Lịch sử Sài Gòn (Thành phố Hồ Chí Minh)

Sađi Gođn ăeơp, lúân, ăaâng ýu, ăaâng kñnh khöng phaêi úêcaênh thiïn nhiïn, úê kiïịn truâc, caê úê kinh doanh nûôa, mađ trûúâc hïịt vađchuê ýịu lađ úê con ngûúđi vađ quíìn chuâng nhín dí

MUƠC LUƠC

Möơt thađnh phöị anh huđng 4

Thïị thûâ caâc triïìu chuâa Nguýîn 11

Lõch sûê hònh thađnh vuđng ăíịt Sađi Gođn 14

Phaâp chiïịm Sađi Gođn vađ tiïịn hađnh cöng cuöơc xím lûúơc Viïơt Nam 18

Sađi Gođn biïịn ăöíi vađhònh thađnh möơt thađnh phöị theo kiïíu phûúng Tíy 29

Töí chûâc böơ maây cai trõ 34

Mûúđi taâm thön vûúđn tríìu 53

Caâc cuöơc ăíịu tranh cuêa cöng nhín haông díìu Nhađ Beđ 56

Cuöơc Mit tinh taơi ặúđng Mayer Lyâ Tûơ Troơng bõ bùưt, xûê tûê 58

Danh saâch caâcăöìng chñ Bñ thû Thađnh uyê TÛĐ NÙM 1930 - 1973 60

Khúêi nghôa Nam kyđ úê Gia ắnh vađ Chúơ Lúân 62

Tiïịn túâi Caâch maơng thaâng Taâm 69

Möơt söị cùn cûâ ắa Caâch maơng thúđi chöịng Phaâp 73

Tûđ Caêm tûê quín ăïịn Quýịt tûê quín 80

Cuöơc xuöịng ặúđng cuêa hoơc sinh sinh viïn ngađy 9/1/1950 88

Cuöơc biïíu tònh chöịng Myô 19/3/1950 90

Cuöơc ăađn aâp cuêa thûơc dín Phaâp trong Nam Kyđ khúêi nghôa 93

Cíìu Kho 96

Niïn biïíu 300 nùm Sađi Gođn - TP Höì Chñ Minh 104

300 nùm ắa danh Gia Ăõnh 114

Töi ăaô tham gia cuöơc khúêi nghôa taơi Biïín Ăen 117

Ím mûu biïịn Miïìn Nam Viïơt nam thađnh thuöơc ắa kiïíu múâi cuêa Myô 121

Triïơt haơ thïị lûơc Phaâp vađ caâc Ăaêng phaâi ăöịi líơp 124

Chñnh saâch töị cöơng diïơt Cöơng 127

Myô Diïơm thiïịt líơp böơ maây cai trõ múâi 130

Cûúông eâp di dín - möơt thuê ăoaơn chñnh trõ thím ăöơc cuêa Myô 133

Nhûông trođ hïì dín chuê 135

Myô Diïơm thiïịt líơp böơ maây cai trõ múâi 137

Caêi caâch ăiïìn ắa, cûúâp ăíịt nöng dín 140

Nöơi dung hiïơp ắnh Geneve vïì Ăöng dûúng 1954 142

Phong trađo ăíịu tranh ăođi hoađ bònh, ăođi hiïơp thûúng úê Sađi Gođn - Chúơ Lúân 145

Ăöla Myô vađ löịi söịng Myô 148

Caâc chiïịn lûúơc chiïịn tranh cuêa Myô úê Viïơt Nam 159

Sađi gođn trong cuöơc ăíịu tranh hoađn thađnh sûơ nghiïơp giaêi phoâng dín töơc thöịng nhíịt Töí quöịc 169

Sûơ kiïơn cíìu Cöng lyâ 198

Tríơn tiïịn cöng Phuê töíng thöịng 200

Chi böơ Höì Chñ Minh vađ tríơn ăaânh Toađ ăaơi sûâ Myô 202

Tríơn ăaânh Ăađi phaât thanh Sađi Gođn 206

Quíìn chuâng tham gia ăúơt tíịn cöng nöíi díơy vuđng Cíìu Tho 208

Westmoreland viïịt vïì Míơu Thín 210

Míơu thín trïn mùơt baâo 214

Lïî thoơ tang Baâc Höì taơi khaâm Chñ Hoađ 220

Giùng-Pierú-Ăïbri 222

Ùngăúrï-Mùngrax 223

Nhûông ăaâm tang nung níịu cùm thuđ 224

Ăöìng bađo thađnh phöị Sađi Gođn töí chûâc lïî truy ăiïơu Baâc Höì 226

Mûúđi hai ngađy ăïm lađm chuê toađ ăaơi sûâ Lon non 227

Cuöơc ăíịu tranh thúị lûúng böíng cuêa cöng nhín lao ăöơng 232

Tûđ höơi thaêo ăïịn cuöơc ăíịu tranh chöịng Myô 1/5/1966 234

Möơt söị cuöơc ăíịu tranh trong caâc cú súê híơu chiïịn cuêa Myô 236

Diïîn tiïịn cuöơc töíng cöng kñchvađ nöíi díơy Tïịt míơu thín 1968 úê Sađi Gođn 239

Tuöíi treê Sađi Gođn xuöịng ặúđng 242

Chiïịn dõch Höì Chñ Minh lõch sûê 30/4/1975 245

Ngûúđi neâm bom xuöịng dinh ăöơc líơp 257

Toaân lñnh Myô cuöịi cuđng rúđi Sađi Gođn 258

Ăöìng ăöla vađ ăöơi quín dõch vuơ 259

Vađi neât vïì khaâm Chñ Hoađ 262

Snack Bar vađ caâc thûâ "nghïì nghiïơp" khaâc 266

Caâi goơi lađ "ûu ăiïím" cuêa möơt "löịi söịng" Myô 269

Kïị hoaơch Taley - Taylo 272

Nöơi dung vađ kïị hoaơch chiïịn lûúơc "Viïơt Nam hoaâ" 276

Tûđ thaâng 11/1963 ăïịn 1965: Chñnh quýìn Sađi Gođn 10 líìn ăaêo chñnh 282

Chi phñ cuêa Myô viïơn trúơ cho Nguyơ quýìn dûúâi thúđi Myô - Nguyơ 284

Sađi Gođn - Gia ắnh, vuđng ăíịt múâi Phûúng Nam 286

MÖƠT THAĐNH PHÖỊ ANH HUĐNG

Trong cuöơc khaâng chiïịn vûđa qua, dín töơc Viïơt Nam ặúơc cöngluíơn quöịc tïị, kïí caê cöng luíơn úê Phaâp vađ úê Myô tön vinh lađ möơt dín töơcanh huđng; Nam Böơ ặúơc caê nûúâc ta tùơng danh hiïơu Thađnh ăöìng Töíquöịc; Cuê Chi ríịt xûâng ăaâng lađ Ăíịt theâp Thađnh ăöìng Hai chûô anhhuđng khöng thïí trao cho bíịt cûâ ai duđ ăaơt thađnh tñch lúân; thađnh tñchăaô lúân laơi cođn phaêi ăùơc biïơt veê vang Nïịu xeât ăuâng theo tiïu chuíín ăoâvađ so saânh vúâi caâc thuê phuê hay ăö thađnh úê nhûông nûúâc AÂ, Phi nguýnlađ thuöơc ắa, thò Sađi Gođn ta xûâng ăaâng vúâi huín danh Thađnh phöị anhhuđng, anh huđng chùỉng nhûông trong 30 nùm khaâng chiïịn mađ luön caêtrong non giađ 8 thíơp kyê bõ mang aâch thûơc dín

Hai chûô "anh huđng" múâi ăuâng Hai chûô "hođn ngoơc" thò hùỉn lađkhöng nghôa lyâ gò Míịy öng Tíy muöịn khoe khoang cöng lao khai hoâacuêa Phaâp nïn bađy ra caâi myô tûđ "Hođn ngoơc Viïîn Ăöng", gaân cho SađiGođn, khöng roô coâ ai ăöìng yâ khöng chúâ töi thò xin tûđ chöịi Thađnh phöị taxíy dûơng giûôa möơt ăöìng bùìng baât ngaât, coâ söng raơch mađ khöng coâ nuâi,höì, laơi xa biïín, caênh quang thiïn nhiïn so vúâi Hûúng Caêng thò thua

xa Thađnh phöị ta múâi 300 tuöíi, khöng coâ ăïìn ăađi cöí kñnh vô ăaơi ăïíchiïm baâi nhû New-Delhi Thađnh phöị ta cođn ngheđo, chûa coâ nhûôngkiïịn truâc tín thúđi löơng líîy nhû Singapore, thò baêo lađ "Hođn ngoơc ViïînĂöng" sao ặúơc? Sađi Gođn ăeơp, lúân, ăaâng ýu, ăaâng kñnh khöng phaêi úêcaênh thiïn nhiïn, úê kiïịn truâc, caê úê kinh doanh nûôa, mađ trûúâc hïịt vađchuê ýịu lađ úê con ngûúđi vađ quíìn chuâng nhín dín trong lõch sûê ăíịutranh giaêi phoâng ăíịt nûúâc mònh, úê sûơ nghiïơp ăaânh ăöí chuê nghôa thûơcdín cuô vađ múâi, do ăoâ mađ goâp phíìn vađo sûơ nghiïơp chung giađnh laơi ăöơclíơp tûơ do cuêa caâc dín töơc bõ aâp bûâc khaâc Ăûâng vïì phûúng diïơn nađymađ xeât thò, trïn khùưp AÂ, Phi nguýn lađ thuöơc ắa, khöng möơt thađnhphöị nađo hún Sađi Gođn Sađi Gođn khöng phaêi lađ Hođn ngoơc Sađi Gođn ăuânglađ tíịm gûúng ngoơc ăïí xem, gûúng ăïí soi, ăïí cho ta baên thín ngûúđimònh soi mònh trûúâc hïịt

Sađi Gođn lađ thađnh phöị Viïơt Nam ăaô chûâng kiïịn nhiïìu cuöơc khúêinghôa nhíịt Caê thaêy 4 cuöơc khúêi nghôa úê Sađi Gođn Töíng khúêi nghôathaâng 8 nùm 1945 Ăoâ lađ: Khúêi nghôa 1885, Khúêi nghôa 1913, Khúêinghôa 1916 vađ Khúêi nghôa 1940 Caê nûúâc ta khöng thađnh phöị nađo coânhiïìu cuöơc khúêi nghôa nhû víơy; caê thïị giúâi thuöơc ắa (cuô) cuông ríịthiïịm thíịy Möơt thađnh phöị nhû núi ăíy, bõ thua mađ khöng chõu thua;thua keo nađy bađy keo khaâc, kyđ thùưng múâi thöi Gan daơ bïìn bó khöngchï vađo ăíu ặúơc! Dûúđng nhû khöng biïịt thöịi chñ lađ gò, dûúđng nhû lađcaâc lûơc lûúơng nöíi díơy luön xaâc ắnh rùìng muöịn giïịt rùưn thò phaêi ăíơpnaât ăíìu rùưn ÚÊ Nam Kyđ, bûng biïìn, rûđng nuâi tíịt nhiïn cuông coâ khúêinghôa nhûng khöng nhiïìu hún Sađi Gođn lađ míịy Ăïịn ăíy töi xin ặa ravađi ba con söị ăïí baơn ăoơc thíịy ngay thuúê 1913, 1916 quíìn chuâng ăaôăoâng vai trođ lõch sûê lúân, cöng nhín vađ nöng dín ăaô lađ chuê lûơc cuêa khúêinghôa! Vuơ aân 1913, trong söị 133 ngûúđi bõ ăem ra xûê, coâ 30 cöng nhín,

71 nöng dín, 2 thúơ thuê cöng Trong vuơ aân 1916 söị cöng nhín cíìm vuôkhñ cađng ăöng Dïî hiïíu taơi sao Vò Sađi Gođn thuúê ăoâ, ăaô lađ möơt thađnhphöị cöng nghiïơp vađ tiïíu thuê cöng nghiïơp Caâc nhađ ýu nûúâc thúđi ăoâăaô biïịt nhín thúđi cú ăïị quöịc chiïịn tranh ăïí nöíi díơy Cuöơc nöíi díơynùm 1940, cuông lađ möơt nöî lûơc, thûđa cú thúđi Phaâp thíịt tríơn, nhûngthúđi cú chûa ăïịn luâc chñn muöìi, töí chûâc caâch maơng úê nöơi thađnh SađiGođn cođn khiïịm khuýịt, cuöịi cuđng khúêi nghôa thíịt baơi Thûơc dín Phaâpkhuêng böị cûơc kyđ dûô döơi, tûđ 1859 túâi ăoâ chûa coâ líìn khuêng böị nađo ăíîmmaâu nhû víơy, tíịt caê cöơng laơi cuông khöng bùìng möơt líìn tađn saât 1940.ÍỊy víơy mađ sau, chó 4 nùm sau, nhín dín Sađi Gođn vađ ngoaơi ö phuơ cíơnăaô coâ ăuê tinh thíìn vađ lûơc lûúơng ăïí nöíi díơy töíng khúêi nghôa thađnhcöng, gíìn cuđng möơt luâc vúâi Hađ Nöơi, Húị Töịi 24 saâng 25 thaâng 8 nùm

1945, dûúâi cúđ ăoê sao vađng cuêa Viïơt Minh, hađng trùm vaơn ngûúđi thađnhphöị vađ nöng thön, tay cíìm caâc thûâ vuô khñ, trađn ngíơp Sađi Gođn, ăaơp ăöínguơy quýìn cuêa ăïị quöịc, quín phiïơt, dûơng lïn chñnh quýìn Viïơt Namdín chuê cöơng hođa Cuöơc Töíng khúêi nghôa thaâng 8 nhanh nhû chúâp,maơnh nhû seât, quín thuđ khöng kõp trúê tay, ăöìng minh Anh Phaâp choduđ ăi bùìng maây bay tađu chiïịn cuông chûa kõp vađo túâi Sađi Gođn ViïơtNam giađnh laơi ặúơc ăöơc líơp thöịng nhíịt Kïí tûđ khi Phaâp ăaânh chiïịmthađnh Gia Ăõnh 1859 ăïịn nùm 1945 lađ 86 nùm Phaêi traêi qua 86 nùmmang aâch ăö höơ, 5 líìn khúêi nghôa vuô trang, ngûúđi Viïơt Nam, ngûúđiSađi Gođn múâi rûêa ặúơc nhuơc míịt nûúâc

Cuöơc vui cuêa Sađi Gođn quaâ ngùưn Caâi thïị cuêa Sađi Gođn lađ thïị úêăíìu soâng ngoơn gioâ Nùm 1859 quín Phaâp ăaânh chiïịm Sađi Gođn ăïíăaânh chiïịm Nam Kyđ luơc tónh; ăaânh chiïịm Nam Kyđ luơc tónh ăïí ăaânhchiïịm caê nûúâc Viïơt Nam Bíy giúđ, 1945 cuông víơy; quín Phaâp muöịnthûơc hiïơn chûúng trònh xím lùng cuô mađ nhanh hún Quín Anh uênghöơ quín Phaâp Quín Anh tûđ ÍỊn Ăöơ ăïịn, quín Phaâp tûđ Phaâp sang,quín Nhíơt ặúơc lïơnh thaê hún vaơn tuđ binh Phaâp bõ cíìm tuđ tûđ sau ngađy

9 thaâng 3 Ngađy 23 thaâng 9 quín Phaâp bùưt ăíìu cuöơc ăaânh chiïịm nûúâc

ta líìn thûâ hai bùìng caâch ăaânh chiïịm trung tím Sađi Gođn Cuöơc khaângchiïịn cuêa ta chöịng Phaâp cuông bùưt ăíìu tûđ ngađy 23 thaâng 9 ăoâ Sađi Gođn

