báo chí cho trẻ em ở thành phố hồ chí minh

Từ đây cho thấy, vấn đề BVCS&GDTE ngày càng được báo chí quan tâm sâu sắc với nhiều góc độ, mức độ khác nhau, góp phần giáo dục trẻ em trở thành những công dân tốt trong xã hội, đồng thờ

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nhắc nhở mọi người quan tâm, chăm sóc và bảo vệ quyền lợi của trẻ em Theo Người, trẻ em như búp trên cành; biết ăn ngủ, biết học hành là ngoan… Lời dạy của Bác vẫn còn nguyên giá trị Tuy nhiên, trẻ

em ngày nay ngoan, không chỉ biết ăn, ngủ mà còn năng động, sáng tạo trong học tập cũng như trong lao động

Trẻ em là niềm hạnh phúc của gia đình, là tương lai của đất nước Trong công cuộc kháng chiến giành độc lập cũng như trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em (BVCS&GDTE) Công tác này được thể chế hoá trong hệ thống pháp luật của Việt Nam Cụ thể, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1948 có 2 điều nói về trẻ em Đặc biệt, sau khi Việt Nam phê chuẩn Công ước Quốc tế về quyền trẻ em của Liên Hiệp Quốc vào ngày 20.2.1990 (gọi tắt là Công ước), các quyền cơ bản của trẻ

em trong Công ước được Việt Nam tôn trọng và luật hoá trên cơ sở phù hợp với Hiến pháp và pháp luật, điển hình là Luật BVCS&GDTE đã sửa đổi, bổ sung, được Quốc hội thông qua vào ngày 15.6.2004 Ngoài ra, Đảng và Nhà nước ta cũng đã đề ra và thực hiện nhiều chiến lược, chương trình hành động quốc gia vì sự sống còn, bảo vệ và phát triển của trẻ em

Dưới sự quan tâm đó, trẻ em trở thành đối tượng phản ánh đặc biệt của báo chí Hầu hết báo, đài từ trung ương đến địa phương luôn ưu tiên phản ánh những vấn đề liên quan đến trẻ em nhằm bảo vệ quyền lợi cho trẻ em Các đài phát thanh (PT), truyền hình (TH), báo in đều tổ chức nhiều chuyên mục, chuyên trang dành riêng cho trẻ em Đặc biệt, đã có nhiều báo ra đời chỉ để phục vụ cho trẻ em Từ đây cho thấy, vấn đề BVCS&GDTE ngày càng được báo chí quan tâm sâu sắc với nhiều góc độ, mức độ khác nhau, góp phần giáo dục trẻ em trở thành những công dân tốt trong xã hội, đồng thời nâng cao ý thức, trách nhiệm của người dân để cùng Đảng, Nhà nước thực hiện mục tiêu hàng đầu là xây dựng con người cho đất nước

Việt Nam có khoảng 86 triệu dân, trong đó có 24 triệu trẻ em, chiếm 28% dân số

cả nước [56] Riêng ở Thành phố Hồ Chí Minh (TP HCM), trong tổng số 7,1 triệu dân thì có tới 1,86 triệu trẻ em dưới 16 tuổi, chiếm hơn 26% dân số của Thành phố [93] Xác định đây là nguồn lực quan trọng trong tương lai nên việc BVCS&GDTE được xem là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, hàng đầu của toàn Đảng, toàn dân Thành phố

Đối với trẻ em ở TP HCM, báo chí không xa lạ và trở thành món ăn tinh thần trong cuộc sống Sinh ra và lớn lên ở một thành phố năng động, phát triển về mọi mặt

và có hoạt động báo chí sôi động nhất cả nước nên trẻ em ở TP HCM có nhiều thuận lợi hơn trong việc tiếp cận báo chí so với trẻ em các tỉnh, thành khác Hiện nay, TP HCM

có 39 đơn vị báo chí, bao gồm đài PT - Đài Tiếng nói nhân dân TP HCM (Đài TNND

TP HCM) và đài TH - Đài TH TP HCM (Đài TH TP HCM), 19 báo, 18 tạp chí, với 28 phụ bản và 3 nhà xuất bản Trong đó, có 4 đơn vị báo chí chuyên sản xuất các ấn phẩm, chương trình PT, TH cho trẻ em, như: Báo Khăn Quàng Đỏ với 4 ấn phẩm chính là Khăn Quàng Đỏ (KQĐ), Mực Tím (MT), Rùa Vàng (RV), Nhi Đồng Thành phố (NĐTP) thuộc Thành Đoàn TP HCM; Báo Yêu Trẻ với cẩm nang Yêu Trẻ (YT) thuộc

Sở Lao động Thương binh và Xã hội TP HCM (Sở LĐTB&XH); Đài TH TP HCM với các chương trình TH dành cho thiếu nhi và Đài TNND TP HCM với các chương trình

PT thiếu nhi

Phó Giáo sư, Tiến sĩ (PGS, TS) Nguyễn Văn Dững cho rằng:

Viết báo, làm chương trình phát thanh, truyền hình cho trẻ em và vì cuộc sống của trẻ em tốt đẹp hơn, đã từ lâu trở thành một nhiệm vụ quan trọng của các nhà báo, các cơ quan báo chí ở Việt Nam Đòi hỏi của công chúng về những tác phẩm báo chí có liên quan đến trẻ em không những hay, hấp dẫn, mà còn phải chính xác, kịp thời và thể hiện sự hiểu biết của nhà báo

về các quyền của trẻ em [14, tr.3]

Thực tế, báo chí cho trẻ em ở nước ta hiện nay chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu này Báo chí cho trẻ em ở TP HCM cũng không ngoại lệ So với những năm trước đây, chất lượng báo chí cho trẻ em ở TP HCM có nhiều chuyển biến tích cực: đa dạng, phong phú về nội dung và hình thức Tuy nhiên, báo chí cho trẻ em hiện nay còn nhiều bài viết chưa phù

hợp với lứa tuổi và trình độ của trẻ em; nhiều bài còn viết theo “kiểu mì ăn liền”, thiếu định hướng, giáo dục; thông tin chưa chính xác, vi phạm nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp; bài viết về ngôi sao điện ảnh, ca sĩ và chuyện đời tư của người nổi tiếng đang chiếm diện tích khá rộng trên mặt báo… Đây là điều lo ngại vì báo chí chẳng những làm giảm các chức năng xã hội của mình, mà còn làm cho trẻ em xao nhãng chuyện học hành, tập tành lối sống hưởng thụ, ăn chơi đua đòi Văn phong sử dụng trên báo cũng còn nhiều điều cần bàn như: câu chữ dài dòng, khó hiểu, vừa “tiếng tây”, vừa “tiếng ta”, lạm dụng từ lóng, từ láy…, làm ảnh hưởng không ít đến sự trong sáng của tiếng Việt trong việc học tập của các

em

Cũng như những trẻ em ở các địa phương khác, trẻ em ở TP HCM đang trong giai đoạn phát triển về thể chất lẫn tinh thần nên rất dễ bị tác động bởi môi trường sống xung quanh Những năm gần đây, sự phát triển vượt bậc của khoa học, công nghệ, sự bùng nổ của truyền thông đại chúng như internet, đầu kỹ thuật số, TH cáp…, đã tạo điều kiện cho các văn hóa phẩm nước ngoài du nhập vào Thành phố, cả tốt lẫn xấu Tình trạng truyện tranh có nội dung đồi truỵ, bạo lực được bày bán tràn lan trở thành mối lo ngại lớn không chỉ của các bậc cha mẹ mà của toàn xã hội Chỉ cần thiếu sự quản lý, kiểm soát, định hướng, giáo dục của gia đình, nhà trường, xã hội, những ấn phẩm độc hại sẽ rơi vào tay trẻ em, gây ảnh hưởng xấu cho các em Từ đây càng đòi hỏi, báo chí cho trẻ em ở TP HCM không ngừng nâng cao vị trí, vai trò, trách nhiệm “vừa là trường học, vừa là nhà hát” và là người bạn thân thiết của trẻ em

Trong các văn kiện của Đảng về BVCS&GDTE đều ghi rõ:

Các em thiếu niên, nhi đồng ngày nay sẽ là lớp người xây dựng chủ nghĩa

xã hội và chủ nghĩa cộng sản sau này Quan tâm đến thiếu niên nhi đồng là quan tâm đến việc đào tạo, bồi dưỡng một lớp người mới không những phục vụ cho sự nghiệp xã hội chủ nghĩa hiện nay mà còn là cho sự nghiệp xây dựng cộng sản chủ nghĩa sau này [57, tr.14]

Từ đây chúng tôi nhận thấy, việc khảo sát, đánh giá thực trạng báo chí cho trẻ em

ở TP HCM, từ đó đưa ra một số giải pháp nâng cao chất lượng báo chí cho trẻ em là cần

thiết Vì vậy, tôi chọn “Báo chí cho trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh” làm đề tài cho

luận văn thạc sĩ truyền thông đại chúng của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài “Báo chí cho trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh”,

chúng tôi đã tham khảo nhiều tài liệu có liên quan đến báo chí và trẻ em Trước hết là những công trình nghiên cứu được biên soạn thành sách như:

- Sổ tay phóng viên báo chí với trẻ em do PGS, TS Nguyễn Văn Dững chủ biên, được xuất bản vào năm 2001 Cuốn sách này nêu rõ những kiến thức chung về trẻ em;

vấn đề BVCS&GDTE; kỹ năng và kinh nghiệm hoạt động báo chí cho trẻ em Năm

2004, cuốn sách được tái bản lần thứ hai, có sửa đổi, bổ sung một số vấn đề về kỹ năng cũng như kinh nghiệm trong quá trình làm báo cho trẻ em

- Truyền thông, đạo đức nghề nghiệp với trẻ em của tác giả Helena Thorfinn, do

Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia xuất bản vào năm 2003 Đây là cuốn sách đúc kết những phẩm chất cần thiết của nhà báo viết về trẻ em

- Báo chí với trẻ em do PGS, TS Nguyễn Văn Dững chủ biên, xuất bản năm

2004 cũng đã cung cấp cái nhìn tổng quan về trẻ em và kỹ năng nghiệp vụ của nhà báo với trẻ em

- Văn hóa nghe và nhìn của giới trẻ là công trình nghiên cứu của TS Đỗ Nam Liên về

phương thức tiếp nhận thông tin qua truyền hình và băng đĩa của giới trẻ ở TP HCM, được xuất bản năm 2005 Trong đó, tác giả đề cập đến thói quen tiếp nhận thông tin của trẻ em ở Thành phố, cụ thể là trẻ em ở tuổi dậy thì

