn vaõ àờởt Tờy Saõo, Mửng Cửớ ngaõy nay, lờồp thaõnh mửồt nỷỳỏc huõng cỷỳõng,
(1) Trong saỏch “Les grands courants de l’Histoire universelle”, ửng Jacques Pirenn noỏi Tửởng phaói naồp cho Liùu mửợi nựm 175.000 kủ lử vaõng vaõ mửồt triùồu tờởm luồa.
(2) Ngỷỳõi Liùu nguyùn laõ giửởng rỳồ Khiùởt Àan àùởn ỳó phủa Bựổc nỷỳỏc Taõu tỷõ nựm 836, chiùởm cỷỏ Bựổc Kinh, lờồp thaõnh mửồt cỷỳõng quửởc vađ ăùịn nựm 1125 tiùịn quớn vùỡ phủa Nam ăaõnh thựưng ặỳơc nỷỳõc Tửởng.
hựỗng nựm vaõo àaỏnh phaỏ Trung Quửởc.
Nhaõ Tửởng vũ coõn phaói àửởi phoỏ vỳỏi nỷỳỏc Liùu nùn àaõnh phaói cờỡu hoõa vỳỏi Tờy Haồ vaõ chừu cửởng naồp traõ 25 vaồn rỷỳọi cờn, võ bẩc 25 vẩn rỷỳọi lẩng nhỷ àậ nưồp cho Liùu.
4. Ngoađi aõp lỷơc Bựưc Liùu, Tớy Haơ bùn ngoađi, triùỡu ằnh Tửởng coõn phaói àửởi phoỏ vỳỏi nhỷọng phong traõo biùởn loaồn bùn trong. Nửng dờn vũ khửng kham nửới thuùở maỏ vaõ sỷồ boỏp nựồn cuờa boơn ắa chuờ, boơn cho vay nựơng laụi, nửới lùn phaờn ăửịi chủnh phuó. Hoồ nùu lùn khờớu hiùồu “chia cuóa” àùớ thuỏc àờớy phong traõo(1). Tũnh traồng nhaõ Tửởng mửợi ngaõy mửồt nguy ngớơp, nhỷng triùỡu ằnh khửng biùịt phaời xỷờ trủ caõch nađo.
Luõc ớịy coõ Vỷỳng An Thaơch ặa kùị hoaơch caời caõch goơi laõ Tờn phaỏp gửỡm coỏ mờởy àiùớm sau naõy:
Pheỏp thanh miùu. Chủnh phuó cho dờn vay tiùỡn khi luỏa coõn xanh, àùởn khi luỏa chủn thũ traó laồi vỳỏi hai phờn lỳõi, (Vay cuờa ắa chuờ phaời traờ ăùịn 100 phớn lỳđi) muơc ăủch giuõp nửng dờn trấnh nẩn cho vay nựồng lậi.
Pheõp miùợn dừch. Ngỷỳđi nađo khửng lađm sỷu dừch ặỳơc thũ lờởy tiùỡn nửồp thay. Nhaõ nỷỳỏc lờởy tiùỡn ờởy mỷỳỏn ngỷỳõi thờởt nghiùồp, muồc àủch thùm cửng ựn viùồc laõm cho dờn.
Pheỏp thừ dừch. Nhaõ nỷỳỏc mua laồi caỏc nhaõ buửn nhỷọng (1) Àỳõi Thaỏi Tửn nhaõ Bựổc Tửởng Vỷỳng Tiùớu Ba khỳói loaồn ỳó Tỷỏ Xuyùn giùởt haồi quan laồi vaõ phuỏ haõo rờởt nhiùỡu (993). Àỳõi Huy Tửn nhaõ Bựổc Tửởng, Phỷỳng Laồp phaón loaồn ỳó Chiùởt Giang taõn phaỏ caó miùỡn Giang Nam (1120). Àỳõi Cao Tửn nhaõ Nam Tửởng, Chung Tỷỳng vaõ Dỷỳng Yùn nửới loaồn ỳó Haõ Nam. ÚÃ Hoaõi Nam, Tửởng Giang chiùởm caó vuõng Kinh Àửng vaõ Giang Bựổc. Truyùồn
hađng hoõa khửng baõn ặỳơc ăùớ baõn, cođn caõc nhađ buửn cớỡn tiùỡn, thũ nhaõ nỷỳỏc cho vay vỳỏi sửở lỳõi nheồ, muồc àủch laõ giuỏp tiùớu thỷỳng vađ tiùớu cửng nghùơ ặõng vỷụng ặỳơc.
Pheỏp phỷỳng àiùỡn, quờn thuùở. Ào ruửồng àờởt cho àuỏng àùớ àaỏnh thuùở cho àùỡu.
Pheỏp baóo giaỏp. Duõng dờn thay cho lủnh àùớ tờồp cho hoồ biùởt phođng vùơ ắa phỷỳng, ăùịn khi hỷụu sỷơ hoơ coõ thùớ ăi lủnh ặỳơc.