úê trong tònh traơng khaâng chiïịn bùìng vuô trang vađ bùìng chñnh trõ ăïịn

1954 suöịt 9 nùm trúđi Trong 9 nùm ăoâ nöơi thađnh vađ ngoaơi ö phuơ cíơnSađi Gođn khöng biïịt ăïịn hođa bònh, luön luön lađ möơt chiïịn trûúđng thíơtsûơ Khöng chó trûúâc mùơt, sau lûng, mađ trong caê luơc phuê nguô taơng cuêaquín thuđ Haôy nhúâ nhûông thaâng ăíìu Sađi Gođn rûơc lûêa ăöịt phaâ cú quan

xñ nghiïơp ắch, thađnh phöị vùưng ngûúđi vò ăöìng bađo taên cû vïì qú Röìikhi Phaâp chiïịm ăoâng laơi caâc tónh, dín Sađi Gođn trúê laơi thađnh phöịquýịt tûê cuđng dín quín du kñch, ăùơc cöng Trung ăoađn Phaơm HöìngThaâi hoaơt ăöơng diïơt aâc trûđ gian cađng söi nöíi, cađng coâ hiïơu quaê Boơnthûơc dín úê Sađi Gođn nhû ngöìi trïn bađn chöng, lođ lûêa, boơn Viïơt gian úêSađi Gođn ngađy ăïm thíịp thoêm nhû thíịy hoơng suâng kïì mang tai Caâch

xa hún hai ngađn kilömet mađ nhín dín Sađi Gođn nhû coâ mùơt goâp phíìnvađo Ăiïơn Biïn Phuê nùm 1954, lađ víơy Sau chiïịn thùưng Ăiïơn BiïnPhuê, sau hiïơp ắnh Geneđve, miïìn Nam haôy cođn trong tay ăïị quöịc vađtay sai baên xûâ cuêa chuâng trong thúđi gian dađi hún 20 nùm nay Sađi Gođntiïịp tuơc lađ baôi chiïịn trûúđng, úê ăoâ ăíịu tranh chñnh trõ vađ ăíịu tranh vuôtrang cađng söi nöíi, kõch liïơt hún thúđi 9 nùm chöịng Phaâp, ăíịu tranhgiûôa ta vađ Myô nguơy, ăíịu tranh giûôa caâc phe caânh thín Phaâp, thínMyô, giûôa caâc phe caânh thín Myô vúâi nhau Sađi Gođn lađ caê möơt lođ lûêa,khi ím ó, khi chaây bûđng Cuöơc chiïịn ăíịu cuêa nhín dín thađnh phöị vòăöơc líơp thöịng nhíịt tiïịp tuơc, khöng nhûông diïîn ra trïn saâch baâo mađcođn chuê ýịu lađ ngoađi ặúđng phöị vúâi khöng biïịt bao nhiïu mađ kïínhûông cuöơc biïíu tònh, nhûông cuöơc ăaânh bom nhiïìu cú quan vađ cû xaâcuêa quín Myô, nhûông cuöơc ăaânh mòn nhíịn chòm hađng chuơc tađu Myôtrïn söng tûđ Vuông Tađu vađo Sađi Gođn, nhûông cuöơc tíơp kñch vađo söị quaânMyô, Böơ Töíng tham mûu nguơy, vađo sín bay Tín Sún Nhíịt, vađo traơiPhuđ Ăöíng, vađo caâc nhađ hađng, raơp haât coâ Myô lui túâi Chúâ qún rùìng,nhûông ngađy cuöịi thaâng 4 nùm 1975, trong cuöơc tíịn cöng toađn thùưng

cuêa quín ăöơi chñnh quy caê nûúâc, thò dín quín tûơ vïơ, nhín dín SađiGođn vađ ngoaơi ö cuông ăöìng thúđi nöíi díơy chiïịm tíịt caê quíơn, phûúđng,v.v baêo ăaêm an toađn gíìn nhû tuýơt ăöịi khöng bõ keê thua tríơn phaâhoaơi hay cöị thuê Tiïịn cöng vađ nöíi díơy, quín vađ dín húơp lûơc thò SađiGođn giaêi phoâng múâi nguýn veơn ặúơc Hai mûúi möịt nùm Myô nguơycöơng vúâi chñn nùm Phaâp nguơy, lađ 30 nùm dađi sau Caâch maơng Thaângtaâm, Sađi Gođn luön luön lađ möơt baôi chiïịn trûúđng Ăau khöí biïịt míịy, vađvinh quang cuông biïịt míịy Sađi Gođn chñnh lađ thađnh phöị ăaô chûâng kiïịnsûơ cuöịn cúđ tam sùưc, ruât hïịt quín viïîn chinh Phaâp xuöịng tađu vïì "míîuquöịc", chuê nghôa thûơc dín cuô ăöí naât hoađn toađn Sađi Gođn cuông lađthađnh phöị chûâng kiïịn sûơ cuöịn cúđ sao vaơch, quan tím Myô vöơi vaô lïntrûơc thùng bay ra tađu chiïịn ăíơu úê biïín Ăöng; chuê nghôa thûơc dín múâi

bõ ăaânh möơt ăođn chñ tûê

Sađi Gođn thúđi Phaâp thöịng trõ lađ thađnh phöị coâ nhiïìu phong trađoquíìn chuâng ăíịu tranh chñnh trõ röơng lúân nhíịt, söi nöíi nhíịt úê ViïơtNam, vađ úê thïị giúâi thuöơc ắa thúđi íịy khöng phaêi coâ nhiïìu thađnh phöịnhû víơy

Trûúâc hïịt, chuâng ta haôy kïí laơi míịy cuöơc ăíịu tranh chñnh trõ coâbïì síu tû tûúêng mađ khöng coâ sûơ tham gia trûơc tiïịp cuêa quíìn chuângnhín dín Nhû cuöơc ăíịu tranh (trong nhûông nùm 60 thïị kyê XIX) giûôathaâi ăöơ ăíìu hađng vađ thaâi ăöơ khaâng chiïịn, giûôa giúâi nho hoơc vúâi nhau,phe ăíìu hađng thiïíu söị do Tön Thoơ Tûúđng ăaơi diïơn, coâ thïí xem lađ tiïubiïíu, phe khaâng chiïịn do Cû Trõ ăaơi diïơn; hai phe choơi nhau kõch liïơtbùìng thú nöm, thú khöng ặúơc in íịn mađ hađng ngađn ngûúđi thuöơc lođng.Nhû cuöơc ăíịu tranh giûôa phe taân thađnh vađ phe phaên ăöịi chuê nghôaPhaâp - Viïơt ăïì húì (höìi giûôa nùm 20 thïị kyê XX) cuöơc ăíịu tranh nađyăaô diïîn ra bùìng ríịt nhiïìu bađi baâo vađ diïîn vùn Viïơt hay noâi bùìng tiïịngPhaâp; caê Toađn quýìn Varenne vađ luíơt sû Phan Vùn Trûúđng ăïìu coâvađo cuöơc ăíịu, giúâi trñ thûâc tín hoơc theo doôi kyô

Cuông vađo luâc nađy úê Sađi Gođn ra ăúđi möơt hònh thûâc víơn ăöơngchñnh trõ múâi laâ mñt tinh, biïíu tònh; cuöơc biïíu tònh lúân nhíịt luâc bíịygiúđ, lúân nhíịt tûđ trûúâc cho ăïịn ăoâ lađ buöíi ặa tang cuơ Tíy Höì, chûđng

50 ngađn ngûúđi trong söị ăoâ coâ ăöng ăuê hoơc sinh baôi khoâa, baơn hađng caâcchúơ baôi thõ vađ viïn chûâc caâc súê baôi cöng Cuöơc ăíịu tranh mang thñnhchíịt vûđa ăíịu tranh kinh tïị vûđa ăíịu tranh chñnh trõ lađ cuöơc baôi cöngcuêa möơt ngađn thúơ Bason ăođi tùng lûúng, chöịng sa thaêi, thûơc tïị lađ

nhùìm giam chiïịn haơm Phaâp ặúơc phaâi qua Trung Quöịc ăang söi suơccaâch maơng mađ phaêi gheâ Sađi Gođn ăïí sûêa chûôa Baôi cöng thùưng lúơi Dûơluíơn Tíy Nam Sađi Gođn chíịn ăöơng Sau ăoâ, vađo nhûông nùm 30 thò SađiGođn chûâng kiïịn nhiïìu cuöơc baôi cöng vađ töíng baôi cöng, baôi thõ vađ töíngbaôi thõ, nhiïìu vađ lúân khöng ăíu bùìng vò leô Sađi Gođn lađ thađnh phöị cöngthûúng nghiïơp lúân nhíịt Viïơt Nam, vađ vò leô rùìng Ăaêng böơ Cöơng saênSađi Gođn lađ möơt töí chûâc maơnh Biïíu tònh ăoân lao cöng ăaơi sûâ JustinGöda, ăoân Toađn quýìn Breâvieâ (1936-1937) ặúơc nhíơn xeât lađ ăöng húncuöơc ặa linh cûôu cuơ Tíy Höì, coâ ăiïìu múâi lađ höm ăoân Breâvieâ thò nhíndín vađ caênh saât xö xaât nhau dûô döơi Biïíu tònh íịy cođn lađ nhoê thöi, cođnlađ bònh thûúđng thöi, nïịu so saânh vúâi caâc cuöơc tuýn thïơ, caâc cuöơc tuíìnhađnh cuêa thanh niïn tiïìn phong vađ töíng cöng ăoađn trûúâc Caâch maơngThaâng taâm Nhûông ngađy 25 thaâng 8; 2 thaâng 9 nùm 1945, trïn caâcquaêng trûúđng vađ ăaơi löơ Sađi Gođn, ngûúđi quan saât thíịy tíơp húơp khöngphaêi hađng chuơc vaơn mađ ăïịn hađng trùm vaơn ngûúđi trong tay khöngphaêi chó coâ bùng cúđ mađ cođn coâ caê vuô khñ Súê dô caâc cuöơc biïíu tònh tuíìnhađnh úê Sađi Gođn lađ võ Sađi Gođn ặúơc bao boơc búêi möơt ngoaơi ö phuơ cíơn coâtinh thíìn cao, coâ töí chûâc maơnh tûđa tûơa nhû Paris coâ "vađnh ăai ăoê" nöíitiïịng; tûđ hađng chuơc nùm röìi liïn minh cöng nöng lađ möơt sûâc maơnhkhöng ăïị quöịc nađo phaâ nöíi.

Phaâp trúê laơi Myô keâo ăïịn Phaâp, Myô vađ nguơy quýìn ăïìu víịp phaêisûâc maơnh vö biïn cuêa quíìn chuâng nhín dín Sađi Gođn luâc nađo cuôngsùĩn sađng theo tiïịng goơi cuêa Ăaêng caâch maơng, ăïí phaât ăöơng baôi cöng,baôi khoâa, baôi thõ, biïíu tònh, thõ uy tuíìn hađnh chöịng laơi chuâng, mùơcdíìu chuâng coâ caênh saât vuô trang möơt caâch töịi tín Cíìn nhùưc laơi möơt söịcuöơc ăíịu tranh tiïu biïíu nhíịt cho tinh thíìn cuêa quíìn chuâng nhíndín thađnh phöị Cuöơc biïíu tònh trûúâc dinh thuê tûúâng nguơy, trong ăoâtrođ Ún bõ bùưn chïịt, lađ cuöơc biïíu tònh lúân, nhûng noâ laơi ríịt nhoê nïịu sovúâi ăaâm ma cuêa trođ Ún trong ăoâ caâi ăíìu cuêa ăoađn biïìu tònh ăaô vađo túâibïơnh viïơn Chúơ Ríîy mađ caâi ăuöi cuêa ăoađn biïíu tònh chûa ra hïịt khoêisín trûúđng Petrus Kyâ Cuông cíìn nhùưc laơi cuöơc biïíu tònh lúân úê trungtím Sađi Gođn, mađ ngûúđi díîn ăíìu lađ luíơt sû Nguýîn Hûôu Thoơ, míịy vaơndín hö vang khííu hiïơu töịng cöí chiïịn haơm Myô ra khoêi bïịn Baơch Ăùìng,bađ con ăöịt ötö, dûơng chiïịn luôy, tay khöng giao tranh vúâi caênh saât vuôtrang, xung ăöơt caê buöíi, caê ngađy, nhòn laơi thò chiïịn haơm vađ maây bayMyô biïịt thín ăaô ruât khoêi Sađi Gođn röìi! Nhûông nhađ lađm sûê coâ thûđa tûliïơu ăïí viïịt míịy trùm trang saâch chûâng minh rùìng Sađi Gođn lađ thađnh

phöị cuêa cao trađo quíìn chuâng ăíịu tranh bïìn bó suöịt thúđi thöịng trõthûơc dín cuô vađ múâi.

Sađi Gođn, möơt caâi lođ ređn ăuâc nhiïìu anh tađi kiïơt xuíịt cho dín töơc.Phong trađo ăíịu tranh tû tûúêng chñnh trõ, vuô trang cuêa quíìn chuângnhín dín chöịng ăïị quöịc thûơc dín (tûđ 1859 ăïịn 1975) úê Viïơt Nam, úêNam Böơ, úê Sađi Gođn, ăaô lađm nííy núê laơi thađnh phöị nađy möơt söị anh tađikiïơt xuíịt bao göìm nhiïìu ngûúđi nöíi danh trong nûúâc vađ caê ngoađi nûúâc,cuđng nhiïìu anh tađi vö danh mađ sûơ nghiïơp cûâu nûúâc víîn lađ hiïín haâch,víîn lađ tíịm gûúng saâng ăúđi ăúđi

Danh nhín ăíìu tiïn cuêa Sađi Gođn khaâng Phaâp lađ Höì HuíịnNghiïơp, theo lúđi kïí cuêa Nguýîn Thöng, Nghiïơp vò cha chïịt, meơ giađ,nïn khöng ăi thi, öng úê nhađ thúđ cha, nuöi meơ, daơy hoơc; nhûng khiquín Phaâp ăaânh chiïịm Sađi Gođn thò Nghiïơp liïìn theo lúđi kïu goơi cuêaTrûúng Ăõnh, nhíơn cuêa Bònh Tíy ăaơi nguýn soaâi chûâc tuíìn phuêBònh Dûúng, laônh ăaơo khaâng chiïịn úê thađnh phöị Chùỉng may bõ ắchbùưt, Nghiïơp thađ chõu chïịt khöng chõu hađng, trûúâc khi ra phaâp trûúđng,Nghiïơp can ăaêm ung dung chaêi toâc, sûêa aâo, ngím böịn cíu thú ăíìy khñtiïịt Nhûông võ Chuê tõch khaâng chiïịn cuêa Sađi Gođn, Nam Böơ vïì sau ăïìuxûâng ăaâng vúâi thíìy Höì Huíịn Nghiïơp; kyô sû Kha Vaơn Cín, luíơt sûPhaơm Vùn Baơch, kiïịn truâc sû Huyđnh Tíịn Phaât, baâc sô Phaơm NgoơcThaơch, luíơt sû Nguýîn Hûôu Thoơ Danh nhín kiïơt xuíịt cuêa Sađi Gođncoâ thïí lađ caâc nhađ ăaơi trñ thûâc mađ cuông coâ thïí lađ ngûúđi cöng nhín nhûTön Ăûâc Thùưng, ngûúđi ăaô keâo cúđ phaên chiïịn ăïí uêng höơ Nga Sö trïnhaơm ăöơi Phaâp nùm 1919, öng Hùưc Haêi cuông lađ ngûúđi ăaô cuđng hađngngađn thúơ Bason giam haơm ăöơi Phaâp laơi suöịt thúđi gian khi chuâng trïnặúđng ăi ăađn aâp caâch maơng Trung Quöịc nùm 1925; nhû anh huđng laoăöơng Ngö Vùn Nùm coâ cöng tûđ Bùưc ặa vïì Nam hađng chuơc tađu vuô khñtrong thúđi kyđ chöịng Myô Laơi coâ thïí lađ nhûông thanh niïn xem ăaơinghôa cûâu nûúâc nùơng nhû ăaâ nuâi, mađ xem caâi chïịt nheơ nhû löng höìng.Ăiïín hònh lađ Lyâ Tûơ Troơng, Nguýîn Vùn Tröîi, Lï Vùn Taâm Cuông coâthïí lađ võ chín tu ăùưc ăaơo nhû Thñch Quaêng Ăûâc mađ ngoơn lûêa tûơ thiïu