- Tâm lý trẻ và giáo dục gia đình được xuất bản năm 2005 của tác giả Trần Thị

Cẩm, đã cơ bản phân tích những đặc điểm tâm lý chủ yếu của trẻ em trong từng giai

đoạn phát triển và một số cách giáo dục thường được áp dụng trong gia đình Việt Nam

Ngoài những công trình nghiên cứu được biên soạn thành sách, chúng tôi còn tham khảo thêm các luận án, luận văn, khóa luận tốt nghiệp liên quan đến đề tài, như:

- Luận văn thạc sĩ truyền thông đại chúng Góp phần hình thành và giáo dục nhân

cách cho tuổi thơ qua chương trình văn nghệ thiếu nhi Đài Truyền hình Việt Nam của

tác giả Nguyễn Lan Hương, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội, năm 1997

- Luận văn thạc sĩ truyền thông đại chúng Giáo dục thiếu niên, nhi đồng trên

sóng Đài Truyền hình Việt Nam của tác giả Trần Thị Thu Hương, Học viện Báo chí và

Tuyên truyền, Hà Nội, năm 2005

- Luận văn thạc sĩ truyền thông đại chúng Giáo dục nhân cách cho trẻ vị thành

niên trên báo chí hiện nay của Trần Thị Dung, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà

Nội, năm 2006

- Khóa luận tốt nghiệp đại học chuyên ngành báo chí Nâng cao chương trình

“Ngộ nghĩnh tuổi thơ” trên kênh VTV2 của Trần Văn Dương, Học viện Báo chí và

Tuyên truyền, Hà Nội, năm 2007

- Luận án tiến sĩ Kỹ năng viết báo cho trẻ em của tác giả Nguyễn Ngọc Oanh,

Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội, năm 2009

Để làm phong phú nguồn tư liệu, chúng tôi còn tham khảo một số bài báo, bài viết đề cập đến báo chí và trẻ em ở TP HCM được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng hoặc các tạp chí nghiên cứu khoa học như:

- Bài viết Nhóm báo chí dành cho trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh của tác giả

Nguyễn Ngọc Oanh, đăng trong sách Báo chí - Những điểm nhìn từ thực tiễn, tập 2, do

PGS, TS Nguyễn Văn Dững chủ biên, xuất bản vào năm 2001 Trong bài này, tác giả

đã giới thiệu một số ấn phẩm của báo Khăn Quàng Đỏ dành cho trẻ em ở Thành phố

- Bài báo Truyền hình với trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh, đăng trên website

Báo chí với trẻ em, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội vào ngày 10.14.2005 của

tác giả Nguyễn Ngọc Oanh cũng giới thiệu sơ nét một số chương trình tiêu biểu dành cho thiếu nhi của Đài TH TP HCM

- Bài báo Tìm hiểu tâm lý trẻ em - một nhóm công chúng đặc thù của báo chí của tác giả Đỗ Thu Hằng đăng trên website Báo chí với trẻ em, Học viện Báo chí và Tuyên

truyền, Hà Nội vào ngày 11.27.2005

Tóm lại, cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu xoay quanh vấn đề báo chí và trẻ em trên cả hai phương diện: lý luận và thực tiễn Tuy nhiên, những công trình này mới cho chúng ta cái nhìn tổng quan về báo chí và trẻ em, kỹ năng nghiệp vụ viết báo cho trẻ em, chưa đi sâu nghiên cứu báo chí cho trẻ em ở một địa phương cụ thể như ở TP HCM Trong khi đó, báo chí cho trẻ em ở TP HCM đã và đang phát triển rất mạnh mẽ không thua kém báo chí cho trẻ em ở trung ương Như vậy, có thể nói, thực

hiện đề tài “Báo chí cho trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh” vừa mang ý nghĩa lý luận

vừa mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khảo sát thực trạng báo chí cho trẻ em ở TP HCM, luận văn nêu ra những thành công và hạn chế, qua đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng báo chí cho trẻ em ở TP HCM, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của công chúng trẻ em

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt mục đích nghiên cứu, chúng tôi thực hiện các nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu các tài liệu, sách lý luận báo chí, trẻ em để rút ra những vấn đề

lý luận làm cơ sở cho nghiên cứu thực tế

- Khảo sát các báo cho trẻ em ở TP HCM để làm sáng tỏ thực trạng trên các phương diện: nội dung và hình thức; cơ cấu tổ chức; đội ngũ những người làm báo

- Vận dụng lý luận báo chí và căn cứ vào tình hình thực tế để đề ra giải pháp nâng cao chất lượng báo chí cho trẻ em ở TP HCM

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Với đề tài này, chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu chính là các sản phẩm báo chí cho trẻ em ở TP HCM Cụ thể là các ấn phẩm, các chương trình PT, chương trình TH được sản xuất ra nhằm phục vụ cho đối tượng chính là trẻ em Trong đó, chúng tôi tập trung khảo sát ở các phương diện: số lượng; thời lượng; chất lượng (nội dung và hình thức); đội ngũ những người làm báo; công tác tổ chức, sản xuất các sản phẩm báo chí cho trẻ em ở TP HCM

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi tiến hành khảo sát các báo, đài cho trẻ em trên địa bàn TP HCM Cụ thể là Đài TH TP HCM với các chương trình TH dành cho trẻ em phát trên kênh HTV7, HTV9, HTV3; Đài TNND TP HCM với các chương trình PT thiếu nhi phát trên sóng

AM và FM; Báo Khăn Quàng Đỏ với các ấn phẩm KQĐ, MT, RV, NĐTP và Báo Yêu Trẻ với cẩm nang YT

Tháng 6.2008, chúng tôi bắt đầu khảo sát và kết thúc vào tháng 6.2009

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về báo chí và trẻ em, các tài liệu lý luận về báo chí, truyền thông đã được xuất bản

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi vận dụng, kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp khảo sát thực tế để làm sáng rõ diện mạo của báo chí cho trẻ em ở

TP HCM

- Các phương pháp thống kê, phân tích để thấy rõ những thành công và hạn chế,

nguyên nhân của hạn chế, từ đó mạnh dạn đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng báo chí cho trẻ em ở TP HCM

- Phương pháp phỏng vấn sâu lãnh đạo, phóng viên, biên tập viên làm báo cho

trẻ em

- Phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi anket, được thực hiện với 250

phiếu dành cho công chúng trẻ em ở TP HCM và 33 phiếu dành cho các phóng viên, biên tập viên báo, đài

6 Ý nghĩa của đề tài

6.1 Về mặt lý luận

- Đây là đề tài đầu tiên khảo sát hoạt động báo chí cho trẻ em ở một địa phương

cụ thể - TP HCM - thành phố năng động, phát triển và có số lượng trẻ em đông nhất cả nước Đề tài không chỉ góp phần làm sáng rõ diện mạo, nội dung và hình thức của các báo cho trẻ em ở TP HCM mà còn đánh giá tương đối chính xác, khách quan về vai trò,

vị trí của báo chí cho trẻ em hiện nay

- Luận văn cũng có thể được sử dụng làm tài liệu nghiên cứu, giảng dạy về những vấn đề có liên quan đến báo chí cho trẻ em nói chung và báo chí cho trẻ em ở TP HCM nói riêng

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu báo chí cho trẻ em ở TP HCM cho các cơ quan quản lý báo chí trên địa bàn hiểu sâu sắc hơn về vai trò, vị trí, thực trạng hoạt động của báo chí cho trẻ em, từ đó có cách lãnh đạo, quản lý phù hợp và đạt hiệu quả hơn

- Thông qua luận văn này, các cơ quan báo chí cho trẻ em ở TP HCM nhận thấy những mặt được và chưa được trong hoạt động của mình; có thể nghiên cứu, tham khảo,

áp dụng những giải pháp luận văn đưa ra để đổi mới, cải tiến nội dung và hình thức các báo, đáp ứng nhu cầu công chúng

- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan chức năng, giảng viên và học viên ở các trường đào tạo chuyên ngành báo chí; tạo tiền đề cho các công trình nghiên cứu tiếp theo Đồng thời, qua tìm hiểu hoạt động báo chí cho trẻ em ở TP HCM, chúng tôi cũng nâng cao sự hiểu biết của mình khi làm báo cho trẻ em

7 Kết cấu luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, những nội dung chủ yếu của

luận văn được trình bày trong 3 chương, 8 tiết, 91 trang

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BÁO CHÍ CHO TRẺ EM

1.1 TRẺ EM VÀ TRẺ EM Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

1.1.1 Trẻ em

1.1.1.1 Định nghĩa trẻ em

“Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai” từ lâu đã trở thành khẩu lệnh trong các

chương trình hành động vì trẻ em và cho trẻ em ở mỗi quốc gia và cộng đồng quốc tế Thế nhưng, việc định nghĩa về trẻ em đến nay vẫn chưa được thống nhất Bởi tùy theo môi trường, hoàn cảnh, trình độ văn hoá và nhận thức của mỗi người, mỗi quốc gia, trẻ

em được định nghĩa khác nhau Tuy nhiên, để dễ dàng xác định ai là đối tượng trẻ em

và để thuận lợi trong công tác bảo vệ, chăm sóc trẻ em ở mỗi quốc gia, Công ước đã

đưa ra một quy định chung mang tính quốc tế là “Trẻ em là người dưới 18 tuổi, trừ

trường hợp luật pháp quốc gia công nhận tuổi thành niên sớm hơn” [58, tr.2]

Theo Pháp luật Việt Nam “Trẻ em là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi” [65, tr.4]

Như vậy, do điều kiện cụ thể của đất nước, trẻ em Việt Nam được hiểu nhỏ hơn trẻ em quy định trong Công ước

1.1.1.2 Trẻ em - đối tượng luôn nhận sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước ta

Trẻ em là người kế tục sự nghiệp cách mạng của thế hệ đi trước, vì vậy, các em luôn nhận sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội qua đạo lý dân tộc,

đạo đức xã hội và trách nhiệm pháp lý Điều này thể hiện rõ tại điều 65, Hiến pháp nước CHXHCN năm 1992: “Trẻ em được gia đình, Nhà nước, và xã hội bảo vệ, chăm sóc và

giáo dục” [63, tr.39]; điều 5, Luật BVCS&GDTE (sửa đổ, bổ sung): “Việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục là trách nhiệm của gia đình, nhà trường, Nhà nước, xã hội và công dân Trong mọi hoạt động của cơ quan, tổ chức, gia đình, cá nhân có liên quan đến trẻ em thì lợi ích của trẻ em phải được quan tâm hàng đầu” [65, tr.6]

Lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành tình yêu thương vô bờ cho trẻ em

Người viết trong bài Nâng cao trách nhiệm chăm sóc và giáo dục thiếu niên, nhi đồng:

“Thiếu niên, nhi đồng là người chủ tương lai của đất nước… Vì tương lai của con em

ta, dân tộc ta, mọi người, mọi ngành phải có quyết tâm chăm sóc và giáo dục các bé cho tốt” [60, tr.467-468] Thực hiện lời dạy của Người, trong mọi chặng đường phát

triển đất nước, Đảng, Nhà nước ta luôn xác định “Quan tâm đến việc đào tạo, bồi

dưỡng một lớp người mới không những phục vụ cho sự nghiệp xã hội chủ nghĩa hiện nay mà còn cho sự nghiệp xây dựng cộng sản chủ nghĩa sau này” [57, tr.14] Vì vậy,

công tác BVCS&GDTE được Đảng đưa ra bàn luận tại các kỳ đại hội, hội nghị lớn Điển hình nhất là tại Hội nghị toàn quốc kiểm điểm 4 năm thực hiện Chỉ thị 38-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa VII, Đảng đã tập trung bàn luận nhiều biện pháp đẩy mạnh công tác BVCS&GDTE Tại đây, nguyên Tổng Bí thư Trung ương Đảng - Lê Khả Phiêu phát biểu:

Một trong những quan điểm cơ bản chi phối toàn bộ đường lối của Đảng ta là coi con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, mà trẻ em là lớp măng non,

là nguồn hạnh phúc của mỗi gia đình, là tương lai của dân tộc khi các em còn chưa phát triển đầy đủ, còn non nớt cả thể chất và tinh thần, dễ bị tổn thương thì việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em luôn luôn là mối quan tâm đặc biệt, hàng đầu của Đảng và Nhà nước ta [75, tr.1]

Trẻ em chiếm tỷ lệ càng cao, Đảng và Nhà nước càng quan tâm hơn Từ khi ký Công ước, Việt Nam luôn tôn trọng và luật hoá các quyền cơ bản của trẻ em trên cơ sở phù hợp với hiến pháp và pháp luật Việt Nam, cụ thể là Luật BVCS&GDTE nhiều lần

đã được sửa đổi, bổ sung để phù hợp với từng giai đoạn phát triển; hàng loạt các chương trình hành động quốc gia vì trẻ em đã được triển khai Trong cuộc tiếp đón Phó Giám đốc điều hành Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) - Kul Gautam, ngày 27.3.2007, tại Hà Nội, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội - Trương Quang Được khẳng

định: “Việt Nam luôn hết sức nỗ lực thực hiện nghiêm các cam kết quốc tế và bảo vệ

quyền trẻ em Đây cũng là một trong những mục tiêu ưu tiên hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam” [92, tr.2]

1.1.2 Trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh

1.1.2.1 Vài nét về Thành phố Hồ Chí Minh năng động và phát triển

Thành phố Hồ Chí Minh là thành phố đông dân nhất, đồng thời cũng là trung tâm kinh tế, văn hóa, giáo dục quan trọng của miền Nam Việt Nam Nằm trong vùng chuyển

tiếp giữa miền Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, “Thành phố Hồ Chí Minh

có diện tích tự nhiên 2.095 km 2 , khí hậu nhiệt đới gió mùa, cận xích đạo, nhiệt độ trung bình từ 25-27 độ [66, tr.447] Tính đến ngày 1.4.2009, Thành phố có trên 7,1 triệu dân

đang sinh sống tại 24 quận, huyện Về cơ cấu dân tộc, người Kinh chiếm 92,9%, tiếp đến là người Hoa với 6,69%, còn lại là các dân tộc Chăm, Khơ me

Chính vị trí địa lý đã làm cho TP HCM đa dạng về văn hóa Sự giao lưu văn hóa giữa các dân tộc đang sinh sống và làm việc trên địa bàn, sự hấp thụ thêm nhiều nền văn hóa của các nước trên thế giới qua hoạt động kinh tế, du lịch càng làm cho Thành phố tuy hình thành chỉ hơn 300 năm, đã chứa đựng trong lòng nhiều giá trị văn hoá nhân văn

- văn hoá lịch sử trên nền tảng văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc Với vai trò là một trong những trung tâm văn hóa lớn của cả nước, TP HCM hiện có 22 đơn vị nghệ thuật, 9 rạp hát, 11 bảo tàng, 22 rạp chiếu phim, 25 thư viện

Về kinh tế, TP HCM là địa phương đi đầu trong sự nghiệp đổi mới, đạt được những thành tựu quan trọng trong việc khuyến khích các thành phần kinh tế cùng phát triển Hiện nay, TP HCM vẫn giữ vai trò đầu tàu kinh tế của Việt Nam Năm 2007, thu nhập bình quân đầu người ở Thành phố đạt 2.100 USD/năm, cao hơn nhiều so với trung bình cả nước, 730

USD/năm vào năm 2006 “Năm 2008, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Thành phố cao hơn tốc

độ chung cả nước 1,6 lần (ước đạt 11%) Tổng sản phẩm nội địa (GDP) trên địa bàn Thành phố ước đạt 290.905 tỷ đồng (giá thực tế), tăng khoảng 11% (năm 2007 là 12,6%)” [86]

Về nhân văn, con người Thành phố luôn thể hiện tính năng động, sáng tạo, nhạy

bén với kỹ thuật và công nghệ mới GS, TS Nguyễn Minh Hòa nhận định: “Thành phố

là nơi mà bất kỳ ai, cho dù trước đó sống ở nơi đâu, khi đến định cư nơi đây đều trở nên năng động, cởi mở, hòa đồng, bớt dần màu mè hình thức, đố kỵ, cực đoan để hướng đến tính hiệu quả và thực dụng tích cực” [31, tr.11]

Từ những đặc điểm trên,

TP HCM được cả thế giới biết đến không chỉ là một thành phố anh hùng trong các cuộc chiến tranh chống ngoại xâm, mà còn biết đến là một trong năm thành phố lớn nhất Đông Nam Á (Bangkok, Metro Malia,

Jakarta, Kuala Lumpur, TP HCM) và là thành phố đông dân nhất Việt Nam, hơn thế nữa nó là thành phố năng động, cởi mở, có tốc độ tăng trưởng kinh tế vào loại nhanh ở Đông Nam Á trong hai thập kỷ qua [31, tr.3,11]

Bước vào thế kỷ mới, trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế và cách mạng khoa học công nghệ đang diễn ra mạnh mẽ, TP HCM đang tăng tốc thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2010 Trong đó, mục tiêu phát triển kinh tế song hành với mục

tiêu phát triển con người Cụ thể, TP HCM phấn đấu đạt “quy mô dân số khoảng 10

triệu người và GDP bình quân đầu người đạt khoảng 4540 USD vào năm 2010” [66,

tr.447] Để đạt mục tiêu,

Thành phố quan tâm nhiều hơn công tác chăm lo phát triển, nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo để nhanh chóng nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cao, đào tạo nguồn nhân tài cho Thành phố và cho đất nước; phát triển đi đôi với chỉ đạo và quản lý chặt chẽ các hoạt động phát thanh, truyền hình, internet, báo chí, xuất bản… và quan tâm chăm sóc trẻ em [62, tr.23]

Trẻ em Tổng số dân

Bảng 1.1: Trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh so với các thành phố khác

Ghi chú: Thành phố Cần Thơ : 260.000/1,2 triệu dân

Thành phố Hà Nội : 1,5 triệu/6,4 triệu dân Thành phố Hồ Chí Minh : 1,86 triệu/7,1 triệu dân

Bà Phan Thanh Minh - Trưởng Phòng Bảo vệ và chăm sóc trẻ em TP HCM

thuộc Sở LĐTB&XH cho rằng: “Đây là nguồn lực dồi dào và cũng là nỗi lo lớn

trong công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em của Thành phố hiện nay” Là

thành phố có nền công nghiệp, du lịch phát triển, TP HCM không chỉ thu hút lực lượng lao động người lớn (tỷ lệ dân nhập cư chiếm khoảng 30% dân số Thành phố),

mà còn thu hút một lượng lớn trẻ em [79] Có trẻ theo cha mẹ lập nghiệp, cũng có trẻ

tự di cư một mình Các em kiếm sống bằng nhiều việc như bán vé số, đánh giày, phục vụ quán ăn… Với mức thu nhập trung bình 20.000 đồng/ngày đã làm cho tỷ lệ

trẻ em nghèo của Thành phố tăng thêm “Ngoài số trẻ lao động xa gia đình chưa

thống kê được, toàn Thành phố có 16.500 trẻ có hoàn cảnh khó khăn cần được hỗ trợ, trong đó, trẻ từ các tỉnh khác đến chiếm 70%” [82]

Nghèo đi đôi với các vấn đề an sinh xã hội Tình trạng trẻ em lang thang, ăn xin,

bị lạm dụng tình dục, phạm pháp ở Thành phố chiếm tỷ lệ cao, đứng đầu cả nước

Năm 2008, trong tổng số 11.500 bị can bị khởi tố thì có 1.118 bị can dưới 18 tuổi, chiếm tỷ lệ bình quân 9,7% ở các loại tội phạm, đặc biệt một số loại tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng chiếm tỷ lệ cao như cướp giật tài sản 17,2%, giết người 19,3%, cướp tài sản 30,2%, hiếp dâm trẻ em 51% Đáng chú ý là, có một số vụ giết người, cố ý gây thương tích mà đối tượng phạm tội hoặc nạn nhân là học sinh cấp 2, cấp 3 Theo Viện phó Viện Kiểm sát nhân dân TP HCM - Nguyễn Ngọc Điệp, có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, trong đó có nguyên nhân kinh tế xã hội, bị tác động của mặt trái thị trường, sự phân hoá giàu - nghèo, dân cư tăng đột biến về cơ học [55]

Tuy còn một phận trẻ em ở TP HCM sống trong khó khăn, phức tạp nhưng nhìn chung trẻ em ở Thành phố luôn được các cấp ủy đảng, chính quyền quan tâm thông qua việc cụ thể hóa luật, các văn bản dưới luật liên quan đến trẻ em, đưa công tác BVCS&GDTE vào trong các nghị quyết phát triển kinh tế, xã hội của Thành phố Đặc

biệt, hàng năm, Thành phố thực hiện các chính sách hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

Từ năm 2006-2008, có 1.700 em được chăm sóc, nuôi dạy tại 6 Trung tâm Bảo trợ xã

hội thuộc Sở LĐTB&XH, 1.300 em được hưởng trợ cấp thường xuyên tại cộng đồng với mức 150.000 đồng/em/tháng Ngoài ra, Thành phố còn thực hiện một số chế độ hỗ trợ cho trẻ có hoàn cảnh khó khăn như cấp xe lăn miễn phí, cấp thẻ xe buýt miễn phí, miễn giảm học phí