Vỷỳng An Thaồch sa thaói quờn sụ giaõ yùởu, mửồ thỳồ gioói àùớ chùở taồo binh khủ, cửởt yỏ tửớ chỷỏc mửồt àửồi binh huõng hờồu àuó sỷỏc giỷọ gịn bỳõ cội.
Phếp bẫo mậ. Giao ngỷồa cho dờn nuưi, võ miùỵn thụở cho ngỷỳđi nađo nuửi ặỳơc, muơc ăủch lađ khuýịn khủch sỷơ nuửi ngỷồa, phoõng khi chiùởn tranh coỏ nhiùỡu ngỷồa maõ duõng.
Pheỏp nửng àiùỡn thuóy lỳồi. Nhựổm vaõo muồc àủch laõm cho ăớịt ruửơng sanh saờn ặỳơc nhiùỡu.
Vỷỳng An Thaồch coỏ àựồt mửồt cỳ quan chúnh lủ taõi chủnh taồi kinh àử goồi laõ Tam ti àiùỡu lùồ ti coỏ nhiùồm vuồ ghi cheỏp nhỷọng moỏn tiùu phủ cuóa quửởc gia hựỗng nựm, biùn thaõnh saỏch từch àùớ ban bửở khựổp nỷỳỏc. Nhỳõ sỷồ chúnh lủ ờởy maõ sửở tiùỡn tiùu phủ vử ủch ặỳơc giaờm ăùịn bửịn phớỡn mỷỳđi. Sửị tiùỡn lỳơi ra ăoõ, ặỳơc duđng ăùớ tựng lỷỳng bửớng cho quan laơi hớỡu traỏnh naồn nhuọng nhiùợu dờn.
Vỷỳng An Thaồch coõn cho lờồp trỷỳõng hoồc khựổp nỳi;
cho daồy caỏc khoa hoồc chuyùn mửn nhỷ luờồt hoồc, y hoồc vaõ duõng ngỷỳõi coỏ chờn taõi laõm thờỡy daồy.
Chỷỳng trũnh caói caỏch cuóa Vỷỳng An Thaồch kùớ ra
coỏ lỳồi rờởt nhiùỡu cho nhaõ Tửởng vaõ nỷỳỏc Taõu bờy giỳõ.
Nhûng boơn quan laơi thuê cûơu, boơn ắa chuê, phuâ hađo, boơn cho vay nựồng lậi hùởt sỷỏc phẫn àưởi. Trong triùỡu chia ra laõm hai phe: cỷồu àaóng(1) vaõ tờn àaóng(2) kũnh chửởng nhau khửng ngỳỏt, khiùởn cho chủnh trừ trong nỷỳỏc caõng thửởi naỏt thùm. Nhỷọng keó coỏ phờồn sỷồ thỷồc hiùồn caói caỏch laồi khửng lađm ăuõng, nùn kùịt quaờ khửng ai thoờa maụn ặỳơc, moồi ngỷỳõi àùỡu bờởt bũnh.
Giỷọa luỏc ờởy thũ nỷỳỏc Liùu xờm lờởn cỷỳng giỳỏi phủa Tờy, lờởy mờởt baóu trựm dựồm àờởt, phủa Nam cuửồc viùợn chinh àaỏnh Giao Chú (Viùồt Nam) bừ thờởt baồi laõm cho Trung Hoa thùm hao binh tửớn tỷỳỏng.
Tửịng Thớỡn Tửn mớịt, Triùịt Tửn cođn nhoờ. Triùỡu ằnh qui tửồi laõm luồn baồi quửởc gia cho caỏc nhaõ “caói caỏch”. Baõ Thấi hoõng hờồu Cao Thừ cờỡm quyùỡn chấnh cho vỳõi Tỷ Mậ Quang thuó lậnh cỷồu àẫng ra lõm tùớ tỷỳỏng thay Vỷỳng An Thẩch võ bậi bỗ hùởt Tờn phấp.
Khưng bao lờu, Tỷ Mậ Quang mờởt, cỷồu àẫng lẩi chia laõm ba phaỏi(3) tranh giaõnh aónh hỷỳóng lờợn nhau. Nhỷng khi Triùởt Tửn thờn chinh thũ ửng laồi duõng ngỷỳõi cuóa tờn àaóng.
Boồn naõy àem Tờn phaỏp cuóa Vỷỳng An Thaồch ra duõng vaõ
(1) Cỷồu àẫng gưỡm cố Tỷ Mậ Quang, Hõn Kyõ, Phuỏ Bờồt, ấu Dỷỳng Tu v.v…
(2) Tờn àẫng gưỡm cố Lậ Hụồ Khanh, Chỷỳng Àưn v.v…
(3) Phaỏi Laồc do Trũnh Hy cờỡm àờỡu, phaỏi Thuồc do Tử Thỷỏc cờỡm àờỡu, phaái Soác do Lûu Chi cêìm àêìu.