úê möơt ngaô tû ặúđng phöị lađm chíịn ăöơng dû luíơn caê thïị giúâi, goâp phíìnăöịt chaây ra tro caê möơt triïìu ằnh hoơ Ngö tay sai cuêa Myô Bíy giúđ vađsau nađy, khi ta nghiïn cûâu vïì tû tûúêng Phíơt giaâo thò khöng thïí nađoqún sû Thiïơn Chiïịu vúâi caâc luíơn vùn síu sùưc cuêa cuơ vïì caâc víịn ăïìtriïịt lyâ cao siïu, coâ hay khöng coâ Thûúơng ăïị saâng taơo muön loađi ? Coâhay khöng coâ linh höìn bíịt töí ? Coâ hay khöng coâ Thiïn ặúđng, Tõnh ăöơ,

Tíy phûúng cûơc laơc ? Coâ hay khöng coâ ngoaơi giúâi ? Noâi vïì söị danhnhín cuêa thađnh phöị Sađi Gođn mađ qún caâc nhađ baâo, nhađ vùn, nghïơ sôthò seô lađ thiïịu soât Sađi Gođn lađ núi coâ "nhûơt trònh" súâm nhíịt úê nûúâc ta;Sađi Gođn laơi lađ núi mađ trong thúđi thûơc dín thöịng trõ, ngûúđi cíìm buât coâmöơt söị ăiïìu kiïơn tûúng ăöịi dïî daôi hún úê Hađ Nöơi, Húị ăïí noâi lïn möơtphíìn tû tûúêng tiïịn böơ cuêa mònh Cho nïn, tûđ ríịt súâm möơt söị khöngnhoê nhûông ngûúđi lađm vùn, lađm baâo úê Bùưc, Trung keê trûúâc ngûúđi sauvađo ăíịt Sađi Gođn thi thöị tađi nùng, Tríìn Huy Liïơu, Haêi Triïìu Nöíinhíịt trong lađng baâo Sađi Gođn trong thúđi gian giûôa hai cuöơc thïị chiïịnlađ Nguýîn An Ninh, Nguýîn Vùn Taơo, caâc anh vûđa lađ nhađ baâo, vûđa lađchñnh khaâch viïịt hay, noâi gioêi, lúđi vùn vađ nhín caâch thûâc tónh muönngûúđi Sađi Gođn lađ ăíịt duơng voô cuêa nhûông nhađ huđng biïơn Phaêi ặúơcnghe Nguýîn An Ninh, Nguýîn Vùn Taơo, Huyđnh Tíịn Phaât, Mai VùnBöơ, Ăùơng Ngoơc Töịt, v.v , múâi tin rùìng tiïịng meơ ăeê cuêa chuâng takhöng chó ăùơc sùưc ïm dõu nhû ru, mađ khi cíìn cuông thûđa sûâc kñch ăöơngtinh thíìn nhû ăaơi phaâp úê chiïịn trûúđng Trong phong trađo nhín dínchöịng ăïị quöịc, nhiïìu nghõ sô Sađi Gođn nöíi lïn nhû chiïịn sô: nhaơc cuêaLûu Hûôu Phûúâc ăem laơi sûâc maơnh nhû nhûông binh ăoađn; Tríìn HûôuTrang, Nùm Chíu, Baêy Phuđng Haâ vađ bao nhiïu nghïơ nhín nûôa lađchiïịn sô ăaânh giùơc bùìng baên kõch lúđi ca.

Kïí bao danh nhín saên sinh tûđ nhín dín anh huđng cuêa ăíịt SađiGođn nađy cuông khöng hïịt Haôy nhúâ trûúâc hïịt vađ cuöịi cuđng tïn tuöíi cuêacaâc nhađ laônh ăaơo caâch maơng ăaô bõ ăïị quöịc vađ beđ luô tay sai cuêa chuânggiïịt chïịt taơi thađnh phöị nađy: Tríìn Phuâ, Hađ Huy Tíơp, Nguýîn Vùn Cûđ,

ba võ Töíng Bñ thû tađi cao cuêa Ăaêng Cöơng saên vađ biïịt bao caâc chiïịn sôcaâch maơng khaâc nûôa, caâc ăöìng chñ ăïịn ăíy tûđ khùưp tónh thađnh cuêa Töíquöịc, ýn giíịc ngađn thu bïn caơnh Höì Huíịn Nghiïơp ngađy trûúâc, LïThõ Riïng ngađy nay, goâp phíìn xíy dûơng truýìn thöịng anh huđng cuêanhín dín Thađnh phöị Sađi Gođn - Thađnh phöị Höì Chñ Minh

(300 nùm Sađi Gođn - TP.Höì Chñ Minh - NXB Chñnh trõ Quöịc gia)

THÏỊ THÛÂ CAÂC TRIÏÌU CHUÂA NGUÝÎN

1 - Nguýîn Hoađng (1558 - 1613)

Con thûâ hai cuêa Nguýîn Kim (ngûúđi coâ cöng dûơng ra Nam triïìu,sau ặúơc truy tön lađ Triïơu Töí Tônh Hoađng Ăïị) Thín míîu ngûúđi hoơNguýîn (con gaâi cuêa quan Ăùơc Tiïịn Phuơ quöịc thûúơng tûúâng quín,thûơ vïơ sûơ triïìu Lï), sau ặúơc truy tön lađ Tônh hoađng híơu Sinh vađothaâng 8 nùm íịt Díơu (1525) Vađo tríịn thuê Thuíơn Hoâa thaâng 10 nùmMíơu Ngoơ (1558) vađ ăïịn thaâng 11 nùm Canh Ngoơ (1570) thò kiïmquaên caê xûâ Quaêng Nam (thay cho Nguýîn Baâ Quyânh) Thaâng 5 nùmQuyâ Tõ (1593) ặúơc phong lađm Thaâi uây, Ăoan Quöịc Cöng ÚÊ ngöi chuâa

55 nùm, dín thûúđng goơi lađ chuâa Tiïn, míịt vađo thaâng 6 nùm Quyâ Sûêu(1613), thoơ 88 tuöíi Sau ặúơc suy tön lađm Thaâi Töí Gia Duơ Hoađng Ăïị.Trong thúđi gian úê ngöi, Nguýîn Hoađng ăaô cho quín ăaânh ChiïmThađnh, múê röơng biïn cûúng ăïịn khu vûơc tónh Phuâ Yïn ngađy nay.Tríơn ăaânh nađy xaêy ra nùm Tín Húơi (1611)

2 - Nguýîn Phuâc Nguýn (1613 - 1635)

Con thûâ 6 cuêa vua Nguýîn Hoađng, (böịn ngûúđi con ăíìu cuêaNguýîn Hoađng ăïìu míịt súâm, ngûúđi con thûâ 5 thò phaêi lađm con tin úêĂađng Ngoađi) Thín míîu ngûúđi hoơ Nguýîn, sau ặúơc truy tön lađ GiaDuơ hoađng híơu Sinh vađo thaâng 7 nùm Quyâ Húơi (1563) Nùm NhímDíìn (1602) ặúơc lađm tríịn phuê Quaêng Nam Nöịi nghiïơp chuâa tûđ thaâng

6 nùm Quyâ Sûêu (1613), xûng lađ Tiïịt chïị thuêy böơ chû dinh, Töíng nöơingoaơi binh chûúng quín quöịc troơng sûơ, chûâc Thaâi baêo, tûúâc ThuơyQuíơn Cöng ÚÊ ngöi chuâa 22 nùm, dín thûúđng goơi lađ chuâa Phíơt haychuâa Saôi, míịt vađo thaâng 10 nùm íịt Húơi (1635), thoơ 72 tuöíi Sau ặúơctruy tön lađ Hy Töng Hiïịu Vùn Hoađng Ăïị

3 - Nguýîn Phuâc Lan (1635 - 1648)

Con thûâ hai cuêa Nguýîn Phuâc Nguýn, thín míîu ngûúđi hoơNguýîn, sau ặúơc truy tön lađ Hiïịu Vùn hoađng híơu Sinh vađo thaâng 7nùm Tín Sûêu (1601) Nöịi nghiïơp chuâa tûđ thaâng 10 nùm íịt Húơi (1635),dín thûúđng goơi lađ chuâa Thûúơng, úê ngöi chuâa 13 nùm, míịt vađo thaâng 2nùm Míơu Tñ (1648), thoơ 47 tuöíi Sau ặúơc truy tön lađ Thíìn Töng HiïịuChiïu Hoađng Ăïị

4 - Nguýîn Phuâc Tíìn (1648 - 1687)

Con thûâ hai cuêa Nguýîn Phuâc Lan, thín míîu ngûúđi hoơ Ăoađn,sau ặúơc truy tön lađ Hiïịu Chiïu hoađng híơu Sinh vađo thaâng 6 nùmCanh Thín (1620) Nöịi nghiïơp chuâa tûđ thaâng 2 nùm Míơu Tñ (1648),xûng lađ Tiïịt chïị thuêy böơ chû dinh, Töíng nöơi ngoaơi bònh chûúng quínquöịc troơng sûơ, chûâc Thaâi Baêo, tûúâc Duông Quöịc Cöng, dín thûúđng goơilađ chuâa Hiïìn ÚÊ ngöi chuâa 39 nùm, míịt vađo thaâng 3 nùm Ăinh Maôo(1687), thoơ 67 tuöíi Sau ặúơc truy tön lađ Thaâi Töng Hiïịu Triïịt HoađngĂïị

5 - Nguýîn Phuâc Trùn (1687 - 1691)

Con thûâ hai cuêa Nguýîn Phuâc Tíìn, thín míîu ngûúđi hoơ Töịng,sau ặúơc truy tön lađ Hiïịu Triïịt hoađng híơu Sinh vađo thaâng 12 nùm KiSûêu (1649) Nöịi nghiïơp chuâa tûđ thaâng 3 nùm Ăinh Maôo (1687), xûnglađ Tiïịt chïị thuêy böơ chû dinh, Töíng nöơi ngoaơi bònh chûúng quín quöịctroơng sûơ, chûâc Thaâi phoâ, tûúâc Hoađng Quöịc Cöng, dín thûúđng goơi lađchuâa Nghôa ÚÊ ngöi chuâa 4 nùm, míịt vađo thaâng 1 nùm Tín Muđi(1691), thoơ 42 tuöíi Sau ặúơc truy tön lađ Thaâi Töng Hiïịu NghôaHoađng Ăïị

6 - Nguýîn Phuâc Chu (1691 - 1725)

Con trûúêng cuêa Nguýîn Phuâc Trùn, thín míîu ngûúđi hoơ Töịng,sau ặúơc truy tön lađ Hiïịu Nghôa hoađng híơu Sinh vađo thaâng 5 nùm íịtMaôo (1675) Nöịi nghiïơp chuâa tûđ thaâng 1 nùm Tín Muđi (1691), xûng lađTiïịt chïị thuêy böơ chû dinh, Töíng nöơi ngoaơi bònh chûúng quín quöịctroơng sûơ, chûâc Thaâi baêo, tûúâc Töơ Quíơn Cöng, dín thûúđng goơi lađ Quöịcchuâa ÚÊ ngöi chuâa 34 nùm, míịt vađo thaâng 4 nùm íịt Tõ (1725), thoơ 50tuöíi Sau ặúơc truy tön lađ Hiïín Töng Hiïịu Minh Hoađng Ăïị Trong

thúđi gian úê ngöi chuâa, Nguýîn Phuâc Chu coâ ba líìn múê röơng laônh thöívïì phña Nam.

7 - Nguýîn Phuâc Chuê (1725 - 1738)

Con trûúêng cuêa Nguýîn Phuâc Chu, thín míîu ngûúđi hoơ Töịng,sau ặúơc truy tön lađ Hiïịu Minh hoađng híơu Sinh vađo thaâng 12 nùmBñnh Tñ (1696) Nöịi nghiïơp chuâa tûđ thaâng 4 nùm íịt Tõ (1725), xûng lađTiïịt chïị thuêy böơ chû dinh, Töíng nöơi ngoaơi bònh chûúng quín quöịctroơng sûơ, chûâc Thaâi phoâ, tûúâc Ăónh Quöịc Cöng, dín thûúđng goơi lađNinh Vûúng ÚÊ ngöi chuâa 13 nùm, míịt vađo thaâng 4 nùm Míơu Ngoơ(1738), thoơ 42 tuöíi Sau ặúơc truy tön lađ Thuâc Töng Hiïịu Ninh HoađngĂïị

8 - Nguýîn Phuâc Khoaât (1738 - 1765)

Con trûúêng cuêa Nguýîn Phuâc Chuâ, thín míîu ngûúđi hoơ Trûúng,sau ặúơc truy tön lađ Hiïịu Ninh hoađng híơu Sinh vađo thaâng 8 nùmGiaâp Ngoơ (1714) Nöịi nghiïơp chuâa tûđ thaâng 4 nùm Míơu Ngoơ (1738),xûng lađ Tiïịt chïị thuêy böơ chû dinh, Töíng nöơi ngoaơi bònh chûúng quínquöịc troơng sûơ, chûâc Thaâi baêo, tûúâc Hiïíu Quíơn Cöng, dín thûúđng goơilađ Voô Vûúng ÚÊ ngöi chuâa 27 nùm, míịt vađo thaâng 4 nùm ÍỊt Díơu(1765), thoơ 51 tuöíi Sau ặúơc truy tön lađ Thïị Töng Hiïịu Voô Hoađng Ăïị

9 - Nguýîn Phuâc Thuíìn (1765 - 1777)

Con thûâ 16 cuêa Nguýîn Phuâc Khoaât, thín míîu ngûúđi hoơNguýîn, sau ăi tu, ặúơc truy tön lađ Túơ Tônh Thaânh Míîu Nguýn Sû.Sinh vađo thaâng 11 nùm Giaâp Tuíịt (1754) Nöịi nghiïơp chuâa tûđ thaâng 5nùm íịt Díơu (1765), úê ngöi chuâa 12 nùm, míịt vađo thaâng 9 nùm ĂinhDíơu (1777), khi bõ Tíy Sún ăaânh ăuöíi úê Gia Ăõnh Dín thûúđng goơi lađĂõnh Vûúng Sau ặúơc truy tön lađ Dúơ Töng Hiïịu Ăõnh Hoađng Ăïị

(Trñch "Thïị Thûâ caâc Triïìu Vua Viïơt Nam" cuêa Nguýîn Khùưc Thuíìn)

LÕCH SÛÊ HÒNH THAĐNH VUĐNG ĂÍỊT SAĐI GOĐN

Nùm 1698, Nguýîn Phûúâc Chu - tûâc chuâa Minh - sai Thöịng suíịtNguýîn Hûôu Kñnh (thûúđng ăoơc Caênh) vađo Nam kinh lyâ vađ líơp phuêGia Ăõnh Nhûng trûúâc ăoâ, coâ leô hađng thïị kyê, nhiïìu sûê liïơu cho thíịyngûúđi Viïơt Nam ăaô túâi buön baân vađ khíín hoang líơp ăíịp raêi raâc trongăöìng bùìng söng Mï Köng úê chíu thöí miïìn Nam vađ söng Mï Nam bïnXiïm röìi

Biïn niïn sûê Khú Me cheâp: Nùm 1618, vua Chey Chettha II lïnngöi Ngađi liïìn cho xíy cung ăiïơn nguy nga taơi U Ăöng, röìi cûê hađnh lïîcûúâi troơng thïí vúâi möơt cöng chuâa Viïơt Nam ríịt xinh ăeơp con chuâaNguýîn (ngûúđi ta phoêng ăoaân ăoâ lađ cöng nûô Ngoơc Vaơn con chuâa Saôi,Nguýîn Phûúâc Nguýn) Hoađng híơu Sam Ăaât Viïơt Nam cho ăemnhiïìu ngûúđi ăöìng hûúng túâi Campuchia, coâ ngûúđi ặúơc lađm quan lúântrong triïìu, coâ ngûúđi lađm caâc nghïì thu cöng vađ coâ ngûúđi buön baân hayvíơn chuýín hađng hoâa

Nùm 1623, chuâa Nguýîn sai möơt phaâi böơ túâi ýu cíìu vua CheyChettha II cho líơp ăöìn thu thúị taơi Prei Nokor (Sađi Gođn) vađ KasKrobei (Bïịn Ngheâ) Ăíy lađ vuđng rûđng ríơm hoang vùưng nhûng cuông lađắa ăiïím qua laơi vađ nghó ngúi cuêa thûúng nhín Viïơt Nam ăiCampuchia vađ Xiïm La Chùỉng bao líu, hai ăöìn thu thúị trúê thađnhthõ tûâ trïn bïịn dûúâi quýìn, cöng nghiïơp vađ thûúng nghiïơp síìm uíịt