Phải thừa nhận rằng, so với trẻ em ở các tỉnh, thành khác, trẻ em ở TP HCM may

mắn thừa hưởng một nền văn hoá đa dạng, tiên tiến, một nền kinh tế phát triển cùng những thành tựu khoa học kỹ thuật hiện đại Các em có điều kiện chăm sóc sức khỏe tốt nhờ mạng lưới y tế rộng khắp từ xã, phường, quận, huyện đến các bệnh viện lớn nhất miền Nam, trong đó có 2 bệnh viện dành riêng cho đối tượng trẻ em là Nhi Đồng 1 và Nhi Đồng 2 Việc học hành của trẻ em cũng được Thành ủy, UBND Thành phố chăm lo

với hệ thống trường lớp khang trang, trang thiết bị giảng dạy hiện đại Hàng năm, “TP

HCM huy động 100% trẻ em vào mẫu giáo, 100% trẻ đến trường tiểu học, và 99,9% trẻ đến trường trung học cơ sở” [79] Ngoài hệ thống trường công lập, trên địa bàn Thành

phố còn có hàng chục trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở (THCS), trung học phổ thông (THPT) dân lập đạt tiêu chuẩn quốc tế, tạo cơ hội cho trẻ em được học tập, tiếp cận với các phương pháp giảng dạy hiện đại của thế giới, đáp ứng nhu cầu trau dồi trình độ ngoại ngữ, vi tính, phát huy năng khiếu của phần lớn trẻ em ở Thành phố Về giải trí, mỗi quận, huyện của Thành phố đều có nhà thiếu nhi, trung tâm văn hóa - thể dục - thể thao, nhiều tụ điểm vui chơi giải trí lớn như Đầm Sen, Suối Tiên, Sài Gòn Water Park… Hệ thống thư viện không ngừng được mở rộng Hiện nay, Thư viện Tổng hợp TP HCM có phòng đọc dành riêng cho trẻ em với hàng ngàn đầu sách, báo tiếng

Việt lẫn tiếng Anh nhằm hỗ trợ trẻ em trau dồi kiến thức

Đặc biệt, trẻ em ở TP HCM có điều kiện tiếp cận, hưởng thụ hàng chục sản phẩm văn hóa được sản xuất từ 39 đơn vị báo chí và 113 văn phòng đại diện báo chí trung ương và các tỉnh, 3 nhà xuất bản của Thành phố và 21 chi nhánh nhà xuất bản trung ương cùng mạng lưới thông tấn xã, các đài PT, TH địa phương và trung ương TP HCM có báo chí dành cho trẻ em rất phát triển, không thua kém so với báo chí dành cho người lớn

Từ đầu những năm 2000, TP HCM có sự bùng phát về tăng trưởng thông tin báo chí, bùng phát về số lượng phát hành, nâng chỉ số được thu nhận và hưởng thụ thông tin của nhân dân với nhu cầu và trình độ không ngừng tăng lên nhiều lần so với trước Trong danh sách các báo ngày và tuần báo tăng ấn phẩm, tăng trang, số lượng phát hành lớn nhất ở TP HCM phải kể đến Báo Khăn Quàng Đỏ với tờ Mực Tím [20, tr.121]

1.1.2.3 Tâm lý tiếp nhận báo chí của trẻ em Thành phố Hồ Chí Minh

Vị trí địa lý ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý, phong tục tập quán từ đó dẫn đến hệ quả về thói quen, văn hóa đọc, nghe, xem của người dân Thành phố, trong đó có trẻ em

Trẻ em phát triển phụ thuộc vào điều kiện sống và chịu sự phi phối của xã hội, nhất là về kinh tế, văn hóa… Vì thế, có ý kiến cho rằng trẻ em ở Thành phố phát triển sớm hơn trẻ em ở nông thôn Điều này hoàn toàn đúng Bởi càng sống trong môi trường năng động, hiện đại thì nhu cầu vui chơi giải trí, học tập của trẻ em càng cao Dù vậy,

về phương diện nào đó, trẻ em ở TP HCM cũng như những trẻ em khác, vẫn phải trải

qua những giai đoạn phát triển cơ bản “phát triển thể chất - sinh lý, phát triển nhận

thức và phát triển nhân cách” [26] Đặc biệt, giai đoạn phát triển tâm lý chủ yếu chia

theo từng nhóm tuổi cụ thể như tuổi trước đi học (từ 0-6 tuổi), tuổi nhi đồng (cấp tiểu học, từ 6-12 tuổi), tuổi thiếu niên (cấp THCS và THPT, từ 12-18 tuổi) Và, theo nhà tâm

lý học Eric Ericson, sự phát triển nhân cách của trẻ em được chia thành 5 giai đoạn: sơ sinh; nhà trẻ; mẫu giáo; đi học; vị thành niên

- Giai đoạn sơ sinh (từ 0-1,5 tuổi) là giai đoạn trẻ em chủ yếu ăn, ngủ, phối hợp với các phản xạ mang tính bột phát Đến khoảng từ 4-12 tháng tuổi, trẻ mới phát triển các động tác biểu cảm, cộng sinh cảm xúc Các em rất cần sự quan tâm, chăm sóc của cha mẹ

- Giai đoạn nhà trẻ (từ 1,5-3 tuổi) là lúc trẻ mới tập đi, tập định hướng, hình thành sự tự chủ (cảm giác sự tự kiểm soát và quyết định) Đặc điểm nổi bật của trẻ trong giai đoạn này là tỏ ra độc lập và không vâng lời

Ở hai giai đoạn trên, trẻ em chưa có khả năng tiếp nhận báo chí Báo chí cho trẻ

em ở giai đoạn này chính là kênh thông tin hỗ trợ đắc lực cho người lớn, nhất là các bậc cha mẹ, thầy cô nhằm cung cấp những kiến thức cần thiết trong việc chăm sóc thể chất

lẫn tinh thần cho trẻ em, giúp các em vượt qua cuộc “khủng hoảng lứa tuổi”, “tuổi bất trị” (theo cách gọi của J Henry và P Bertrand, 1998; Vưgôtsky, 1987) [94] Đây chính

là nền tảng, cơ sở vững chắc cho sự phát triển tâm lý của trẻ sau này

- Giai đoạn mẫu giáo (từ 3-6 tuổi) là giai đoạn trẻ em thể hiện sự hiếu thắng, hiếu động, hiếu kỳ, bắt chước và giàu sức tưởng tượng Ở lứa tuổi này, trẻ em tiếp nhận được báo chí, nhất là TH nhưng tiếp nhận một cách thụ động, máy móc Trẻ thích xem những

gì mới, lạ và bắt chước lời nói, hành động của nhân vật Các em chưa phân biệt lợi - hại, tốt - xấu Vì thế, các ấn phẩm báo chí, những chương trình TH, PT dành cho trẻ em mang tính khám phá, giáo dục, hỗ trợ trẻ em phát triển nhận thức trực quan, hướng dẫn trẻ tiếp cận và tìm hiểu thế giới âm thanh, màu sắc, thế giới động vật, thực vật, môi trường xung quanh… là rất cần thiết

- Giai đoạn đi học (từ 6-tuổi dậy thì): Từ lớp 1-2, trẻ em chú ý vô thức và tư duy

hình tượng cụ thể Từ lớp 2-9, các em đã nhận thức được ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết

và hình ảnh Vì thế, các em có khả năng tiếp cận và chịu ảnh hưởng từ báo chí Hiện nay, trẻ em ở TP HCM, từ 6 tuổi trở lên đã tiếp cận được với báo chí như đọc báo, nghe

PT, xem TH, truy cập internet Ngoài ra, các em có khả năng tham gia sản xuất báo chí,

ví dụ như tham gia các chương trình TH, PT dành cho thiếu nhi Đặc biệt, các em đã nhận thức, nhận xét được các tác phẩm báo chí Chẳng hạn, sau khi xem xong bộ phim hoạt hình, các em có thể nhận xét hay hay dở; nhân vật trong bộ phim có hành vi tốt hay xấu Vì thế, những câu chuyện thường nhật dễ hiểu, gần gũi, những vấn đề khoa học - đời sống, thưởng thức… rất cần đối với trẻ em, góp phần kích thích sự sáng tạo của trẻ, giúp trẻ hiểu và học những điều hay lẽ phải, có cách cư xử và hành vi đúng Các em cũng cần nhiều chuyên trang, chuyên mục, chương trình về từng vấn đề cụ thể của lứa tuổi nhằm mở rộng hiểu biết, suy nghĩ, kiểm soát, điều chỉnh hành động của mình

- Giai đoạn vị thành niên (từ tuổi dậy thì-18 tuổi) là giai đoạn trẻ em phát triển nhanh về thể lực và trí lực Đây là thời kỳ then chốt sự phát triển tâm lý của con người

Về trí nhớ, nam từ 11-12 tuổi, nữ từ 10-11 tuổi đã chuyển một phần từ ghi nhớ máy móc sang ghi nhớ ý nghĩa Nam từ 14-15 tuổi, nữ từ 13-14 tuổi chuyển từ nhớ ý nghĩa từng phần sang nhớ ý nghĩa toàn bộ Về tư duy, từ tư duy cụ thể, lấy tôi làm trung tâm đã phát triển tới tư duy lô gíc, tư duy trừu tượng; khả năng phân tích, tổng hợp, suy luận và

phán đoán được nâng cao Về tính tình, ở thời kỳ đầu và giữa của tuổi dậy thì, tính tình các em không ổn định, rất dễ chuyển từ cực này sang cực khác Nguyên nhân, nếu xét theo cơ chế sinh lý là do chức năng nội tiết phát triển nhanh nhưng tác dụng ức chế của

vỏ não thì chưa ở mức hoàn hảo Nếu xét ở khía cạnh xã hội, đó chính là mâu thuẫn giữa nhu cầu ngày càng nhiều và mạnh của vị thành niên với nhận thức chưa đầy đủ về tính phức tạp của xã hội, cũng như chưa hiểu rõ tính hợp lý và tính khả thi trong hành vi của bản thân Vì nguyện vọng và hiện thực chưa thống nhất được nên dẫn đến những xáo động lớn trong tính tình Nhưng nhìn chung, dù có tính thất thường và lưỡng cực, thì đặc điểm tính nết của lứa tuổi vị thành niên vẫn là mạnh mẽ, tình cảm phong phú và nhiệt tình Ngoài ra, ở lứa tuổi này, các em có sự phát triển mạnh mẽ về tâm lý giới tính,

có thể chia thành 3 giai đoạn: giai đoạn có ý thức phân biệt người khác giới, giai đoạn sắp trở thành người khác giới và mối tình đầu