Giaâo sô Yyâ tïn Christoforo Boni söịng taơi thõ tríịn Nûúâc Mùơn gíìnQui Nhún tûđ nùm 1681 ăïịn nùm 1622, viïịt höìi kyâ "Chuâa Nguýînphaêi chuýn lo viïơc tíơp tríơn vađ gúêi quín sang giuâp vua Campuchia -cuông lađ chađng rïí líịy con gaâi hoang (fille batarde) cuêa chuâa! Chuâa viïơntrúơ cho vua caê tađu thuýìn líîn binh lñnh ăïí chöịng laơi vua Xiïm" Borricuông taê khaâ tó mó vïì sûâ böơ cuêa chuâa Nguýîn ăi Campuchia höìi 1620:

"Sûâ thíìn lađ ngûúđi sinh trûúêng taơi Nûúâc Mùơn, möơt nhín víơt quan

troơng ặâng sau chûâc töíng tríịn Trûúâc khi lïn ặúđng, öng ăaô ăïí nhiïìungađy giúđ bađn baơc vađ nhíơn lïơnh cuêa chuâa Sûâ böơ göìm khaâ ăöng ngûúđi,caê quan líîn lñnh, vûđa nam vûđa nûô, chuýn chúê trïn nhûông chiïịcthuýìn lúân coâ trang bõ vuô khñ vađ bađi trñ löơng líîy Khi sûâ böơ túâi kinh UĂöng, thò dín chuâng Khú Me, thûúng nhín Böì Ăađo Nha, Nhíơt Baên vađTrung Hoa ăaô tuơ höơi ăöng ăaêo ăïí ăoân tiïịp vađ hoan nghïnh Vò sûâthíìn ăíy lađ ngûúđi quan thuöơc, ăaô lui túâi nhiïìu líìn, tûđng lađm ăaơi diïơnthûúđng truâ tûđ líu, chûa khöng phaêi sûâ giaê múâi ăúâi líìn ăíìu Borri cođncho biïịt tođa sûâ böơ khaâ quan troơng vađ ăöng ăuâc, nađo lađ thï thiïịp, ngûúđihíìu keê haơ cuêa sûâ thíìn, nađo binh sô giûô an ninh vađ phuơc dõch sûâ böơ.

Möơt giaâo sô khaâc ngûúđi Phaâp tïn lađ Chevreuil túâi thùm Colompeâ(tûâc Pnom Penh, Nam Vang) höìi 1665 ăaô thíịy "hai lađng An Nam nùìmbïn kia söng, cöơng söị ngûúđi ặúơc ăöơ 500 mađ keê theo ăaơo Cöng giaâo chócoâ 4 hay 5 chuơc ngûúđi" Ngoađi Nam Vang, taơi caâc núi khaâc cuông coânhiïìu ngûúđi Viïơt Nam sinh söịng, úê thön qú thò lađm ruöơng, gíìn phöịthò buön baân, lađm thuê cöng hay chuýn chúê ghe thuýìn, kïí hađng míịyngađn ngûúđi Nhû úê Ăíịt Ăoê, Bađ Rõa, Bïịn Caâ, Cuđ lao Phöúê, Myô Tho, HađTiïn, v.v

Ngoađi ăöìng bùìng söng Mï Köng, ngûúđi Viïơt Nam cođn ăïịn lađm

ùn vađ ắnh cû raêi raâc trong ăöìng bùìng söng Mï Nam Lõch sûê cho biïịt:dín töơc Thaâi múâi líơp quöịc tûđ thïị kyê VII sau cöng nguýn úê giûôa baânăaêo Ăöng Dûúng vađ chuê ýịu trïn lûu vûơc söng Mï Nam Nûúâc nađy goơilađ Xiïm hay Xiïm La (Siam), ăïịn nùm 1939 múâi ăöíi tïn lađ Thaâi Lan.Kinh ăö Xiïm xûa úê Ayuthia, xíy dûơng thûđ nùm 150 trïn möơt khuâcquanh cuêa söng Mï Nam caâch biïín gíìn 100 km Theo baên ăöì Loubeđreveô nùm 1687, thò kinh ăö Ayuthia nùìm trong möơt hođn ăaêo lúân, giûôahai nhaânh söng Mï Nam Ăûúđng saâ, cíìu cöịng, phöị chúơ, líu ăađi ặúơcghi khaâ roô rađng laơi coâ thïm chuâ chñch minh baơch nhû: A=Thađnh phöị,B=cung ăiïơn, C=bïịn caêng, D=xûúêng thuêy haêi quín, E=xûúêng thuêyghe thuýìn, F=phöị thõ, G=chuêng viïơn Chung quanh hođn ăaêo chñnhcoâ nhûông khu vûơc dađnh riïng cho dín Xiïm hay ngûúđi nûúâc ngoađi cûtruâ: ngûúđi Xiïm úê phña Bùưc vađ Tíy Bùưc, ngûúđi Hoa úê phña Ăöng, ngûúđiViïơt Nam, Maô Lai, Nhíơt Baên, Hođa Lan, Böì Ăađo Nha úê phña Nam Núingûúđi Viïơt úê cuông lađ möơt cuđ lao khaâ röơng, qua söng lađ túâi phöị thõ kinh

ăö, viïơc ăi laơi giao dõch ríịt thuíơn lúơi Nhòn caâch böị trñ thön traơi chungquanh Ayuthia, ta coâ thïí phoêng ăoaân cöơng ăöìng ngûúđi Viïơt úê ăíy khaâăöng vađ lađ möơt trong míịy nhoâm ngoaơi quöịc túâi líơp nghiïơp súâm nhíịt

Trïn baên ăöì coâ ghi roô chûô Cochinchinois núi thön traơi Viïơt Ăûúngthúđi, ắa danh nađy chó ngûúđi Ăađng Trong vađ cuông coâ thïí chó chungngûúđi VIïơt Nam, vò trûúâc ăoâ - trong thúđi gian chûa coâ phín ranhTrõnh Nguýîn, Tíy phûúng duđng ắa danh íịy, biïịn daơng búêi Giao Chó

- Cauchi -Cauchinchina - Cochinchine ăïí goơi chung Viïơt Nam Ăa söịngûúđi Viïơt úê ăíy lađ ngûúđi Ăađng Trong, song cuông coâ ngûúđi ĂađngNgoađi Hoơ túâi ắnh cû vađ líơp nghiïơp coâ leô tûđ thïị kyê XVI hay ăíìu thïịkyê XVII töìi, nghôa lađ tûđ thúđi nhađ Maơc khi trong nûúâc ríịt xaâo tröơn lađloaơi ly Theo kyâ sûơ cuêa Vachet thò caê nam nûô giađ treê Ngoađi Ayuthia,ngûúđi Viïơt cođn túâi lađm ùn ắnh cû taơi Chín Bön (Chantaburi) vađBangkok lađ nhûông thûúng ăiïịm trung chuýín tûđ Hađ Tiïn túâi kinh töXiïm

Sûê Viïơt Nam vađ sûê Khú Me cuđng nhíịt trñ ghi sûơ kiïơn: Nùm

1674, Nùơc Ong Ăađi ăaânh ăuöíi vua Nùơc Ong Nöơn Nöơn chaơy sang cíìucûâu chuâa Nguýîn Chuâa liïìn sai thöịng suíịt Nguýîn Dûúng Lím ăembñnh ăi tiïịn thaêo, thíu phuơc luön 3 luôy Sađi Gođn, Gođ Bñch vađ NamVang (trong sûê ta, ắa danh Sađi Gođn xuíịt hiïơn tûđ 1674 víơy) Ăađi thuachaơy röìi tûê tríơn Chuâa Nguýîn phong cho Nùơc Ong Thu lađm CaoMiïn quöịc vûúng ăoâng ăö úê U Ăöng, cho Nùơc Ong Nöơn lađm phoâvûúng

Sûê ta cođn ghi roô: nùm 1679, chuâa Nguýîn Phûúâc Tíìn tûâc HiïìnVûúng cho "nhoâm ngûúđi Hoa" muöịn "phuơc minh chöịng Thanh" lađDûúng Ngaơn Ăõch túâi myô Tho, Tríìn Thûúơng Xuýn túâi Biïn Hođa vađSađi Gođn ăïí laânh naơn vađ lađm ùn sinh söịng Nhûông núi ăoâ ăaô coâ ngûúđiViïơt túâi sinh cú líơp nghiïơp tûđ líu Nhû Trõnh Hoađi Ăûâc ăaô cheâp: caâcchuâa Nguýîn "chûa raênh mûu tñnh viïơc úê xa nïn phaêi taơm ăïí ăíịt íịycho cû dín baên ắa úê, nöịi ăúđi lađm phiïn thuöơc úê miïìn Nam, cöịng hiïịnluön luön" Nhûng nùm 1658, "Nùơc Ong Chín phaơm biïn caênh", HiïìnVûúng liïìn sai "phoâ tûúâng Tön Thíịt Yïn ăem ngađn binh ăi 2 tuíìn ăïịnthađnh Mö Xoađi (Bađ Rõa), ăaânh phaâ kinh thađnh vađ bùưt ặúơc vua nûúâcíịy" Sau ặúơc tha töơi vađ ặúơc phong lađm Cao Miïn quöịc vûúng "giûôăaơo phiïn thíìn, lo bïì cöịng hiïịn, khöng xím nhiïîu dín sûơ úê ngoađi biïncûúng Khi íịy ắa ăíìu Gia Ăõnh lađ Mö Xoađi vađ Ăöìng Nai ăaô coâ lûudín cuêa nûúâc ta ăïn úê chung löơn vúâi ngûúđi Cao Miïn khai lhíín ruöơngăíịt" Nhû víơy lađ tûđ trûúâc 1658, Mö Xoađi vađ Ăöìng Nai ăaô thuöơc "biïncaênh" cuêa Viïơt Nam

Böịn mûúi nùm sau (tûâc 1698), chuâa Nguýîn múâi sai NguýînHûôu Kñnh vađo "kinh lyâ" miïìn Nam Ăoâ lađ cuöơc kinh lyâ miïìn biïn caênh

- khi íịy "ăíịt ăai ăaô múê röơng khùưp miïìn ăöng Nam Böơ nay Trïn cú súêlûu dín Viïơt Nam tûơ phaât túâi "khíín hoang líơp íịp", Nguýîn Hûôu Kñnhăaô líơp phuê Gia Ăõnh vađ 2 huýơn Phûúâc Long, Tín Bònh (möơt phíìnnay lađ TPHCM) Ăuâng lađ dín lađng ăi trûúâc, nhađ nûúâc ăïịn sau Vađmiïìn biïn caênh Nam Böơ saâp nhíơp vađo cûúng vûơc Viïơt Nam möơt caâchthíơt ïm thùưm vađ hođa húơp dín töơc víơy

(Sađi Gođn - Tp Höì Chñ Minh: 300 nùm ắa chñnh)

PHAÂP CHIÏỊM SAĐI GOĐN VAĐ TIÏỊN HAĐNH

CÖNG CUÖƠC XÍM LÛÚƠC VIÏƠT NAM

Thaâng 4-1857, Napoleâon III quýịt ắnh thađnh líơp möơt uêy bannghiïn cûâu vïì Viïơt Nam (Commission de la Cochinchine) do híìu tûúâcBrenier ặâng ăíìu vađ 4 uêy viïn Pierre Cintrat, Phoâ Ăïì ăöịc Fourichon,Ăaơi taâ haêi quín Jameđs, ăaơi diïơn Böơ Thûúng maơi Fleury vađ thû kyâ DeMofras

Qua 7 phiïn hoơp (tûđ 28-4 ăïịn 18-5-1859), UÊy ban ăaô thaêo luíơn 4víịn ăïì chñnh: phaâp lyâ, kinh tïị, chñnh trõ vađ quín sûơ vađ cuöịi cuđng ăaôkïịt luíơn: Phaâp cíìn xím chiïịm Viïơt Nam Trung tûúâng Rigault deGenouilly ặúơc giao nhiïơm vuơ "chiïịm Tourane" (Ăađ Nùĩng) vađ giûôvûông úê ăoâ Ngađy 1-9-1858, liïn quín Phaâp - Tíy Ban Nha dûúâi sûơ chóhuy cuêa Rigault de Genouilly tíịn cöng Ăađ Nùĩng múê ăíìu cuöơc xímlûúơc Nhûng chiïịn luôy Liïn Trò, chiïịn thuíơt vûúđn khöng nhađ tröịng vađkhñ híơu khùưc nghiïơt ăaô khiïịn cho Rigault de Genouilly thíịt baơi trongchiïịn lûúơc ăaânh nhanh thùưng nhanh Cuöịi cuđng, y quýịt ắnh choơnmuơc tiïu thûâ hai lađ Sađi Gođn

QUÍN PHAÂP ĂAÂNH CHIÏỊM SAĐI GOĐN

Vađo giûôa thïị kyê XIX, lõch sûê Viïơt Nam bùưt ăíìu nhûông trang ăentöịi khaâc Vúâi daô tím xím lûúơc Phaâp ăaô can thiïơp quín sûơ vađo ViïơtNam bùìng caâch ăaânh chiïịm Nam Kyđ röìi Bùưc vađ Trung Kyđ, aâp ăùơt chïịăöơ ăö höơ trïn toađn böơ laônh thöí nûúâc ta

Caâc nûúâc chíu Íu, ặâng ăíìu lađ hai ăaơi ăïị quöịc Anh vađ Phaâpăang tranh giađnh raâo riïịt caâc thuöơc ắa mađu múô úê chíu Phi, chíu AÂ,vûđa ăïí ăöơc quýìn khai thaâc caâc tađi nguýn phong phuâ, vûđa múê röơngthõ trûúđng tiïu thuơ caâc saên phíím cöng nghiïơp cuêa mònh Riïng ăöịi vúâiViïơt Nam, caâc nûúâc phûúng Tíy ăaô nhiïìu líìn ngoê yâ muöịn thiïịt líơp

bang giao, nhíịt lađ Phaâp, do möịi quan hïơ ăaô coâ tûđ khi Nguýîn PhuâcAÂnh chûa thiïịt líơp vûúng quýìn nhađ Nguýîn Yyâ ăöì cuêa Phaâp lađ thûơchiïơn chiïịn lûúơc bađnh trûúâng ăïị quöịc thuöơc ắa taơi chíu AÂ, sau khi bõngûúđi Anh gaơt ra khoêi ÍỊn Ăöơ Cho nïn ngûúđi Phaâp ríịt muöịn triïìuằnh Húị dađnh cho hoơ ăùơc quýìn buön baân úê Viïơt Nam Khi bõ triïìuằnh Húị nhiïìu líìn tûđ chöịi (giai ăoaơn 1817-1831) Phaâp liïìn ặa quínăïịn xím lûúơc nûúâc ta.

Ăïịn 1850, Ăïơ nhõ ăïị chñnh úê Phaâp ặúơc thiïịt líơp Tònh hònh nöơiböơ Phaâp ăaô öín ắnh Lúơi duơng viïơc cíịm ăaơo cuêa caâc vua nhađ Nguýîn,vađ taâc ăöơng cuêa Hoađng Híơu Eugenie Marie De Montixo De Guzmanngûúđi ríịt ặúơc triïìu ằnh Tíy Ban Nha uêng höơ, Phaâp hoađng NapoleâonIII quay laơi chñnh saâch can thiïơp trûúâc ăíy, vúâi tû caâch lađ ngûúđi baêovïơ quýìn truýìn giaâo cuêa Höơi truýìn giaâo haêi ngoaơi Paris, ngûúđi baêovïơ quýìn lúơi cuêa Ăïơ nhõ ăïị chñnh Phaâp

Ngoađi ra, sûơ can thiïơp bùìng vuô lûơc cuêa Phaâp vađo Viïơt Nam cođnlađ möơt thuê ăoaơn chñnh trõ hïịt sûâc tinh vi cuêa Napoleâon III nhùìm vöhiïơu hoâa sûơ chöịng ăöịi cuêa quín ăöơi, giúâi thûúng nhín vađ nhíịt lađ cuêagiaâo höơi Thiïn chuâa giaâo vúâi tham voơng ăöơc quýìn giaâo taơi Viïơt Nam.Hoađng ăïị Phaâp Napoleâon III quýịt ắnh cho tiïịn hađnh "Chñnh saâchngoaơi giao phaâo haơm" ăöịi vúâi nûúâc ta Nùm 1855, triïìu ằnh Phaâp cûêăùơc sûâ De Montigni ăïịn caâc nûúâc chíu AÂ thaêo luíơn kyâ hiïơp ûúâc thöngthûúng

Trong khi võ ăùơc sûâ nađy cođn ăang thûúng thuýịt úê Cao Miïn thò

ba höơ töịng haơm Phaâp ăaô ăïịn Viïơt Nam trûúâc Ngađy 17-9-1856 höơ töịnghaơm Catinat cíơp bïịn Ăađ Nùĩng gùơp phaêi sûơ ăoân tiïịp cùng thùỉng, haơmtrûúêng Haêi quín Trung taâ Le Lieur ăaô cho nöí suâng bùưn phaâ caâc phaâoăađi phođng thuê cûêa biïín Ăađ Nùĩng Thaâi ăöơ thuđ ắch cuêa lûơc lûúơng haêiquín Phaâp taơi Ăađ Nùĩng lađm cho caâc ăïì nghõ thûúng thaêo sau nađy cuêaăùơc sûâ Montigni khöng ặúơc triïìu ằnh Húị chíịp nhíơn Giaâm muơcPellerin vöơi vaô lïn ặúđng vïì Phaâp, víơn ăöơng triïìu ằnh Phaâp canthiïơp vuô lûơc vađo Viïơt Nam

Napoleâon III cho líơp ngay "UÊy ban Nam Kyđ" (Commission de laCochinchine) Trong phiïn hoơp thaâng 4-1857 UÊy ban Nam Kyđkhuýịn caâo chñnh phuê Phaâp phaêi chiïịm giûô ba thûúng caêng chñnh cuêaViïơt Nam mađ caâc thûúng nhín Phaâp thûúđng lui túâi lađ: Keê Chúơ, ĂađNùĩng vađ Sađi Gođn Viïơc chiïịm cûâ nađy seô coâ lúơi cho Phaâp trïn caê ba

phûúng diïơn: Chñnh trõ, thûúng maơi vađ uy tñn cuêa ăïị quöịc Phaâp.Napoleâon III chíịp thuíơn ăïì nghõ cuêa UÊy ban vađ ra lïơnh cho võ Tûlïơnh haơm ăöơi Phaâp úê Viïîn Ăöng, Phoâ Ăö ăöịc Haêi quín Rigault deGenouilly ngađy 25-11-1857 phaêi ặa chiïịn haơm ăïịn chiïịm Ăađ Nùĩng.Nhûng maôi ăïịn 1-9-1858 haơm ăöơi Phaâp göìm 14 chiïịn haơm, 3000 quínmúâi ăïịn núi Quín Phaâp vúâi sûơ höî trúơ lûơc cuêa möơt ăún võ böơ binh TíyBan Nha do Ăaơi taâ Lanzarotte chó huy ăaô cuđng tiïịn ăaânh caêng ĂađNùĩng.

Sau khi chiïịm hai ăöìn phođng thuê cuêa Ăađ Nùĩng, Phoâ Ăö ăöịcRigault De Genouilly nhíơn thíịy khöng thïí duđng Ăađ Nùĩng lađm cùn cûâặúơc, vò tònh hònh chiïịn sûơ trúê nïn phûâc taơp, quín triïìu ằnh Húịkhaâng cûơ maônh liïơt, khöng giöịng nhû caâc baâo caâo cuêa caâc giaâo sô Phaâpăaô gûêi cho Böơ haêi quín vađ thuöơc ắa, do ăoâ öng buöơc phaêi thay ăöíiphûúng aân chiïịm ăoâng

Ăíìu nùm 1859, thay vò ăem caê haơm ăöơi ra võnh Bùưc Kyđ theoăuâng kïị hoaơch dûơ kiïịn, De Genouilly quýịt ắnh ăem quín vađo ăaânhNam Kyđ, giao cho Ăaơi taâ Toyon chó huy möơt ăún võ nhoê, giûô caâc cûâăiïím chiïịm ặúơc úê Ăađ Nùĩng Viïơc thay ăöíi quýịt ắnh cuêa DeGenouilly ặúơc lyâ giaêi búêi caâc ýịu töị sau:

Nam Kyđ (La Basse Cochinchine) lađ vûơa luâa nuöi caê quín ăöơinhađ Nguýîn vađ kinh ăö Húị

Võ trñ Sađi Gođn coâ nhûông ăiïìu kiïơn tûơ nhiïn ríịt thuíơn lúơi vïì mùơtgiao thöng hađng haêi, thûúng maơi ăaô ặúơc caâc nûúâc phûúng Tíy chuâ yângay tûđ nhûông nùm ăíìu thïị kyê XIX

Thúđi ăiïím bíịy giúđ ăang muđa gioâ Ăöng Bùưc thuíơn lúơi cho viïơchaơm ăöơi Phaâp xuöi Nam

Haơm ăöơi haêi quín göìm caâc chiïịn haơm Phleâgeâton, Primauguet,caâc phaâo haơm L'Alarme, L'Avalanche, La Dragonne, caâc víơn chuýínhaơm La Durance, La Meurthe, La Saöne vađ thöng baâo haơm maây húinûúâc El Cano Tíịt caê rúđi Ăađ Nùĩng ngađy 2-2-1859, ăïịn ngađy 9-2 thòtíơp kïịt taơi cûêa söng Sađi Gođn Saâng ngađy 10-2 chiïịn haơm Phaâp phaâokñch phaâ huêy 2 phaâo ăađi phođng vïơ trïn búđ biïín Vuông Tađu Ngađy 11-22chiïịn haơm Phaâp Phleâgeâton phaâo kñch phaâ huêy ăöìn Cíìn Giúđ

Soaâi haơm cuêa R.De Genouilly ngûúơc söng Sađi Gođn, díîn ăíìu möơtăoađn chiïịn thuýìn göìm hai chiïịc höơ töịng haơm maây húi nûúâc, ba phaâohaơm vađ möơt thöng baâo haơm maây húi nûúâc cuêa Tíy Ban Nha, keâo theonhiïìu xađ-luâp vađ canö chúê quín trang quín duơng Tûđ ngađy 11-2 ăïịn15-2 quín Phaâp líìn lûúơt triïơt haơ ăöìn phođng vïơ cuêa triïìu ằnh Húịăoâng doơc theo söng Sađi Gođn, sùĩn sađng ăaânh chiïịm Sađi Gođn.

Luôy thađnh Sađi Gođn ặúơc töí chûâc phođng thuê hai mùơt: mùơt Namlađ hai phaâo ăađi phođng vïơ, mùơt Bùưc lađ möơt luôy thađnh vúâi nhiïìu phaâoăađi löìi

Töịi 15-2 Rigault de Genouilly cho tíịn cöng vađ huêy diïơt ngaymöơt trong hai phaâo ăađi úê mùơt Nam, phaâo ăađi cođn laơi cuông bõ triïơt haơvađo saâng 16-2 Tiïịp tuơc viïơc chiïịm ăoâng Sađi Gođn chiïịn haơmL'Avalanche ăi trinh saât hïơ thöịng phođng thuê cuêa luôy thađnh phña Bùưc.17-2-1859 caâc tađu chiïịn Phaâp aân ngûô ăuâng võ trñ ặúơc phín cöng:chiïịn haơm Phleâgeâton trûơc diïơn cöíng thađnh, chiïịn haơm Primauguet vađhai phaâo haơm L'Alarme, L'Avalanche, baêo vïơ mùơt tríơn phña trûúâc, cođnphaâo haơm La Dragonne, Le Prigrent vađ thöng baâo haơm El Cano baêovïơ mùơt tríơn phña sau Tíịt caê ăöìng loaơt nöí suâng ăïí ýím trúơ lûơc lûúơngăöí böơ aâp saât muơc tiïu Thiïịu taâ Henri des Pailleđres cíìm ăíìu hai ăaơiăöơi böơ binh ăaânh vađo sûúđn traâi Trong khi ăoâ Ăaơi uây Gallimard díîntoaân cöng binh coâ nhiïơm vuơ ăaânh síơp cûêa lúân vađ caâc vaâch thađnh, höîtrúơ cho böơ binh trađn vađo thađnh Möơt ăaơi ăöơi khinh binh Tíy Ban Nhadûúâi quýìn cuêa Thiïịu taâ Palance nùìm chúđ tùng viïơn cho hai caânhquín trïn Möơt tiïíu ăoađn trûđ bõ nùìm ăúơi lïơnh trïn baôi cöng dûúâiquýìn chó huy cuêa Trung taâ Raybaud Trong khi ăoâ lûơc lûúơng TíyBan Nha dûúâi quýìn cuêa Ăaơi taâ Lanzarotte cuđng möơt nûêa tiïíu ăoađnhaêi quín úê caânh taê, ặúơc lïơnh aâp saât vaâch thađnh

Quín triïìu ằnh bõ tíịn cöng dûúâi hoêa lûơc aâc liïơt cuêa quín Phaâpsúâm bõ ăaânh tan, cuđng luâc ăoâ úê sûúđn mùơt, möơt caânh quín cuêa triïìuằnh hún 1000 ngûúđi, víîn tiïịp tuơc cíìm cûơ dûúâi tríơn mûa phaâo cuêa ăaơiăöơi böơ binh Phaâp Ăaơi taâ Lanzarotte ặúơc lïơnh döịc toađn lûơc ăííy luđicaânh quín nađy ra khoêi mùơt Bùưc luôy thađnh Sađi Gođn Ăïịn 10 giúđ ngađy17-2 viïơc chiïịm ăoâng Sađi Gođn coi nhû hoađn tíịt, liïn quín Phaâp - TíyBan Nha ăaô chiïịm ăoâng nhiïìu võ trñ, ăöìn binh cuêa quín triïìu ằnhtrong thađnh Sađi Gođn

Chó trong vođng möơt tuíìn lïî, liïn quín Phaâp - Tíy Ban Nha ăaôlađm chuê möơt vuđng röơng 25 dùơm doơc theo söng Sađi Gođn vađ toađn böơthađnh Sađi Gođn ặúơc phođng thuê ríịt qui mö vađ kiïn cöị mađ ta coâ thïíthíịy ặúơc qua söị chiïịn lúơi phíím do quín Phaâp thu ặúơc sau khichiïịm thađnh:

200 khííu ăaơi baâc bùìng sùưt vađ ăöìng, möơt höơ töịng haơm vađ 7 chiïịnthuýìn göî cođn ăang nùìm uơ, 20.000 vuô khñ, 85.000 kg thuöịc nöí, möơtkeât sùưt chûâa 130.000 quan

Töín thíịt cuêa triïìu ằnh Húị ûúâc tñnh 20 triïơu quan Phaâp

Cuöơc ăaânh chiïịm Sađi Gođn trong nùm 1859 thûơc tïị chó lađ möơtcuöơc tíịn cöng quín sûơ thuíìn tuây Búêi vò ngay sau ăoâ toađn böơ haơm ăöơiPhaâp ruât ăi cuđng vúâi quín Anh ăaânh Trung Hoa, vađ chó ăïí laơi möơt ăöơiquín truâ phoâng do Ăaơi taâ D'arieđs tríịn giûô, ăaânh nhau cíìm chûđng vúâiquín chi viïơn cuêa triïìu ằnh Húị do öng Nguýîn Tri Phûúng vađTham taân Ăaơi thíìn Phaơm Thïị Hiïín töí chûâc chiïịn ăíịu nhùìm khöiphuơc Sađi Gođn

Cuöịi nùm 1860, nhađ Thanh baơi tíơn phaêi kyâ hiïơp ûúâc bíịt bònhăùỉng vúâi Phaâp - Anh, haơm ăöơi Phaâp do phoâ Ăö ăöịc Charner chó huyquay vïì hoađn tíịt viïơc chiïịm ăoâng Sađi Gođn Ăíìu nùm 1861, quín Phaâptíơp trung toađn böơ lûơc lûúơng vúâi 70 chiïịn thuýìn, 3.500 böơ binh ăaânhchiïịm ăöìn Kyđ Hođa Raơng saâng 24-2-1861 liïn quín Phaâp - Tíy BanNha töíng tiïịn cöng ăöìn Kyđ Hođa Chiïìu ngađy 25-2-1861 ăöìn Kyđ Hođathíịt thuê, thiïơt haơi caê hai bïn ăïìu ríịt nùơng nïì (Quín triïìu ằnh öngNguýîn Tri Phûúng, Phaơm Thïị Hiïín bõ thûúng nùơng, öng NguýînDuy tûê tríơn Phña quín Phaâp Thiïịu tûúâng Vassoigne, Ăaơi taâ Tíy BanNha Planca bõ thûúng (coâ tađi liïơu noâi chïịt) Tríơn ăaânh Sađi Gođn líìn 2ặúơc triïìu ằnh Phaâp ăùơc biïơt quan tím vò noâ múê ăíìu cho yâ ăöì múêröơng thuöơc ắa taơi Nam Kyđ, cho nïn ngay ngađy 27-2-1861 Phoâ Ăö ăöịcChatner gûêi baâo caâo khíín cíịp vïí Böơ Haêi quín vađ Thuöơc ắa viïơc hoađntíịt chiïịm ăoâng toađn böơ Sađi Gođn cuđng luâc vúâi viïơc ăiïìu binh chiïịmBiïn Hođa vađ Ăõnh Tûúđng

Sûơ thíịt thuê thađnh Sađi Gođn (1859) röìi thíịt thuê Kyđ Hođa (1861) ăaôböơc löơ sûơ ýịu keâm cuêa vua quan nhađ Nguýîn Nhû phíìn trïn ăaô nïu,dûúâi triïìu Minh Maơng hïơ thöịng phođng thuê kiïn cöị cuêa thađnh GiaĂõnh ặúơc xíy dûơng tûđ cuöịi thïị kyê XVIII bõ phaâ boê, nhíịt lađ viïơc thao

luýơn quín sûơ khöng ặúơc chuâ troơng, quín sô khöng quen chiïịn tríơndïî bõ tan raô khi lím tríơn, duđ dûơ trûô lûúng thûơc, vuô khñ ríịt döìi dađo Tûđsûơ ýịu keâm ăoâ díîn ăïịn nhûông di haơi nghiïm troơng khaâc trong viïơctòm hiïíu vađ ăaânh giaâ ăuâng keê ắch, choơn ăöịi saâch húơp lyâ trûúâc keê ắchăíìy daô tím Cho nïn ta seô khöng ngaơc nhiïn khi thíịy triïìu ằnh Húịăaô choơn saâch lûúơc nhûúơng böơ röìi ăíìu hađng, duđ taơi triïìu ằnh cuông coâphaâi "chuê chiïịn" ngay trong giai ăoaơn ăíìu cuêa cuöơc xím lûúơc Phaâp.