Có thể nói, trẻ em ở giai đoạn này rất cần sự đa dạng hoá của báo chí, nhất là về nội dung Các em rất cần những kiến thức về giới tính, định hướng nghề nghiệp, cung cấp tri thức, kinh nghiệm xã hội - lịch sử, cách ứng xử trong tình bạn, tình yêu, thông tin thời sự nóng bỏng liên quan đến lứa tuổi dậy thì… Báo chí cho trẻ em dựa vào đặc điểm nổi bật này để sáng tạo ra những tác phẩm báo chí đáp ứng nhu cầu của các em Tác phẩm báo chí hay sẽ tác động tích cực đến nhận thức và hành vi của nhóm tuổi này Để các em phát triển hoàn hảo nhân cách, thẩm mỹ, báo chí cho trẻ em phải mang tính định

hướng và giáo dục cao Nên lưu ý tính liều lượng và tính lưỡng cực của lứa tuổi này,

bởi nó có tác động trực tiếp đến việc hình thành định hướng giá trị, thị hiếu thẩm mỹ và nhân cách của vị thành niên Báo chí cũng cần tổ chức các hoạt động giao lưu trực tiếp

và gián tiếp, sử dụng có hiệu quả sự tham gia của trẻ em trong hoạt động sáng tạo

Tóm lại, sự phân chia giai đoạn phát triển nhận thức và phát triển nhân cách của trẻ em nhằm khẳng định những đòi hỏi riêng biệt của trẻ em đối với báo chí dành cho chính mình

1.2 BÁO CHÍ VÀ TRẺ EM

1.2.1 Báo chí và các chức năng xã hội của báo chí

1.2.1.1 Khái niệm báo chí

Tại điều 3, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí năm 1999, quy định:

Báo chí gồm báo in (báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn); báo nói (chương trình phát thanh); báo hình (chương trình truyền hình, chương trình nghe - nhìn thời sự được thực hiện bằng các phương tiện kỹ thuật khác nhau); báo điện tử (được thực hiện trên mạng thông tin máy tính) bằng tiếng Việt, tiếng các dân tộc thiểu số Việt Nam, tiếng nước ngoài [18, tr.212]

Trong đó:

- Báo in ở đây là những ấn phẩm xuất bản định kỳ, đăng tải các sự kiện và vấn đề thời sự, phát hành rộng rãi nhằm phục vụ công chúng - nhóm đối tượng nào đó với mục đích nhất định

- Báo nói (phát thanh) là kênh truyền thông đại chúng sử dụng kỹ thuật sóng điện

từ và hệ thống truyền dẫn truyền đi âm thanh tác động trực tiếp vào thính giác người tiếp nhận Hay nói cách khác, báo nói là một phương tiện truyền thông đại chúng truyền tải thông tin dưới dạng ngôn ngữ và âm thanh, không có hình ảnh

- Báo hình (truyền hình) là kênh truyền thông chuyển tải thông điệp bằng hình ảnh động với đầy đủ sắc màu vốn có từ cuộc sống cùng với lời nói, âm nhạc, tiếng động Sự xuất hiện của TH như một điều thần kỳ trong sáng tạo của con người Với sự kết hợp giữa hình ảnh động và âm thanh, TH mang lại cho con người cảm giác về một cuộc sống rất thật hiện diện trước mắt

- Báo mạng điện tử là kênh truyền thông đặc thù, kênh truyền thông đa phương tiện, truyền tải dung lượng thông tin khổng lồ, có thể nói là vô hạn định với tốc độ siêu nhanh nhờ vào mạng thông tin toàn cầu internet (International Network)

1.2.1.2 Chức năng xã hội của báo chí

Xuất phát từ nền tảng cơ sở lý luận: Báo chí Việt Nam đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, sự giám sát và xây dựng của nhân dân Ngay tại điều 1,

Luật Báo chí ban hành ngày 2.1.1989 đã khẳng định: “Báo chí ở nước Cộng hòa xã hội chủ

nghĩa Việt Nam là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức của Đảng, cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội (dưới đây gọi chung là tổ chức); là diễn đàn của nhân dân” [89]

Trong tác phẩm Cơ sở lý luận báo chí do PGS, TS Tạ Ngọc Tấn (chủ biên) đã nêu chức năng của báo chí gồm “chức năng tư tưởng, chức năng quản lý và giám sát xã

hội, chức năng khai sáng - giải trí” [84, tr.83-128] Tác phẩm Cơ sở lý luận báo chí truyền thông của Trường Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, báo chí có chức năng

“giáo dục tư tưởng, chức năng quản lý và giám sát xã hội, chức năng phát triển văn hóa và giải trí” [81, tr.73-93]

Nói đến báo chí là nói đến thông tin, là nói đến những sự kiện, vấn đề mới nảy sinh hoặc đang thu hút sự quan tâm của nhiều người, nhiều giai tầng trong xã hội Chức năng thông tin là chức năng đầu tiên và cũng là chức năng muôn đời của báo chí

Nguyên Tổng Bí thư - Lê Khả Phiêu trong bài phát biểu tại Hội thảo toàn quốc Trách

nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân của nhà báo do Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức ngày

27.12.1998 đã nhấn mạnh:

Thông tin là chức năng cơ bản của báo chí, xã hội càng phát triển thì nhu cầu thông tin càng cao, càng đa dạng, phong phú Là nhà báo chân chính, phải lựa chọn, xử lý thông tin nhanh chóng, trung thực, chính xác, phản ánh đúng tâm tư, nguyện vọng của công chúng, đúng định hướng chính trị của Đảng, tác động tích cực có hiệu quả đến tiến bộ xã hội Đó là sức mạnh của báo chí [32]

Báo chí là loại hình truyền thông quan trọng của Đảng thực hiện chức năng giáo

dục tư tưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh từng dặn: “… Chính trị phải làm chủ”, “Chính trị

đúng thì việc khác mới đúng” [61, tr.414] Theo quan điểm của V.I Lênin, báo chí

“tuyên truyền tập thể, cổ động tập thể, tổ chức tập thể” [45, tr.5], đưa đường lối, chủ

trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước đến với các tầng lớp nhân dân, tạo nên hành động cách mạng sôi nổi, rộng khắp, thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN Mặt khác, báo chí còn là diễn đàn tin cậy của nhân dân, phản ánh tâm tư, nguyện vọng, kiến nghị của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước Báo chí tuyên truyền, cổ vũ các nhân tố mới, những điển hình tiên tiến, kiên quyết đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, các tiêu cực trong xã hội, chống thông tin quan điểm sai trái, âm mưu “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù địch, phản động

Báo chí còn có vai trò quan trọng và sức mạnh to lớn trong hoạt động kiểm tra, giám sát, can dự vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Báo chí thực hiện chức năng quản lý và giám sát xã hội bằng việc cung cấp thông tin cho xã hội, hình thành và định hướng dư luận xã hội theo mục đích nhất định của chế độ, của giai cấp, bằng các nội dung chủ yếu như: đăng tải, phổ biến, giải thích đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước và các cấp, ngành cho các tổ chức và các thành viên xã hội biết, hiểu, nhận thức và hành động trong thực tiễn; tham gia tích cực vào việc xây dựng và hoàn thiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, các ngành trong xã hội; phản ánh, phân tích kịp thời tình hình thực tế, hiện trạng công việc của các địa phương, cơ sở sản xuất hoặc một số vấn đề nào đó trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; cùng nhân dân

đề xuất sáng kiến, đưa ra kiến nghị, giải pháp cho hoạt động quản lý hiệu quả hơn

Bên cạnh chức năng giáo dục tư tưởng và quản lý, giám sát xã hội, phát triển văn hóa và giải trí là một trong những chức năng khách quan của báo chí Báo chí là kênh truyền bá, phổ biến một cách sinh động, hấp dẫn các loại hình và tác phẩm văn hóa - văn nghệ để nâng cao trình độ hiểu biết và đáp ứng nhu cầu văn hóa - giải trí của nhân dân Thực hiện chức năng này, báo chí quan tâm hàng đầu đến những giá trị văn hóa - nhân văn Đó là phổ biến tác phẩm văn học, nghệ thuật, âm nhạc, điêu khắc, hội họa, kiến trúc… Đây là điều kiện quan trọng để đại chúng hóa các giá trị văn hóa, tinh thần tốt đẹp của dân tộc và nhân loại, giúp cho mọi thành viên của xã hội không ngừng bổ sung vốn tri thức, làm phong phú thêm đời sống tinh thần của mình

Báo chí vừa là công cụ tích cực, hữu hiệu trong việc truyền bá sản phẩm văn hóa, vừa là địa chỉ hội tụ và kiểm nghiệm những giá trị văn hóa Sức mạnh và ưu thế của báo chí trong việc truyền bá, phổ biến các sản phẩm văn hóa - giải trí là thông qua hoạt động này để cùng lúc đạt hai mục đích: giáo dục chính trị - tư tưởng và giáo dục đạo đức, thẩm mỹ cho công chúng, hướng công chúng tới chân - thiện - mỹ, làm phong phú và giàu có đời sống tinh thần của họ Vì vậy, có thể nói, báo chí là thước đo tầm cao của văn hóa, là công cụ để truyền bá, hướng dẫn và lưu giữ các nội dung và giá trị văn hóa và bản thân báo chí cũng là văn hóa [81, tr.92]

Đáp ứng nhu cầu phong phú và đa dạng của xã hội, làm phong phú thêm nội dung thông tin của báo chí và đáp ứng nhu cầu thiết thực của nhân dân, báo chí còn thực hiện chức năng quảng cáo, dịch vụ, chỉ dẫn, dự báo thời tiết, giá cả thị trường… Qua những hoạt động này, báo chí có thể giúp công chúng tìm kiếm những hàng hóa và dịch

vụ cần thiết, tiết kiệm thời gian và mang lại không ít lợi ích kinh tế cho người dân Đồng thời truyền bá phong tục, tập quán, đạo đức, lối sống của một dân tộc

Với các chức năng trên, báo chí không ngừng tác động đến tư tưởng, tình cảm, đạo đức, nhân cách, lối sống của con người, trong mối quan hệ mọi lĩnh vực đời sống xã hội, từ chính trị đến kinh tế, văn hóa, xã hội trên bình diện cộng đồng cũng như hình thành nhân cách cá nhân, trong đó có trẻ em