(Theo saâch Sađi Gođn tûđ khi thađnh líơp ăïịn giûôa thïị kyê 19 - NXB TPHCM 1998)

NGUÝÎN TRI PHÛÚNG VAĐ ĂAƠI ĂÖÌN CHÑ HOĐAa) Ăaơi ăöìn Chñ Hođa

Ăaơi ăöìn Chñ Hođa (ngûúđi Phaâp ăoơc lađ Ki Hoa, röìi ra laơi theo ăoâmađ goơi lađ Kyđ Hođa) ặúơc xíy dûơng trïn lađng Chñ Hođa, coâ hònh thangmađ ăaây nhoê ngang Bađ Queơo, ăaây lúân ngang vúâi ga Sađi Gođn vađ ặúđng 3thaâng 2 bíy giúđ Hai mùơt Tíy vađ Ăöng chaơy doơc theo hai bïn ặúđngCaâch Maơng Thaâng Taâm (bíịy giúđ lađ ặúđng Thiïn Lyâ ăi Nam Vang)

Ăaơi ăöìn röơng chûđng 3 cíy söị vuöng, chia lađm 5 khu Thađnh cao3,5m, dađy 2m Trïn mùơt thađnh vađ saât vaâch thađnh coâ hađng rađo tre gai,phña ngoađi lađ hađo síu coâ cùưm chöng dađy vađ caâc höị chûô phíím Böị trñquanh thađnh lađ 150 ăaơi baâc Tûđ ăaơi ăöìn vïì phña chuđa Cíy Mai, quín

ta ăùưp möơt chiïịn luôy dađi vađ xíy dûơng ăöìn Hûôu lađm ăiïím tûơa Tûđ ăaơiăöìn vïì phña raơch Thõ Ngheđ cuông ăùưp möơt chiïịn luôy tûúng tûơ vúâi ăöìnTaê

Tûđ Bađ Queơo tiïịn vïì phña Bùưc lađ caâc ăöìn Tham Lûúng, ThuíơnKiïìu, Raơch Tra Trong tònh thïị ăoâ thò Chasseloup Laubat ặúơc böínhiïơm lađm Thûúơng thû Böơ Thuöơc ắa Y cûúng quýịt thuâc ăííy viïơcthađnh líơp möơt thuöơc ắa vônh viïîn taơi Nam Kyđ

Chiïịn tranh vúâi Trung Hoa chíịm dûât vúâi Hođa ûúâc Bùưc Kinh 1860), Ăö ăöịc Charner keâo haơm ăöơi vïì Sađi Gođn Ngađy 7-2-1861,Charner ăïịn Sađi Gođn cuđng vúâi 3 tiïíu ăoađn böơ binh, 1.200 lñnh thuêyăaânh böơ, 600 dín phu möơ úê Quaêng Chíu vađ gíìn ăíìy ăuê möơt haơm ăöơi

(10-Thïm 9 ăaơi ăöơi tùng viïơn tûđ Phaâp, 800 quín Phaâp vađ Tíy Ban Nhaăöìn truâ tûđ trûúâc úê Sađi Gođn, 150 kyơ binh tûđ Philippines ăïịn, quín söịdûúâi quýìn chó huy cuêa Charner lïn ăïịn 5.000 vúâi gíìn 70 tađu chiïịn.

Roô rađng lađ möơt lûơc lûúơng ríịt maơnh so vúâi quín ta úê Sađi Gođn choduđ quín söị cuêa quín ta ăöng hún: 22.000 khinh binh, 10.000 cú binhvađ 15.000 quín ăoâng úê Biïn Hođa nhû lađ lûơc lûúơng tiïịp ûâng Vúâi lûơclûúơng nhû thïị, Charner sùĩn sađng ăöịi chiïịn vúâi quín triïìu ằnh ăïí múêröơng vuđng chiïịm ăoâng

b) Tríơn chiïịn Chñ Hođa

Ngađy 24-2-1861, tûđ 4 giúđ saâng, troơng phaâo Phaâp bùưt ăíìu nhaêăaơn vađo thađnh luôy ta, khúêi ăíìu cuöơc tíịn cöng ăaơi ăöìn Quín Phaâpkhöng ăaânh thùỉng vađo mùơt phña Nam lađ mùơt ăöịi diïơn vúâi búđ söng SađiGođn mađ choơn thïị ăaânh ngang höng xuíịt phaât tûđ ăöìn Cíy Mai

Luâc 5 giúđ saâng, lûơc lûúơng chuê lûơc phaât xuíịt tûđ ăöìn Cíy Mai bùưtăíìu tíịn cöng vađo ăöìn Hûôu Phaâo ta bùưn traê dûô döơi, ăöìng thúđi cho voixung tríơn Phaâp ăiïìu ăöơng troơng phaâp lïn trûúâc, chó caâch ăöìn Hûôu500m vađ nhaê ăaơn liïn tuơc vađo ăöìn ăïí ýím trúơ cho luơc quín aâp thađnh,duđng thang leo vađo Troơng phaâo nhaê ñt nhíịt 500 viïn vađo ăöìn vađ cuöịicuđng chiïịm ặúơc ăöìn Hûôu

Saâng höm sau, ngađy 25-2-1861, tûđ 5 giúđ saâng, quín Phaâp chialađm 3 caânh tíịn cöng vađo thađnh phña Tíy cuêa ăaơi ăöìn

Troơng phaâo Phaâp, víîn theo möơt chiïịn thuíơt cöí ăiïín, liïn tiïịpnhaê ăaơn vađo ăöìn ăïí chuíín bõ cho luơc quín aâp thađnh Mùơt trúđi moơclađm troơng phaâo khöng nhùưm ặúơc Tïn trung taâ Crouzat ra lïơnh ặasuâng vađo chó caâch thađnh 200m vađ trûơc xaơ Thađnh vúô, quín ta vađ ắchăaânh cíơn chiïịn trong tûđng khu vûơc

Vïì phña ắch coâ 12 tïn chïịt vađ 300 tïn bõ thûúng, coâ Ăaơi taâPalanca Trung taâ Testard chïịt sau ăoâ vò vïịt thûúng quaâ nùơng

Bïn ta, Nguýîn Tri Phûúng bõ thûúng, Taân lyâ Nguýîn Duy (emNguýîn Tri Phûúng), Taân tûúng Tön Thíịt Chó tûê tríơn cuđng ríịt nhiïìuquín sô

Nguýîn Tri Phûúng phaêi ra lïơnh lui quín vïì phña ăöng Bùưc

Ngađy 28-2-1861, quín Phaâp tíịn cöng Hoâc Mön, röìi tûđ Hoâc Möntiïịp tuơc ăaânh ăöìn Tín Thúâi Quín ta phaêi ruât lui vïì Biïn Hođa.

Ăaơi ăöìn Chñ Hođa thíịt thuê sau hai ngađy cíìm cûơ Quín Phaâpthûđa kïị ăaânh chiïịm Ăõnh Tûúđng (15-4-1861), Biïn Hođa (7-1-1862) vađVônh Long (23-3-1862) Víơy lađ Sađi Gođn ăaô hoađn toađn rúi vađo tay ắch.Sađi Gođn tan taâc trong cún binh lûêa

Ngíơm nguđi thay ba böịn lađng Gođ Víịp Cíy coê khö, thín thïí cuôngkhö Baât ngaât nhô mûúđi taâm thön vûúđn tríìu Hoa traâi ruơng rúđi, ngûúđicuông ruơng Míịy dùơm Gođ Ăen, Raơch Kiïịn Ngoơn lûêa thiïu, sûơ nghiïơpsaơch khöng

Sau khi líịy Caleâdonie vađo nùm 1853, Phaâp thûơc sûơ tiïịn hađnhviïơc xím chiïịn Viïơt Nam

Vađo ngađy 31 thaâng 8 nùm 1858, líịy cúâ phaên ăöịi chñnh saâch cíịmăaơo cuêa triïìu ằnh Húị, liïn quín Phaâp - Tíy Ban Nha nöí suâng bùưnphaâ haêi cađng Ăađ Nùĩng ăïí tiïịn túâi tíịn cöng kinh thađnh Phuâ Xuín.Quín triïìu ằnh chöịng traê kõch liïơt, lađm cho Ăö ăöịc cuêa quín Phaâp lađRigault de Genouilly thay ăöíi kïị hoaơch, ặa quín vađo ăaânh cûêa CíìnGiúđ Quín Phaâp triïơt haơ líìn lûúơt 2 ăöìn tûđ Cíìn Giúđ ăïịn Gia Ăõnh, vađngađy 17-2-1859 thò cöng phaâ thađnh Gia Ăõnh Quín Nguýîn bõ thua

to, quan Ăöịc thíìn Vuô Duy Ninh vađ AÂn saât Lï Tûđ tûơ víîn, quín lñnhthaâo chaơy Gia Ăõnh thíịt thuê Trong dõp nađy quín Phaâp cho mòn giíơtsíơp thađnh Gia Ăõnh

Nguýîn Tri Phûúng ặúơc Triïìu ằnh cûê vađo phuơ traâch mùơt tríơnnađy Öng cho ăùưp ăaơi ăöìn Chñ Hođa dađi 3.000m, ngang 1.000m, cao3m5 ăïí chöịng giûô vúâi quín Phaâp Trong thúđi gian nađy, phña Phaâp coâsûơ thay ăöíi Ăö ăöịc Charner sang thay R.de Genouilly chó huy toaânquín viïîn chinh.

b) Míịt ba tónh miïìn Ăöng Nam Kyđ

Ngađy 23-2-1861, quín Phaâp cöng phaâ ăaơi ăöìn Chñ Hođa, gùơp sûơkhaâng cûơ quýịt liïơt cuêa quín Nguýîn Sau hai ngađy chiïịn sûơ aâc liïơt,quín Nguýîn bõ töín thíịt nùơng Nguýîn Tri Phûúng bõ thûúng, cođn emlađ Nguýîn Duy thò tûê tríơn Quín Nguýîn phaêi boê ăaơi ăöìn Chñ Hođa,ruât vïì Biïn Hođa

Sau khi phaâ ặúơc ăaơi ăöìn Chñ Hođa, quín Phaâp tiïịn ăaânh líịyĂõnh Tûúđng (Myô Tho), ăùơt ăöìn luôy khùưp núi ăïí kiïím soaât TûúângBonnard sang thay Charner, triïín khai viïơc ăaânh chiïịm Biïn Hođa(1861) vađ Vônh Long (1862) Triïìu ằnh Húị cûê phaâi böơ do PhanThanh Giaên cíìm ăíìu vađo nghõ hođa cuđng Bonnard vađ kyâ hiïơp ûúâcNhím Tuíịt (1862) nhûúđng ba tónh miïìn Ăöng cho Phaâp

c) Míịt ba tónh miïìn Tíy

Trong khi nhín dín miïìn Ăöng ặâng lïn chöịng Phaâp thò triïìuằnh Húị cuông muöịn ăođi laơi ba tónh ăaô míịt, beđn cûê möơt phaâi böơ doPhan Thanh Giaên lađm Chaânh sûâ, Phaơm Phuâ Thûâ lađm Phoâ sûâ sangPhaâp xin chuöơc Viïơc thûúng thuýịt chûa ngaô nguô thò quín Phaâp tiïịnhađnh viïơc ăaânh chiïịm ba tónh miïìn Tíy (6.1867) Phan Thanh Giaênluâc íịy ăaô trúê vïì sau chuýịn ăi sûâ khöng kïịt quaê, ăang lađm Kinh lûúơcsûâ úê ăíịy Nghô rùìng quín Nguýîn khöng thïí nađo chöịng nöíi vúâi quínxím lûúơc, Phan Thanh Giaên díng thađnh cho ăöịi phûúng röìi uöịngthuöịc ăöơc tûơ tûê Tûđ ăíịy Nam Kyđ trúê thađnh thuöơc ắa cuêa Phaâp

BÛÚÂC ĂÍÌU CUÊA PHONG TRAĐO CHÖỊNG PHAÂP

Trong khi Triïìu ằnh Húị nhûúđng tûđng bûúâc trûúâc quín Phaâpvađ sau ăoâ lađ cùưt ăíịt cho Phaâp thò phong trađo chöịng Phaâp nöíi díơymaơnh meô trong dín chuâng Tiïu biïíu cuêa buöíi khúêi ăíìu chöịng Phaâplađ cuöơc khúêi nghôa cuêa Trûúng Ăõnh vađ Voô Duy Dûúng

Trûúng Ăõnh (1820-1864) lađm Phoâ laônh binh taơi Gia Ăõnh Nùm

1861, sau thíịt baơi cuêa quín Nguýîn úê ăaơi ăöìn Chñ Hođa, Trûúng Ăõnhkeâo quín vïì Gođ Cöng, xíy dûơng cùn cûâ, quy tíơp nhûông ngûúđi ýunûúâc cuđng ặâng lïn chöịng Phaâp Cuöơc khúêi nghôa nöí ra trûúâc khiTriïìu Ăònh Húị chõu kyâ nhûúđng ba tónh miïìn Ăöng cho Phaâp Tûđ GođCöng, phong trađo chöịng Phaâp lan röơng ra khùưp núi Nghôa quín ăaânhphaâ quín Phaâp taơi Myô Tho, Biïn Hođa, Tín An, Cíìn Giuöơc, Chúơ Lúân.Quín Phaâp khöng tiïu diïơt ặúơc, nhûng sau ăoâ nhúđ mua chuöơc Viïơtgian, tòm ra ặúơc baên doanh cuêa Trûúng Ăõnh taơi lađng Kiïíng Phûúâc(Gođ Cöng), quín Phaâp víy ăaânh quýịt liïơt Trong khi chöịng treê,Trûúng Ăõnh bõ ăaơn bùưn gaôy xûúng söng vađ hy sinh (1864) Cuđng nùmăoâ, thuê lônh nghôa quín úê Tín Bònh lađ Höì Huín Nghiïơp cuông bõ giùơcbùưt vađ hađnh hònh Phong trađo chöịng Phaâp khöng vò thïị mađ dûđng laơi,tiïịp theo Trûúng Ăõnh lađ caâc cuöơc khúêi nghôa khaâc, tiïu biïíu nhíịt lađcuêa Voô Duy Dûúng (Thiïn Höơ Dûúng)

Ăõa bađn hoaơt ăöơng cuêa Voô Duy Dûúng lađ úê Ăöìng Thaâp Mûúđi.Öng ăaô tûđng tham gia phong trađo khúêi nghôa cuêa Trûúng Ăõnh, ặúơcphong chûâc Thiïn höơ, nïn thûúđng ặúơc goơi lađ Thiïn höơ Dûúng Saukhi Trûúng Ăõnh hy sinh, Thiïn höơ Dûúng ra líơp cùn cûâ úê Bùìng Lùng,ăùơt Töíng hađnh dinh trong vuđng ăíìm líìy Ăöìng Thaâp Mûúđi, duđng chiïịnthuíơt du kñch ăïí ăaânh quín Phaâp Chiïịn thuíơt nađy ăaô lađm ăaêo ăiïnquín Phaâp Chñnh quín cuêa Voô Duy Dûúng ăaô coâ saâng kiïịn duđng ongvođ veô chöịng laơi nhûông tríơn cađn cuêa ắch Quín Phaâp cho quín lñnh ăitiïîu trûđ míịy phen khöng ặúơc, cuöịi cuđng phaêi huy ăöơng ăaơi quín tíịncöng baên doanh Thaâp Mûúđi Voô Duy Dûúng phaêi chaơy vïì Vađm Coê Tíyröìi bõ bïơnh thûúng hađn vađ hy sinh taơi ăíy Nam Kyđ, chiïịn trûúđng úêăíy chó cođn coâ nhín dín vađ quín Phaâp Tiïịp bûúâc theo miïìn Ăöng,nhín dín miïìn Tíy ặâng lïn chöịng Phaâp mađ ăiïín hònh lađ caâc cuöơckhúêi nghôa cuêa Nguýîn Trung Trûơc vađ Thuê Khoa Huín

Nguýîn Trung Trûơc (1838 - 1868) vöịn úê trong hađng nguô cuêaTrûúng Ăõnh ngay tûđ buöíi ăíìu tiïn Öng ăaô tađi ba, mûu trñ chó huyăaânh ăùưm chiïịc tađu Espeârance cuêa thuêy quín Phaâp trïn söng VađmCoê vađo nùm 1861 Sau ăoâ öng ặúơc Triïìu ằnh cûê vïì lađm Thađnh thuêuây Hađ Tiïn Khi Phaâp chiïịm ba tónh miïìn Tíy, öng ặúơc lïơnh cuêaTriïìu ằnh Húị ra tríịn nhíơm Phuâ Yïn, nhûng Nguýîn Trung Trûơckhöng tuín lïơnh, úê laơi múê mùơt tríơn chöịng Phaâp, líơp cùn cûâ úê HođnChöng Thaâng 6.1868, öng tiïịn quín chiïịm ăaêo Phuâ Quöịc Trûúâc sûâc

maơnh ngađy cađng lúân cuêa nghôa quín, quín Phaâp beđn bùưt giam meơ cuêaNguýîn Trung Trûơc ăïí buöơc öng phaêi ra hađng Vò hiïịu, NguýînTrung Trûơc ra nöơp mònh vađ bõ hađnh quýịt (1868) Ăõa bađn hoaơt ăöơngchñnh cuêa Thuê Khoa Huín (tïn thíơt lađ Nguýîn Hûôu Huín 1830-1875) lađ úê An Giang Thuê Khoa Huín vöịn ăaô tûđng tham gia cuöơc khúêinghôa cuêa Trûúng Ăõnh vađ cuêa thiïn höơ Dûúng Vađo nùm 1863 öng bõquan tónh An Giang bùưt nöơp cho quín Phaâp Öng bõ Phaâp ăađy ăi NamMyô nhûng ăïịn nùm 1870 laơi ặúơc ặa vïì laơi Sađi Gođn Thuê Khoa Huínlaơi tröịn vïì An Giang, líơp cùn cûâ chöịng Phaâp Ăïịn nùm 1875, ThuêKhoa Huín bõ quín Phaâp bùưt ặa vïì hađnh quýịt taơi qú nhađ (huýơnChúơ Gaơo, Tiïìn Giang-1875) Cuông trong phong trađo chöịng thûơc dínPhaâp, giûôa nhûông tûúâng lônh vađ nghôa quín thïì quýịt ăaânh giùơc,nhín dín Sađi Gođn vađ Nam Böơ khöng thïí qún ặúơc nhûông sô phu ýunûúâc Khöng tûơ cíìm gûúm giïịt giùơc, nhûng ăaô duđng ngođi buât sùưc beâncuêa mònh caênh tónh ăöìng bađo, lïn aân boơn cûúâp nûúâc, tiïu biïíu lađ nhađthú chiïịn sô Nguýîn Ăònh Chiïíu

(Tön Nûô Quyđnh Trín - Lõch sûê Viïơt Nam)

SAĐI GOĐN BIÏỊN ĂÖÍI VAĐ HÒNH THAĐNH

MÖƠT THAĐNH PHÖỊ THEO KIÏÍU PHÛÚNG TÍY

Ngay sau chiïịm ặúơc thađnh Gia Ăõnh, trïn nïìn binh ăao khoâilûêa vûđa tađn phaâ "cuêa tiïìn tan boơt nûúâc""tranh ngoâi nhuöịm mađu míy",thûơc dín Phaâp ăaô tñnh ngay kïị saâch cùưm chöịt líu dađi úê ăíy, muöịn líịyăíy lađ bađn ăaơp, thön tñnh Nam Böơ, cûúâp nûúâc ta Chuâng bùưt tay ngayvađo xíy dûơng Sađi Gođn nhû möơt trung tím cuêa ba tónh miïìn Ăöng Vađchûđng nùm nùm sau ăoâ lađ thuê phuê cuêa caê Nam Kyđ luơc tónh

Sađi Gođn ăöíi thay mau choâng trúê thađnh "Hođn ngoơc Viïîn Ăöng",cuông mau choâng trúê thađnh caâi vođi baơch tuöơc cuêa thûơc dín Phaâp vú veâttađi nguýn, saên víơt cuêa Viïơt Nam Vađ cuông súâm trúê thađnh möơt trungtím bõ boâc löơt, ăíìu ăöơc vađ sa ăoơa

SAĐI GOĐN - NHÛÔNG NÙM ĂÍÌU THÚĐI PHAÂP CHIÏỊM ĂOÂNG

a) Sađi Gođn vúâi nhûông biïịn ăöíi

Sađi Gođn lađ möơt thađnh phöị nhoê toơa laơc taơi khu vûơc giúâi haơn búêisöng Sađi Gođn (phña Ăöng), raơch Thõ Ngheđ (phña Bùưc), raơch Bïịn Ngheâ(phña Nam) Cû dín sinh söịng úê ăíy ûúâc tñnh khoaêng 100.000 ngûúđi,phíìn lúân tíơp trung taơi Sađi Gođn vađ Chúơ Lúân Cho ăïịn nùm 1859, SađiGođn víîn cođn lađ möơt trung tím hađnh chñnh quín sûơ Caâc cöng trònhxíy dûơng lúân chuê ýịu phuơc vuơ cho chûâc nùng cai trõ vađ phođng thuê,hoađn toađn chûa coâ nhûông tiïơn nghi cöng cöơng, caâc cú súê haơ tíìng thiïịtýịu cho möơt thađnh phöị thûúng maơi, thađnh phöị caêng

Nhùìm thûơc hiïơn mûu ăöì chiïịm ăoâng toađn böơ laônh thöí nûúâc ta,tiïịn túâi viïơc xaâc líơp khu vûơc aênh hûúêng cuêa ăïị quöịc Phaâp taơi ViïînĂöng, triïìu ằnh Paris, ăùơc biïơt lađ caâc Ăö ăöịc trûơc tiïịp cai trõ taơi NamKyđ, ăaô gíịp ruât xuâc tiïịn viïơc qui hoaơch xíy dûơng Sađi Gođn thađnh möơt

ăö thõ lúân nhiïìu chûâc nùng (hađnh chñnh, quín sûơ, kinh tïị, caêng v.v )vúâi dín söị dûơ kiïịn lïn ăïịn trïn nûêa triïơu ngûúđi Muơc ăñch chñnh cuêa

nhûông nöí lûơc nhùìm súâm biïịn Sađi Gođn thađnh möơt thađnh phöị síìm uíịt,ngoađi nhûông ýu cíìu vïì laônh thöí, ýu cíìu caơnh tranh aênh hûúêng vúâicaâc thïị lûơc ăïị quöịc khaâc úê Viïîn Ăöng, ngûúđi Phaâp cođn muöịn nhanhchoâng khai thaâc Nam Kyđ, mađ caâc chuýn gia Phaâp ăaô nhòn thíịy úê ăoâtiïìm lûơc kinh tïị to lúân Nguöìn lúơi kinh tïị do Nam Kyđ mang laơi seôgaânh búât möơt phíìn chi phñ chiïịm ăoâng Viïơt Nam, möịi bùn khoùn cuêatriïìu ằnh Napoleâon III ngay tûđ nhûông toan tñnh ban ăíìu.

Nùm 1862 dûơ aân thiïịt kïị thađnh phöị Sađi Gođn cuêa Coffyn ặúơcphï duýơt bao göìm caê vuđng Chúơ Lúân Ăïịn nùm 1864, do diïơn tñch dûơkiïịn cuêa thađnh phöị quaâ röơng, ăùơc biïơt tònh hònh trõ an ăođi hoêi phaêithu heơp phaơm vi thađnh phöị, ngûúđi Phaâp cho taâch khu Chúơ Lúân rakhoêi thađnh phöị Sađi Gođn Ăíy lađ möơt thay ăöíi cú baên vađ thuíơn lúơi nhíịtăïí tíơp trung ăíìu tû xíy dûơng khu trung tím Sađi Gođn

Vuđng Chúơ Lúân trûúâc khi ngûúđi Phaâp túâi lađ ăiïím trung tím cûdín ngûúđi göịc Hoa Hoơ lađ caâc thûúng nhín nùng nöí, chùm chó lađm ùntaơo cho Chúơ Lúân thađnh möơt khu vûơc phaât triïín ríịt nhanh, nhíịt lađsau khi ngûúđi Phaâp ăïịn vađ xuâc tiïịn viïơc khai thaâc thuöơc ắa

Viïơc taâch Chúơ Lúân ra khoêi dûơ aân thiïịt kïị thađnh phöị Sađi Gođn cođngiuâp taơo ăiïìu kiïơn cho khu vûơc nađy phaât triïín nhanh choâng, viïơc buönbaân úê ăíy ríịt thuíơn lúơi, vò khu vûơc Chúơ Lúân khi ăaô taâch ra, ăíịt ăaikhöng bõ haơn chïị do phaêi dađnh mùơt bùìng cho khu hađnh chaânh, cöngthûơ, cöng trònh cöng cöơng nhûông cú súê thiïịt ýịu cuêa möơt thađnh phöịthuê phuê

Trûúâc nùm 1859, vuđng ăíịt nùìm giûôa Sađi Gođn - Chúơ Lúân vöịn lađvuđng nöng nghiïơp truđ phuâ Chiïịn cuöơc diïîn ra, cû dín taơi vuđng nađyphaêi boê ăi laânh naơn bíịt húơp taâc vúâi ngûúđi Phaâp, nïn vuđng ăíịt trïn bõhoang hoâa Khi ngûúđi Phaâp hoađn tíịt viïơc chiïịm ăoâng Sađi Gođn vađ batónh miïìn Ăöng, hoơ nhanh choâng tiïịn hađnh khai thaâc kinh tïị Hiïơntraơng hoang hoâa möơt vuđng ăíịt röơng lúân giûôa Sađi Gođn - Chúơ Lúân lađ phñphaơm Ăïí giaêi quýịt víịn ăïì nađy, ngoađi viïơc taâch Chúơ Lúân ra khoêi SađiGođn giuâp Chúơ Lúân múê röơng nhanh vïì phña Sađi Gođn, ngûúđi Phaâp cođnthûơc hiïơn úê ăíy chïị ăöơ taâ canh thu tö hoùơc baân reê ăíịt hoang chonhûông ai coâ nhu cíìu lađm ruöơng, líơp vûúđn, saên xuíịt caâc loaơi rau quaênhiïơt ăúâi mađ ngûúđi Íu ríịt ûa chuöơng Möơt khi vuđng ăíịt hoang hoâadíìn díìn coâ ngûúđi cû truâ, giaâ ăíịt Sađi Gođn cuông seô ặúơc níng lïn, töịcăöơ ăö thõ hoâa cuông tùng theo

Trûúâc khi ngûúđi Phaâp ăïịn, ắa hònh phaơm vi Sađi Gođn göìm möơtvuđng cao úê phña Bùưc, traêi dađi tûđ vuđng luôy thađnh Sađi Gođn ăïịn vuđng MaêNguơy, núi cû dín híìu hïịt lađ caâc nhađ phuâ höơ ăaơi böơ phíơn cođn goơi lađăöìng ruöơng, ao ằa Cû dín ngheđo söịng chen chuâc doơc theo raơch BïịnNgheâ trong caâc cùn nhađ nhoê nûêa ăíịt nûêa sađn Giao thöng trïn böơ thúđibíịy giúđ chuê ýịu möơt söị lö ăíịt nhoê ặúơc ăùưp cao lïn vûđa quaâ mûâc nûúâcluâc triïìu cûúđng.

Cho nïn, khi ngûúđi Phaâp ặa ra dûơ aân thiïịt kïị thađnh phöị, khoâkhùn ăùơt ra lađ lađm thïị nađo caêi taơo mùơt bùìng phuơc vuơ cho viïơc thiïịtlíơp caâc cú súê haơ tíìng, xíy dûơng cöng thûơ, caâc cöng trònh cöng cöơngkhaâc Noâi chung lađ nhûông ýu cíìu töịi thiïíu phaêi coâ trûúâc mùưt cuêa möơtthađnh phöị khaê dô thñch nghi vúâi hoaơt ăöơng thûúng maơi phûúng Tíy

Giaêi quýịt víịn ăïì nađy, ngûúđi Phaâp cho thûơc hiïơn möơt giaêi phaâptûúng ăöịi ăún giaên Trûúâc tiïn cho ăađo nhiïìu kinh úê caâc chöî truôngthuöơc vuđng thíịp cuêa thađnh phöị vûđa ăïí taơo ăiïìu kiïơn cho ghe thuýìnlûu thöng thuíơn lúơi, vûđa coâ taâc duơng thaâo nûúâc lađm trong saơch caâcvuđng ăíìm líìy ăöìng thúđi líịy ăíịt líịp caâc vuđng truông khaâc Khi caâc cöngtrònh ăíìu tiïn ặúơc xíy dûơng trïn nhûông khu vûơc vûđa ặúơc san líịp,ngûúđi Phaâp cho san bùìng vuđng ăöìi phña Bùưc Sađi Gođn, líịy ăíịt líịp caâccon kinh ăađo (ặúđng Nguýîn Húơ, ặúđng Lï Lúơi, ặúđng vađo cöíngchñnh úê Ba Son hiïơn nay lađ nhûông kinh ăađo ặúơc líịp laơi)

Sau hai nùm caêi taơo vađ xíy dûơng böơ mùơt Sađi Gođn ăaô thay ăöíihùĩn Caâc vuđng truông ăíìm líìy, nhûông ặúđng mođn göì ghïì ặúơc thayăùìng nhûông cöng trònh múâi ặúơc xíy trïn möơt khöng gian thoaângăaông, úê ăoâ ngûúđi ta múê nhûông quaông löơ, nhûông con ặúđng ngang, doơccoâ traêi nhûơa phùỉng phiu, hai bïn vóa heđ röơng raôi ặúơc tröìng cíy xanhthùỉng tùưp

Bïịn caêng, kho baôi ặúơc xíy dûơng gíịp ruât ăuâng qui cuê ăïí sùĩnsađng ăoân tađu cíơp bïịn böịc dúô hađng

Tûđ nhûông thay ăöíi ban ăíìu, Sađi Gođn ăaô tûơ thïí hiïơn lađ möơtthađnh phöị ăeơp vúâi möơt hïơ thöịng giao thöng thuêy böơ hïịt sûâc tiïơn lúơi.Ngoađi ra nhúđ nhûông ăiïìu kiïơn tûơ nhiïn thuíơn lúơi vađ möơt híơu phûúngtruđ phuâ ăíìy tiïìm nùng, Sađi Gođn súâm trúê thađnh möơt trong nhûôngthûúng caêng quan troơng úê khu vûơc Viïîn Ăöng

(Theo saâch Sađi Gođn tûđ khi thađnh líơp ăïịn giûôa thïị kyê 19 - NXB TPHCM 1998)

b) Sađi Gođn trong cuöơc söịng

Tríìn Ngoơc Thanh vađ Nguýîn Ăûâc Taânh (khöng roô chûâc vuơ) ăaôgûêi vïì cho triïìu ằnh Húị möơt baên tûúđng trònh ăïì ngađy 9-12-1863(ngađy 18 thaâng 10 Quyâ Húơi, Tûơ Ăûâc nùm 16) ặúơc lûu laơi trong chíubaên (Tûơ Ăûâc, tíơp 155 trang 114a) Tònh hònh Gia Ăõnh, Bïịn Ngheâặúơc mö taê khaâ tó mó:

"Nhađ vùn miïịu ăaô dúô ăem vïì thön Tín Khai ăïí dûơng phuê nhaTín Bònh Phña hûôu tónh thađnh cuô coâ dûơng möơt nhađ líìu ríịt cao röơngăùơt danh lađ líìu xem lïî, böịn mùơt coâ xíy ăaơo ặúđng, ăaơo quaân, nhađphûúâc Dín ăaơo thò úê bao boơc phña ngoađi, giađ treê, trai gaâi theo ăaơo khaâăöng

Trûúđng Thi cuô, phña ngoađi böịn mùơt tûúđng gaơch ặúơc böìi ăùưpthïm Quín xaâ cuông ăïìu caêi taơo Quan binh Tíy úê phña trûúâc TrûúđngThi, cođn núi phuê Tín Bònh cuô coâ dûơng möơt tođa líìu cho Phuê Soaâi úê.Böịn bïn coâ nhiïìu nhađ cûêa, traơi binh, chuöìng ngûơa Quan binh lúân nhoêchia úê chung quanh

Tûđ thön Tín Khai Bïịn Thađnh cho túâi Ăiïịm Laâ, hoơ xíy nhađ múâihoùơc sûêa sang laơi ăïí trûô hađng hoâa

Ăöịi diïơn chúơ höơi lađ thön Khaânh Höơi thò giaâo dín úê Ăöịi diïơn vúâichúơ Bïịn Thađnh lađ thön Nhai Quúâi coâ líơp möơt phöị líìu xanh Núi ăíygaâi ăiïịm vađ giaâo dín cuđng líîn löơn Tûđ xoâm Ăiïịm Laâ ăïịn Cíìu KïnhChúơ Lúân thò nhađ dín vađ caâc tiïơm mua baân ÚÊ khu chúơ höơi ăöịi diïơn vúâithön Khaânh Höơi múâi bùưc möơt chiïịc cíìu Chúơ Kïnh ăöịi diïơn vúâi XoâmThan cuông coâ möơt chiïịc cíìu Sang Thõ Ngheđ thöng ăïịn söng XoâmKiïìu, khuâc söng trûúâc bõ líịp nay ăaô cho ăađo taơi, tûđ cíìu Nhiïu Löơc ăïịnchuđa Mai Sún, nöịi liïìn hai thön Bònh Tiïn vađ Bònh Tíy, thöng thùỉngăïịn kïnh Ruöơt Ngûơa

Ăaơi ăöìn ngađy trûúâc chó cođn laơi möơt tiïìn ăöìn do quan binh Tíyăoâng ûúâc ăöơ 100 Ăöìn Tíy Thúâi trûúâc nay víîn cođn vađ laơi xíy thïm möơtăöìn ríịt kiïn cöị coâ ăöơ 100 lñnh Tíy ăöìn truâ"

Cuđng vúâi sûơ thay ăöíi vïì mùơt quang caênh, ặúđng saâ, phöị phûúđnglađ sûơ aâp ăùơt möơt guöìng maây hađnh chñnh múâi vúâi thúị maâ, phu dõch

Taơi caâc phuê huýơn, chñnh quýìn thûơc dín tuýín duơng trong giaâodín hay nhûông cûê nhín tuâ tađi hiïịm hoi cam tím theo chuâng Bïncaơnh viïn tri phuê hay tri huýơn ngûúđi Viïơt chuâng ăùơt möơt tham biïơnhuýơn vuơ Chuâng ắnh laơi thúị thín, thúị ăiïìn thöí, thúị ghe tađu,thúị thuöịc phiïơn, thúị sođng baơc.