1.2.2 Mối quan hệ giữa báo chí và trẻ em

Báo chí và trẻ em có mối quan hệ gắn kết với nhau Trẻ em là đối tượng phản ánh của báo chí Báo chí tiếp cận vấn đề từ trẻ em để sáng tạo ra những tác phẩm báo chí cho trẻ em và cho cả người lớn Trẻ em là công chúng của báo chí, là đối tượng tiếp nhận, theo dõi, đánh giá các sản phẩm báo chí Đồng thời, trẻ em còn là người tham gia sáng tạo tác phẩm báo chí (trực tiếp hoặc gián tiếp) Ngược lại, báo chí là diễn đàn để trẻ em nói lên tiếng nói, suy nghĩ của mình về cuộc sống xung quanh; là phương tiện truyền tải những chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước dành cho trẻ em và là công cụ giám sát việc thực hiện, thu nhận ý kiến phản hồi của trẻ em, các bậc cha mẹ để Đảng, Nhà nước kịp thời điều chỉnh, bổ sung chính sách, pháp luật cho phù hợp với lợi ích của trẻ em Báo chí ngày nay trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu đối với đời sống của trẻ em Trẻ em xem báo chí là trường học thứ hai để trau dồi kiến thức, mở rộng tầm nhìn

Mối quan hệ giữa báo chí và trẻ em được xác định khi Hiến pháp nước

CHXHCN Việt Nam ra đời Tại điều 69 quy định: “Công dân có quyền tự do ngôn

luận, tự do báo chí, có quyền được thông tin” [63, tr.39-40] Như mọi công dân khác,

trẻ em “có quyền được tiếp cận thông tin, bày tỏ ý kiến và tham gia hoạt động xã hội

Cụ thể là có quyền được tiếp cận thông tin phù hợp với sự phát triển của trẻ em, được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về những vấn đề mình quan tâm Trẻ em được tham gia hoạt động xã hội phù hợp với nhu cầu và năng lực của mình” [65, tr.11]

Khi Việt Nam ký Công ước, trẻ em càng được hưởng các quyền chính đáng của mình:

- Quyền được thông tin: Trẻ em có quyền được đọc sách báo, xem các chương trình truyền hình và nghe các chương trình phát thanh phù hợp với lứa tuổi của các em Các bậc cha mẹ cần biết con mình đọc gì và xem gì, để hướng dẫn các em tránh đọc, xem những điều làm cho các em sợ hãi, nhầm lẫn hoặc làm hại đến các em

- Quyền được tự do bày tỏ ý kiến: Trong tất cả mọi quyết định có ảnh hưởng đến trẻ em được đưa ra trong gia đình, trường học, toà án, bệnh viện hay tại bất kỳ một cơ quan nào khác, người lớn cần lắng nghe ý kiến của các

Để đảm bảo quyền được tiếp cận thông tin, bày tỏ ý kiến của trẻ em, “gia đình,

Nhà nước và xã hội có trách nhiệm tạo điều kiện, giúp đỡ trẻ em được tiếp cận thông tin phù hợp, được phát triển tư duy sáng tạo và bày tỏ nguyện vọng; có trách nhiệm lắng nghe và giải quyết nguyện vọng chính đáng của trẻ em” [65, tr.18]

Báo chí là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, các tổ chức xã hội, là diễn đàn của nhân dân, vì vậy báo chí có trách nhiệm cung cấp thông tin và sẵn sàng tiếp nhận thông tin của trẻ em, tạo điều kiện cho trẻ em thực hiện quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận và quyền được nhận thông tin phù hợp với lứa tuổi của mình Báo chí phải góp sức đem lại lợi ích tốt nhất cho trẻ em như điều 5, Luật BVCS&GDTE đã ghi

“Trong mọi hoạt động của cơ quan, tổ chức, gia đình, cá nhân có liên quan đến trẻ em thì lợi ích của trẻ em phải được quan tâm hàng đầu” [65, tr.6]

Như vậy, mối quan hệ giữa báo chí và trẻ em là mối quan hệ khăng khít Việc tiếp nhận thông tin đa dạng là nhu cầu đồng thời là một trong những quyền cơ bản của

trẻ em mà toàn xã hội phải quan tâm PGS, TS Mai Quỳnh Nam nhận định: “Nhà nước

Việt Nam thừa nhận chức năng quan trọng của các phương tiện truyền thông đại chúng

và đảm bảo rằng trẻ em được thu nhận thông tin Nhà nước cũng khuyến khích các cơ quan thông tin đại chúng phổ biến các thông tin và tư liệu có lợi về xã hội và văn hóa cho trẻ em” [53, tr.97]

- Ấn phẩm báo chí cho trẻ em là các tờ báo, tạp chí, đặc san, cẩm nang… có nội dung phản ánh và đối tượng phục vụ phần lớn là trẻ em

- Chương trình TH và chương trình PT cho trẻ em được hiểu ở góc độ sau đây:

+ Chương trình PT ở đây chính “là sự liên kết, sắp xếp hợp lý tin, bài, băng tư liệu, âm nhạc trong một thời lượng nhất định được mở đầu bằng nhạc hiệu và kết thúc bằng lời chào tạm biệt nhằm đáp ứng nhu cầu tuyên truyền của cơ quan báo phát thanh, đồng thời mang lại hiệu quả cao nhất đối với người nghe” [73, tr.216] Chương

trình PT được coi như một tờ báo, có đối tượng tác động riêng, có nội dung phản ánh riêng cũng như phương thức thể hiện riêng Hiện nay có rất nhiều loại chương trình PT, tuỳ theo tiêu chí phân loại Nếu lấy lĩnh vực phản ánh là tiêu chí thì có chương trình kinh tế, văn hoá, an ninh ; lấy lứa tuổi làm tiêu chí thì có chương trình thiếu nhi, chương trình thanh niên, chương trình phụ nữ ; còn lấy nhu cầu thính giả thì có Câu lạc

bộ Bạn yêu nhạc, Câu lạc bộ Bạn yêu sân khấu

Như vậy, chương trình PT cho trẻ em là các chương trình PT thiếu nhi có nội dung phản ánh và đối tượng tác động chính là các em thiếu nhi

+ Chương trình TH cho trẻ em cũng là một tác phẩm báo chí cụ thể, riêng lẻ Đó

là những chương trình chỉ dành để phản ánh hoặc truyền tải thông điệp hay thông tin nào đó về một vấn đề cụ thể của trẻ em, liên quan đến trẻ em nhằm tác động vào nhận thức và hành vi của trẻ em

Trong xu hướng hiện nay, với mục đích đem lại những gì tốt đẹp nhất cho trẻ em, báo chí cho trẻ em không chỉ tác động đến trẻ em mà còn tác động đến người lớn (chủ yếu là các bậc cha mẹ, thầy cô) thông qua việc cung cấp những kiến thức về tâm lý trẻ em, cách chăm sóc, giáo dục trẻ em… để định hướng, nâng cao nhận thức và hành vi cho cha mẹ, thầy cô trong việc BVCS&GDTE

1.3.1.2 Đặc trưng của báo chí cho trẻ em

Báo chí cho trẻ em có hai loại:

- Báo chí cho trẻ em do người lớn làm ra phục vụ cho trẻ em Đây là những sản phẩm báo chí cho trẻ em mang tính định hướng, giáo dục, giải trí căn cứ trên những mục tiêu người lớn đã hoạch định

- Báo chí cho trẻ em do người lớn làm ra và có sự tham gia sản xuất của trẻ em Đây là những sản phẩm báo chí mang tính định hướng, giáo dục, giải trí căn cứ trên những mục tiêu người lớn đã hoạch định, trong đó có sự tham gia sản xuất của trẻ em

Sự tham gia này thể hiện ở 3 góc độ:

+ Thứ nhất là, trẻ em tham gia (xuất hiện) trong các sản phẩm báo chí - tác phẩm

của người lớn với tư cách là đối tượng được phản ánh Ở góc độ này, trẻ em bao gồm trẻ

sơ sinh, nhi đồng, thiếu niên Thông thường, trẻ em được báo chí đề cập đến như là nhân vật trung tâm với nhiều hình ảnh khác nhau trong các tin tức, phóng sự thời sự, các chương trình chuyên đề…

+ Thứ hai là, trẻ em là đối tượng hưởng thụ các sản phẩm báo chí do người lớn

sản xuất như đọc báo, xem, nghe đài

+ Thứ ba là, trẻ em tham gia sản xuất báo chí Ví dụ, các em viết bài cho báo in,

tham gia sản xuất các chương trình PT, TH với vai trò là người dẫn chương trình, diễn viên, viết kịch bản, đọc lời bình…

1.3.1.3 Các nhóm sản phẩm báo chí cho trẻ em

“Báo chí là phương tiện thông tin đại chúng góp phần quan trọng trong quá trình thông tin giáo dục - truyền thông (IEC: Information - Aducation - Communication) Đặc trưng của quá trình này là sự chuyển hóa thông tin thành kiến thức, nhận thức, thái độ và hành vi” [17, tr.166] Vì vậy, báo chí cho trẻ em ngoài có

vai trò quan trọng trong việc định hướng giáo dục, tư vấn kỹ năng sống, kỹ năng ứng xử

để xây dựng hành vi xã hội, thiết lập các phẩm chất cơ bản của nhân cách cho trẻ em còn phải làm rõ quyền và nghĩa vụ của trẻ em đối với mọi thành viên trong gia đình; định hướng nhận thức cho các bậc cha mẹ về quyền và trách nhiệm nuôi dưỡng, yêu thương, chăm sóc vật chất và tinh thần đối với con mình Các sản phẩm báo chí cho trẻ

em không chỉ tác động trực tiếp đến trẻ em mà còn phải tác động vào nhà trường, gia đình, xã hội; là cầu nối tạo nên sự kết hợp chặt chẽ giữa nhà trường - gia đình - xã hội

để tác động tốt đến nhân cách trẻ em

Từ đây, với mục đích “cho trẻ em và vì trẻ em”, báo chí cho trẻ em gồm các nhóm sản phẩm sau đây:

- Nhóm sản phẩm báo chí tăng cường giáo dục gia đình: Đây là nhóm phục

vụ cho trẻ em và người lớn, chủ yếu là con cái và cha mẹ Cụ thể là các tờ báo, tạp chí, các chương trình PT, TH cung cấp kiến thức về mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, giữa trách nhiệm BVCS&GD của cha mẹ đối với con cái và nghĩa vụ của con cái đối với cha mẹ

- Nhóm sản phẩm báo chí tác động vào quá trình học tập và rèn luyện của trẻ em trong nhà trường: Đó là tờ báo, tạp chí, các chương trình PT, TH ra đời dựa trên sự phối hợp với ngành giáo dục để tác động theo chiều rộng, chiều sâu quá trình học tập, tiếp thu tri thức của trẻ em

- Nhóm sản phẩm báo chí theo sát những mục tiêu cụ thể của chính sách chăm sóc, giáo dục trẻ em trong toàn xã hội: Đây là nhóm sản phẩm báo chí cho trẻ em nhiều nhất hiện nay, bao gồm các ấn phẩm, chương trình PT, TH dành cho từng nhóm tuổi, từ lứa tuổi mẫu giáo đến lứa tuổi THPT [17, tr.165-170]