"Nhín dín thò bíịt luíơn giađ treê tađn tíơt möîi ngûúđi phaêi nöơp 1quan 5 tiïìn vađ phaêi phuơ thïm 1 quan Dín xaô Minh Hûúng möîi nùmphaêi nöơp 2 laơng baơc, ngûúđi Thanh phaêi naơp thïm 2 quan Gaâi ăiïịmmöîi thõ phaêi nöơp 10 quan möîi thaâng Ngûúđi Thanh líơp phöị ăïí níịu aphiïịn, múê sođng baơc thò phaêi nöơp tûđ 2.000 ăïịn 5.000

Thuýìn buön caâc tónh cíơp bïịn, haơng dađi 30 trûúơng thò bïì ngangcûâ möîi thûúâc thu thúị 3 quan, dađi 40 trûúơng, bïì ngang möîi thûúâc 5quan Haơng thuýìn lúân sau khi dúô hađng phaêi líịy ăíịt ăöí xuöịngkhoang thò ăaânh thúị 70 quan, haơng trung 50 quan, haơng nhoê 30quan Thuýìn vaân ăöơc möơc muöịn ăi laơi phaêi lađm túđ khai, haơng lúânnaơp 5 quan, haơng nhoê 3 quan Hïịt haơn 3 thaâng phaêi ăöíi giíịy thönghađnh, quaâ haơn phaêi phaơt 5 quan"

Thaâng 8 ím lõch nùm Quyâ Díơu (1863) giaâ gaơo tùng voơt, möîiphûúng hún 9 quan, dín chuâng ăoâi keâm, boơn Tíy ăem baânh mò cuôtrong kho ăi phaât tíơn caâc thön xaô Nhín dín khöng nhíơn khöng ặúơc,nhûng khi phaâi viïn cuêa Tíy vïì röìi thò ai cuông víịt baânh ăoâ xuöịngsöng hay lađ cho heo cho choâ chûâ khöng theđm ùn

(Theo saâch 300 nùm SG-TPHCM

- NXB Chñnh trõ quöịc gia 1998)

TÖÍ CHÛÂC BÖƠ MAÂY CAI TRÕ

a) Phín böị múâi vïì chñnh trõ vađ hađnh chñnh viïơc cai trõ

1 Luơc Tónh Nam Kyđ, nay lađ thuöơc ắa Phaâp, ặúơc cai trõ búêi möơt

thöịng ăöịc, vúâi sûơ trúơ taâ cuêa möơt höơi ăöìng tû víịn

2 Truơ súê chñnh quýìn ăùơt taơi Sađi Gođn trong tónh Gia Ăõnh, ăíy

lađ ăö thađnh thiïịt kïị theo kiïíu Íu Chíu, núi ăùơt vùn phođng nhiïìu cúquan cöng vuơ nhû: dinh thöịng ăöịc, nha giaâm ăöơc nöơi vuơ, tođa aân, tođathûúơng thíím, tođa sú thíím, tođa aân thûúng maơi, tođa giaâm muơc, haêiquín cöng xûúêng, súê quaên trõ haêi quín vađ tađi chñnh, súê chó huy böơbinh, phođng thûúng maơi, súê ăiïơn tñn trung ûúng v.v

3 Thoâi quen víîn giûô cho Nam Kyđ thuöơc Phaâp caâch phín chia caâc tónh nhû dûúâi thúđi quan ta Nhûng danh xûng ăoâ khöng bao hađm

möơt nïìn hađnh chñnh riïng hay ăùơc biïơt cho möîi tónh nhû trong quaâkhûâ Nay sûơ cai trõ (caâc tónh) hoađn toađn lïơ thuöơc vađo chñnh quýìn úêSađi Gođn Viïơc cai trõ baên xûâ ặúơc trao cho caâc viïn thanh tra haytham biïơn, vađ ắa bađn thuöơc quýìn cai trõ cuêa hoơ goơi lađ haơt thanh tra(hay lađ haơt) Giuâp viïơc cho caâc quan Tíy, cođn coâ caâc quan laơi baên xûâ,trong ăoâ coâ nhûông tïn tay sai hïịt sûâc ăùưc lûơc Cođn viïơc nöơi trõ töíngquaât trong xûâ thò tíơp trung caê úê Sađi Gođn, trong caâc vùn phođng cuêaNha Giaâm ăöịc Nöơi vuơ Tham biïơn caâc ắa haơt trûơc tiïịp thuöơc quýìngiaâm ăöơc nöơi vuơ; giaâm ăöịc nöơi vuơ chuýín cho hoơ moơi chó thõ vađ mïơnhlïơnh hađnh chñnh; tham biïơn phaêi baâo caâo cho giaâm ăöịc nöơi vuơ moơi sûơviïơc vađ tònh hònh coâ can hïơ ăïịn viïơc ăiïìu hađnh cöng taâc thuöơc ắa

4 Nùm 1875, tíịt caê coâ 20 ắa haơt, do caâc viïn tham biïơn cai trõ chia ra nhû sau:

-Ba ắa haơt úê miïìn Ăöng, tûâc lađ:

• Biïn Hođa

Nhûông ắa haơt ăoâ goơi theo tïn lõ súê chia ra töíng, töíng chia ra xaôthön.

5 Sau ăíy lađ baêng kï luơc tónh vađ caâc ắa haơt thöịng thuöơc:

• Gia Ăõnh : Sađi Gođn, Chúơ Lúân, Tíy Ninh, Tín An, Gođ Cöng

• Ăõnh Tûúđng : Myô Tho

• Biïn Hođa : Biïn Hođa, Bađ Rõa, Thuê Díìu Möơt

• Vônh Long : Vônh Long, Trađ Vinh, Bïịn Tre

• g An Giang: Chíu Ăöịc, Long Xuýn, Trađ Ön, Sa Ăeâc, SoâcTrùng

• h Hađ Tiïn : Hađ Tiïn, Raơch Giaâ, Phuâ Quöịc (giaêi thïí ngađy1-7-1875)

6 Nhûông ắa haơt trïn liïn laơc vúâi nhau:

• Bùìng caâc traơm vúâi Sađi Gođn lađm ăíìu tuýịn vađ dõch vuơ nađy

Vuông Tađu Trađ VinhTraêng Bađng Long XuýnTíy Ninh Raơch Giaâ

Bïịn Lûâc Hađ Tiïn

Nhiïìu tuýịn ăiïơn tñn nûôa seô ặúơc ăùơt liïn laơc vúâi ăö thađnh Chócođn ắa haơt Cíìn Thú lađ chûa coâ liïn laơc ăiïơn tñn

7 Riïng thuê phuê Sađi Gođn thò liïn laơc vúâi chñnh quöịc (Phaâp) quahaông chuýn chúê ặúđng biïín vađ bùìng möơt díy caâp ăiïơn tñn ăùơt ngíìmdûúâi biïín

8 Chûâc nùng cuêa thöịng ăöịc - Thöịng ăöịc ăaơi diïơn cho thuê tûúângchñnh phuê bïn chñnh quöịc (Phaâp) vađ nhíơn quýìn lûơc tûđ thuê tûúângtrao phoâ Thöịng ăöịc cûê nhín viïn vađ cöng chûâc; viïơc cûê ăùơt nađy khöngdađnh cho chñnh quöịc Thöịng ăöịc ban hađnh nghõ ắnh vađ quýịt ắnh,thi hađnh quýìn töịi cao vïì hađnh phaâp vađ tû phaâp ăöịi vúâi dín baên xûâ,íịn ắnh caâc sùưc thúị ắa phûúng vađ qui ắnh caâc tiïu chuíín thúịkhoâa cuđng nguýn tùưc trong viïơc thíu thúị cöng cöơng Toâm laơi, thöịngăöịc göìm thíu caê quýìn dín sûơ líîn quín sûơ, ăöìng thúđi lađ töíng chó huy

sû ăoađn haêi quín úê Nam Kò

9 Höơi ăöìng tû víịn - Thöịng ăöịc ặúơc trúơ taâ búêi möơt höơi ăöìngriïng chó coâ tñnh caâch tû víịn, höơi ăöìng nađy göìm:

• Chó huy trûúêng böơ binh

• Chaânh sûơ vuơ hađnh chñnh

• Giaâm ăöịc nöơi vuơ

• Chûúêng lyâ tođa aân vađ hai nhín sô ngûúđi Phaâp hiïơn lûu truâtrïn ăíịt thuöơc ắa

10 Hađnh chñnh töíng quaât - Chuâng ta thíịy coâ böịn ngađnh quaêntrõ töíng quaât, ăoâ lađ:

• Hađnh chñnh nöơi vuơ

• Hađnh chñnh haêi quín

• Hađnh chñnh tođa aân

• g Caênh saât, caâc traơi giam vađ nhađ thûúng

• h Taơi caâc ắa haơt, caâc sûơ vuơ baên xûâ do tham biïơn ăiïìukhiïín vađ coâ nhín viïn dûúâi quýìn lađm caâc viïơc nhoê moơn vïìhađnh chñnh vađ caênh saât nhû phuê, huýơn, cai töíng vađ xaôtrûúêng caâc lađng

• i.Cho túâi nùm 1874, caâc tham biïơn lo caâc sûơ vuơ baên xûâ (saugoơi chuê tónh) ăíìu lûơa choơn trong giúâi sô quan thuöơc moơingađnh (haêi quín) Nhûng tûđ khi cöng böị nghõ ắnh múâingađy 1 thaâng 2 nùm 1873, caâc tham biïơn híơu böí phaêi ặúơcchoơn trong giúâi thanh niïn coâ cíịp bùìng ăaơi hoơc vađ tuöíi tûđ

28 trúê lïn

12 Caâc sûơ vuơ thuöơc phaơm vi quaên trõ haêi quín, nghôa lađ caâc sûơvuơ thuöơc traâch nhiïơm riïng cuêa chñnh quöịc, mađ ặâng ăíìu lađ viïnchaânh sûơ vuơ hađnh chñnh thò coi soâc:

• Viïơc ăiïím binh

• Khñ giúâi vađ ăùng kyâ haêi quín

• Dõch vuơ böơ binh do möơt thiïịu tûúâng chó huy vúâi möơt thammûu trûúêng phuơ taâ

• Thuêy quín do möơt sô quan thuêy sû cíìm ăíìu, öng nađy coi caêgiaêm ăöịc thuêy quín cöng xûúêng

(Theo saâch Tiïíu giaâo trònh ắa lyâ Nam Kyđ Trûúng Vônh Kyâ Nguýîn Ăònh Ăíu dõch NXB Treê-1997)

-b) Ăõa phíơn Sađi Gođn nùm 1861

Ngađy 11-4-1861, Phoâ Ăö ăöịc Charner, Tû lïơnh quín viïîn chinhPhaâp, ban hađnh nghõ ắnh quy ắnh ranh giúâi Sađi Gođn nùìm trong khuvûơc giúâi haơn búêi möơt bïn lađ raơch Thõ Ngheđ (Arroyod' Avalanche) vađ

raơch Bïịn Ngheâ (Arroyo Chinois) vúâi möơt bïn lađ söng Sađi Gođn cuđngcon ặúđng nöịi liïìn chuđa Cíy Mai vúâi nhûông phođng tuýịn cuô cuêa ăöìnKyđ Hođa Cuơ thïí nhíịt lađ Quýịt ắnh söị 145 ngađy 14-8-1862 cuêa Ăïì ăöịcBonard -Thöịng ăöịc quín sûơ ăíìu tiïn - quy ắnh töí chûâc hađnh chñnhtónh Gia Ăõnh, trong ăoâ coâ Sađi Gođn Ăíy lađ quýịt ắnh cùn baên múêăíìu cho viïơc töí chûâc hađnh chñnh Sađi Gođn thúđi Phaâp thuöơc Bonard ăaôchia tónh Gia Ăõnh ra ba phuê, möîi phuê coâ ba huýơn, dûúâi huýơn coâtöíng, dûúâi töíng coâ xaô, thön, lyâ, íịp Sađi Gođn luâc bíịy giúđ vûđa lađ tónh lyơcuêa Gia Ăõnh vûđa lađ phuê lyơ cuêa phuê Tín Bònh lađ huýơn lyơ huýơn BònhDûúng, cođn Chúơ Lúân lađ huýơn lyơ cuêa huýơn Tín Long, cuđng phuê TínBònh.

Vïì phûúng thûâc cai trõ, trong thúđi gian ăíìu, thûơc dín Phaâp taơmthúđi sûê duơng caâc quan phuê, huýơn cuêa triïìu An Nam, cho ăiïìu hađnhcöng viïơc taơi caâc phuê, huýơn dûúâi sûơ chó ăaơo chung cuêa Böị chaânh tónhGia Ăõnh lađ möơt viïn chûâc Phaâp ngaơch thanh tra caâc cöng viïơc baên xûâ(Inspecteur des affaires indigeđnes) Riïng ngûúđi Hoa vađ nhûông ngûúđichíu AÂ khaâc söịng úê Chúơ Lúân tuy thuöơc huýơn Tín Long nhûng ặúơccai trõ trûơc tiïịp búêi möơt thanh tra caâc cöng viïơc cuêa ngûúđi Hoa(Inspecteur des affaires Chinoises) vúâi sûơ giuâp ăúô cuêa Höơi ăöìng caâcbang trûúêng Hoa Kiïìu

c) Thađnh líơp Thađnh phöị Sađi Gođn

Nùm 1864, Chúơ Lúân ặúơc taâch khoêi Sađi Gođn vïì phûúng diïơnquaên lyâ ắa baơ, vò möơt trong nhûông lyâ do chuê ýịu lađ thađnh phöị ngûúđiHoa (Ville Chinoise) ăang trïn ăađ thõnh vûúơng, viïơc quaên lyâ vađ muabaân ăíịt ăai ăođi hoêi phaêi taâch Sađi Gođn vađ Chúơ Lúân ra thađnh haithûúng ăiïịm (emporium) riïng biïơt Tuy víơy, trûúâc nùm 1867, SađiGođn chûa ặúơc chñnh thûâc xem nhû möơt thađnh phöị

Phaêi ăïịn nùm 1867, viïơc quaên lyâ Sađi Gođn múâi ặúơc chñnh thûâcgiao phoâ cho möơt töí chûâc riïng biïơt lađ UÊy ban thađnh phöị, ặúơc thađnhlíơp do Nghõ ắnh söị 53 ngađy 4-4-1867 cuêa Thöịng ăöịc Phaâp De LaGrandieđre UÊy ban thađnh phöị göìm 1 uêy viïn vađ 12 höơi viïn UÊy viïnặúơc choơn trong söị nhûông cû dín chíu AÂ cuông nhû chíu Íu cû truâ taơiSađi Gođn, khöng phín biïơt quöịc tõch

UÊy ban thađnh phöị biïíu quýịt vïì caâc víịn ăïì: quaên lyâ tađi saêncöng, ngín saâch, biïíu thúị, nhûông quy ắnh vïì viïơc thu thúị, caâc dûơ