1.3.1.4 Các mảng nội dung chính của báo chí cho trẻ em

Báo chí cho trẻ em hiện nay gồm các mảng nội dung chính sau:

- Nội dung mang tính giải trí: Báo chí tạo môi trường giải trí lành mạnh, bổ ích cho trẻ em Trên TH gồm phim (phim hoạt hình và phim thiếu nhi), văn nghệ (ca nhạc, kịch, kịch rối, hoạt cảnh thiếu nhi, múa rối), trò chơi TH Trên báo in gồm: truyện tranh, truyện cười, mục đố vui, điện ảnh, ca nhạc, thời trang… Trên PT là trang văn nghệ, bao gồm các chương trình ca nhạc thiếu nhi, ca nhạc theo yêu cầu, chương trình dạy hát, kể chuyện, đọc truyện, đọc thơ, các cuộc thi tiếng hát trên sóng…

- Nội dung cung cấp kiến thức khoa học - đời sống: Báo chí cung cấp những kiến thức phổ thông trong nhà trường và xã hội giúp trẻ em mở rộng sự hiểu biết của mình về thế giới xung quanh như: kiến thức về động vật, thực vật; tâm lý trẻ em; cách thức học tập, chăm sóc sức khỏe cho trẻ em …

- Nội dung chia sẻ kỹ năng, kinh nghiệm sống: Báo chí giới thiệu những gương mặt điển hình người tốt - việc tốt; những bài học kinh nghiệm; mô hình hoạt động hiệu quả; tư vấn giải quyết tình huống trong cuộc sống xung quanh trẻ em (bạn bè, nhà trường, gia đình và xã hội)

- Thông tin, thời sự: Báo chí cập nhật thông tin về những vấn đề nóng bỏng của trẻ em, liên quan đến quyền lợi và nghĩa vụ của trẻ em, những vấn đề đang được trẻ em quan tâm

- Nội dung định hướng tiêu dùng: Báo chí định hướng cho trẻ em có sự lựa chọn đúng đắn trong đời sống vật chất và tinh thần như ăn, uống, vui chơi

1.3.1.5 Chất lượng của báo chí cho trẻ em

- Theo từ điển tiếng Việt, do Hoàng Phê chủ biên, Nhà xuất bản Đà Nẵng -

Trung tâm Từ điển học, năm 2006: “chất lượng là cái tạo nên phẩm chất, giá trị của

một con người, một sự vật, sự việc”

- Theo từ điển tiếng Anh, chất lượng - quality là “tiêu chuẩn của cái gì đó khi nó

được so sánh với những thứ khác giống nó, xem nó tốt hay xấu ra sao”

Từ đây có thể hiểu, chất lượng báo chí cho trẻ em là những giá trị về mặt lợi ích cũng như tính vốn có của nó mà ở đó nó có thể là căn cứ để phân biệt báo chí dành cho trẻ em và báo chí dành cho người lớn Chất lượng được đo bởi sự thỏa mãn nhu cầu của người sử dụng, người tiếp nhận, ở hai mặt nội dung và hình thức:

+ Nội dung: Việc đánh giá chất lượng nội dung luôn là yếu tố đầu tiên để công chúng nhận định, đánh giá tờ báo, xem tờ báo đó nội dung có phong phú không? có phù hợp, bổ ích không?; nội dung ấy có ý nghĩa, bài học gì và tác động đến quan niệm, hành

vi của công chúng không?

Từ đây, nội dung báo chí cho trẻ em được trẻ em xét dưới nhiều góc độ: có phong phú và bổ ích cho trẻ em không? có cung cấp kiến thức, sự hiểu biết về cuộc sống, kỹ năng sống hay tăng cường khả năng tư duy sáng tạo của trẻ em hay không? việc cung cấp thông tin của báo chí có làm tăng hiệu quả giáo dục và giải trí không?

+ Hình thức: Trẻ em luôn quan tâm đến mức độ sinh động, linh hoạt và hấp dẫn của

tờ báo Hình thức ở đây thể hiện ở cách trình bày có phù hợp với tâm lý tiếp nhận của trẻ

em hay không? Đối với TH, hình thức thường thể hiện qua hình ảnh và âm thanh (kết cấu chương trình, cách bày trí, không gian, màu sắc, hình ảnh, ngôn ngữ, phong cách người dẫn chương trình ) Đối với PT, hình thức thể hiện chủ yếu là âm thanh (kết cấu chương trình, lời dẫn, ngôn ngữ diễn đạt, phong cách người dẫn chương trình…) Đối với báo in, hình thức thể hiện ở cách trình bày tờ báo (hình ảnh, màu sắc, cách thức thể hiện…)

Có thể nói, nội dung và hình thức có mối quan hệ hữu cơ, hỗ trợ, làm nổi bật nhau Báo chí cho trẻ em được đánh giá là chất lượng phải vừa hay vừa bổ ích về mặt nội dung và hấp dẫn về mặt hình thức

1.3.2 Công chúng trẻ em

Có nhiều khái niệm về công chúng:

- Nhà xã hội học Blumer cho rằng, thuật ngữ “công chúng” được sử dụng để chỉ một nhóm người (a) đối mặt với sự kiện (b), chia sẻ trong quan điểm của họ về việc làm thế nào để các quan điểm của họ gặp nhau, và (c) liên quan đến việc bàn luận về vấn đề này Theo ông, công chúng là những nhóm người có sự quan tâm đến những vấn đề nhất định Có thể xem công chúng là một đám đông - một nhóm người phân tán, có một mối quan tâm chung, liên quan hoặc tập trung về một dư luận (hay một ý kiến) Công chúng là khối người phân tầng (cũng như xã hội), sự phân tầng này dựa trên những khác biệt về kinh tế, khả năng hiểu biết, tôn giáo, tuổi tác…

- Khái niệm công chúng được từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản Khoa học xã hội,

Hà Nội, năm 1988 giải thích như sau: “Công chúng là đông đảo người đọc, người nghe,

chứng kiến việc gì trong mối quan hệ với người diễn thuyết, tác giả, diễn viên ”

Từ hai khái niệm trên, công chúng được hiểu là toàn bộ các cá nhân trong một không gian cộng đồng mà trong đó có thể trực tiếp tiếp cận chung một vấn đề nhất định,

ở một lĩnh vực nhất định, ví dụ như quan tâm đến tác giả nào đó trong lĩnh vực văn hoá, nghệ thuật Vì thế, công chúng bao gồm trong đó nhiều loại công chúng khác nhau, ví

dụ như công chúng báo chí, công chúng văn học, công chúng âm nhạc, công chúng sân khấu

Như vậy, trẻ em được gọi là công chúng báo chí khi các em là những người đọc

báo, xem đài, nghe đài Theo TS Đinh Văn Hường, công chúng báo chí bao gồm

“người đọc, người nghe, người xem, là lực lượng đông đảo nhất của báo chí Họ vừa là đối tượng phản ánh và phục vụ của báo chí, vừa là những người tiêu thụ và hưởng thụ báo chí” [39, tr.69-70].

Hiện nay, Nhà nước mới chỉ công nhận 48 chức danh trong ngành Văn hóa - Thông tin, trong đó các chức danh như phóng viên, biên tập viên, phát thanh viên, cộng tác viên, thông tin viên… đã được xác định, còn công chúng thì chưa Công chúng chỉ

là tên gọi thông thường chứ không phải chức danh công chức Nhà nước Tuy chức danh công chúng chưa được xác định nhưng công chúng có vai trò hết sức quan trọng trong hoạt động báo chí Hiệu quả hoạt động của báo chí phụ thuộc vào khả năng ảnh hưởng

của báo chí đối với công chúng “Công chúng không chỉ là đối tượng tác động, đối

tượng chi phối điều chỉnh mà còn là lực lượng xã hội quyết định vai trò, vị thế xã hội

của cơ quan báo chí” [15, tr.14]

Trong xã hội thông tin, mọi thông tin đến rất nhanh và đi cũng rất nhanh Mối quan tâm của các tầng lớp công chúng được trãi rộng trên rất nhiều luồng thông tin khác và trên

các phạm vi rộng, hẹp khác nhau Bên cạnh đó, “xã hội Việt Nam đang chuyển đổi mạnh mẽ,

mối quan tâm của công chúng với những vấn đề khác với trước kia họ thường quan tâm do những định hướng và các mối quan tâm về lợi ích khác nhau Các nhóm công chúng cũng được chia nhỏ và trở nên đa dạng” [80, tr.217] Vì vậy, hiện nay, mỗi kênh thông tin đại

chúng, cụ thể là báo chí có xu hướng phục vụ cho một hoặc một số đối tượng công chúng

nhất định Thực tế chứng minh, ngày càng có nhiều sản phẩm báo chí mới ra đời phục vụ cho từng nhóm công chúng được chia nhỏ theo giới tính, tuổi tác, nghề nghiệp, vùng miền, quốc tịch, dân tộc… Trẻ em chẳng những đã có báo chí dành riêng cho mình mà còn có cả những

ấn phẩm, chương trình PT, TH chia theo từng nhóm tuổi, vùng miền, ví dụ như “báo Thiếu

nhi dân tộc dành cho trẻ em dân tộc; báo Họa mi, Rùa Vàng dành cho trẻ em lứa tuổi mẫu giáo; báo Nhi Đồng Thành phố cho trẻ em lứa tuổi tiểu học…” [53, tr.96]

Tóm lại, đối với các ấn phẩm, chương trình TH, PT cho trẻ em thì đối tượng công chúng trước hết là trẻ em Trẻ em là đối tượng phản ánh của báo chí, là người hưởng thụ, đánh giá sản phẩm tinh thần dành cho mình, đồng thời là người tham gia vào quy trình sản xuất báo chí cho trẻ em

Trẻ em được xem là nhóm công chúng xã hội đặc thù So với các nhóm công

chúng khác, “trẻ em luôn có thế giới riêng của mình, cả về thể chất, tâm - sinh lý, nhận

thức, văn hoá cùng với nhu cầu, nguyện vọng và cách thể hiện chúng” [15, tr.217]

Đồng thời trẻ em đang trong giai đoạn phát triển tâm lý và thể chất, hình thành nhân cách nên dễ bị chi phối bởi điều kiện sống Vì thế, trẻ em cần được sự quan tâm BVCS&GD của gia đình, nhà trường, xã hội và đương nhiên có vai trò của báo chí

Tiểu kết chương 1

Trẻ em là người chủ tương lai của đất nước Vì vậy, trẻ em luôn là đối tượng được Đảng và Nhà nước ta quan tâm đặc biệt TP HCM, ngoài là một thành phố năng động, phát triển, còn là thành phố có tỷ lệ trẻ em cao nhất cả nước Đây là nguồn nhân lực quan trọng cũng là nỗi lo của Thành phố trong công tác BVCS&GDTE Song, bằng nội lực của mình, TP HCM đã từng bước thực hiện tốt công tác chăm sóc, giáo dục trẻ

em thông qua nhiều chế độ chính sách hỗ trợ, giúp đỡ trẻ em nhằm đảm bảo cho các em được chăm sóc sức khỏe và giáo dục tốt Hiện nay, TP HCM còn một bộ phận trẻ em khó khăn về vật chất, song về mặt tinh thần, mức hưởng thụ đời sống văn hóa của trẻ

em ở Thành phố vẫn cao hơn nhiều so với trẻ em ở các tỉnh, thành khác Nguyên nhân

là do TP HCM có báo chí cho trẻ em phát triển mạnh mẽ dưới sự lãnh đạo, quản lý của Thành ủy, UBND Thành phố

Từ những vấn đề lý luận về báo chí cho trẻ em, tác giả khẳng định: Trẻ em là nhóm công chúng đặc thù Trẻ em có tâm lý tiếp nhận báo chí khác với người lớn Hơn nữa, trẻ em rất dễ bị ảnh hưởng, chi phối từ môi trường sống xung quanh, nhất là báo chí Điều này luôn đòi hỏi báo chí cho trẻ em ở Thành phố phải thực hiện tốt chức năng định hướng, giáo dục thẩm mỹ và nhân cách cho trẻ em Cụ thể là, phải tổ chức sản xuất nhiều nhóm sản phẩm báo chí cho trẻ em với đầy đủ các mảng nội dung như: nội dung giáo dục gia đình; nội dung tác động vào quá trình học tập và rèn luyện của trẻ em trong nhà trường; nội dung theo sát những mục tiêu cụ thể của chính sách chăm sóc, giáo dục trẻ em trong xã hội

Hiện nay, TP HCM có 4 đơn vị báo chí sản xuất báo chí cho trẻ em Nội dung và hình thức các báo như thế nào? tác giả sẽ làm rõ trong chương 2

Chương 2 BÁO CHÍ CHO TRẺ EM Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

2.1 DIỆN MẠO BÁO CHÍ CHO TRẺ EM Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 2.1.1 Tổng quan chung

Trước năm 1977, báo chí cho trẻ em ở TP HCM chỉ có một trang thiếu nhi duy nhất trên báo Tuổi Trẻ (trực thuộc Thành Đoàn TP HCM) Sau này, được sự quan tâm của Thành ủy, UBND TP HCM, báo chí cho trẻ em ngày một phát triển Sự quan tâm

đó thể hiện trên nhiều mặt như: tạo điều kiện thuận lợi cho các sản phẩm báo chí ra đời; xây dựng cơ sở hạ tầng, trang thiết bị kỹ thuật cho cơ quan báo chí; giảm giá thành ấn phẩm thông qua việc miễn thuế xuất bản và thuế phát hành; cấp kinh phí hoạt động thường xuyên cho các cơ quan báo chí có ấn phẩm phục vụ trẻ em… Được tạo điều kiện, TP HCM trở thành một trong những địa phương có báo chí cho trẻ em phát triển nhất cả nước Nếu như ở trung ương có báo Hoa Học trò, Thiếu niên Tiền phong HCM, Nhi Đồng của Trung ương Đoàn TNCS HCM; các chương trình TH cho thiếu nhi của Đài TH Việt Nam - VTV; chương trình PT thiếu nhi của Đài TN Việt Nam; tạp chí Gia đình và Trẻ em của Bộ LĐTB&XH…, thì ở TP HCM có nhóm báo Khăn Quàng Đỏ gồm Báo MT, KQĐ, RV, NĐTP của Thành Đoàn TP HCM; báo Yêu Trẻ của Sở LĐTB&XH; chương trình PT thiếu nhi của Đài TNND TP HCM; chương trình TH cho trẻ em của Đài TH TP HCM Đài TH TP HCM là đơn vị đầu tiên trong nước xây dựng kênh TH dành riêng cho trẻ em, phát sóng 24 giờ Khai thác tốt tiện ích của mạng internet, Báo KQĐ cũng đã xây dựng trang MT online, đáp ứng yêu cầu đọc báo trên mạng của một bộ phận lớn công chúng trẻ em Đặc biệt, nhóm báo in không ngừng mở rộng phát hành ra các tỉnh, thành khác, từ miền Nam ra miền Bắc Đài TH TP HCM và Đài TNND TP HCM tiếp tục mở rộng phạm vi phủ sóng phục vụ trẻ em

Báo chí cho người lớn ở TP HCM cũng viết về trẻ em Thường, có hai loại: viết riêng cho trẻ em đọc và viết cho đối tượng người lớn đọc về những vấn đề của trẻ em Hiện nay, báo người lớn viết cho trẻ em rất ít Các báo chỉ mở chuyên mục, chuyên trang phục vụ cho trẻ em trong Tháng hành động vì trẻ em hoặc trong dịp hè, ngày Quốc tế thiếu nhi 1-6 và tết Trung thu… Hầu hết các báo tập trung phục vụ đối tượng

thứ hai với mục đích là tuyên truyền các chủ trương, chính sách Đảng, Nhà nước về công tác BVCS&GDTE, cung cấp kiến thức về quyền trẻ em; giới thiệu các nhân tố điển hình, phương pháp giáo dục trong nhà trường, gia đình; nêu các vấn đề bức xúc của trẻ em nhằm tăng cường ý thức và thúc đẩy mọi người cùng hành động để chăm sóc, giúp đỡ, tạo điều kiện cho trẻ em được hưởng trọn quyền và làm đúng nghĩa vụ của mình… Đồng thời, đây cũng là cách báo chí cho người lớn chung tay bảo vệ, chăm sóc

trẻ em

Đội ngũ viết báo cho trẻ em ở TP HCM không ngừng phát triển về số lượng và chất lượng Hiện nay, TP HCM có trên 200 nhà báo viết cho trẻ em Phần lớn nhà báo đều có trình độ chuyên môn và viết báo cho trẻ em bằng cả tình thương yêu và trách nhiệm

2.1.2 Đôi nét về các báo cho trẻ em ở Thành phố Hồ Chí Minh

2.1.2.1 Báo Khăn Quàng Đỏ

Báo Khăn Quàng Đỏ (KQĐ) ra đời vào ngày 12.1.1977, là nhóm báo chí cho trẻ

em lớn nhất TP HCM nói riêng và miền Nam nói chung, hoạt động dưới sự quản lý của Thành Đoàn TP HCM Báo KQĐ sản xuất cùng lúc 4 ấn phẩm chính là MT, KQĐ, NĐTP, RV Mỗi ấn phẩm phục vụ một nhóm đối tượng Ví dụ, RV phục vụ cho trẻ em

ở tuổi mẫu giáo; NĐTP phục vụ cho trẻ em ở tuổi nhi đồng, học sinh tiểu học; KQĐ phục vụ cho trẻ em ở tuổi THCS và MT cho học sinh THPT và sinh viên năm thứ nhất, thứ hai Ngoài ra, Báo KQĐ còn sản xuất một số ấn phẩm phụ như MT đặc biệt, KQĐ

đặc biệt, NĐTP đặc biệt, MT online và các ấn phẩm khác như Tuổi 15, Học tập, Khoa

học tuổi nhỏ, tuyển tập Tuổi chúng mình, tuyển tập nhóm bút Vòm me xanh, tuyển tập Thơ - Văn, tuyển tập Hài…

Báo KQĐ có 14 phòng, ban, với 176 cán bộ, nhân viên Hầu hết phóng viên, biên tập viên, họa sĩ của báo đều qua lớp đào tạo chuyên ngành báo chí và mỹ thuật Đây là nguồn lực chính giúp Báo KQĐ hoàn thành nhiệm vụ chính trị của mình (phụ lục 1, tr.114)

Hiện nay, hệ thống phát hành của Báo KQĐ rộng khắp cả nước Dưới đây là số lượng phát hành của báo từ năm 2007 đến nay:

Bảng 2.1: Số lượng phát hành của báo Khăn Quàng Đỏ

Báo Yêu Trẻ (YT) là ấn phẩm vừa phục vụ cho người lớn vừa phục vụ cho trẻ

em YT phát hành số đầu tiên cùng thời gian với Báo MT, vào ngày 25.11.1988 Trước đây, về mặt chuyên môn, Báo YT được sự trợ giúp của Báo KQĐ, do Ủy ban Thiếu niên nhi đồng - Thành Đoàn TP HCM quản lý Sau này, Báo YT hoàn toàn độc lập về chuyên môn và hoạt động dưới sự quản lý của Ủy ban Bảo vệ và chăm sóc trẻ em TP HCM Năm 2007, YT chuyển về cho Sở LĐTB&XH TP HCM quản lý

Thời gian đầu, do khó khăn về tài chính, hoạt động của Báo YT rất thăng trầm, từ phát thành 2 kỳ/tháng, khổ giấy 19x27cm giảm còn 1kỳ/tháng, rồi 1 kỳ/tháng lên 2kỳ/tháng Tháng 10.1997, Báo YT phát hành lại 2 kỳ/tháng với khổ 20x28cm Năm 2002,

YT có sự thay đổi tích cực, tăng trang từ 34 lên 40 trang, in màu toàn bộ với khổ 19x26cm, phát hành vào ngày 5 và 20 hàng tháng Từ năm 2007 đến nay, YT phát hành khoảng 10.000 bản/kỳ, chủ yếu phục vụ cho phụ huynh và trẻ em các trường mầm non, mẫu giáo ở

TP HCM

2.1.2.3 Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh

Đài TH TP HCM (hay còn gọi là HTV) thành lập vào ngày 1.5.1975, do UBND TP HCM quản lý HTV phát sóng trên 6 kênh trên TH analog, hệ VHF, UHF và 13 kênh trên

TH kỹ thuật số và TH cáp (phụ lục 2, tr.116) Riêng HTV7 và HTV9 còn được phát lên vệ tinh Measat 1,3 (91,5° kinh đông), mở rộng phạm phủ sóng toàn bộ khu vực Đông Nam Á

và các nước châu Á lân cận, tăng thời lượng phát sóng từ 19-20 giờ lên 24 giờ/ngày Ngoài

phát ngôn ngữ tiếng Việt, HTV còn có bản tin tiếng Anh, Pháp và Hoa Tháng 1.2009,

HTV triển khai dịch vụ phát sóng TH qua vệ tinh Vinasat-1, góp phần nâng cao năng lực thông tin quốc gia, mở rộng phạm vi phủ sóng đến các vùng sâu, vùng xa, đặc biệt, phủ sóng sang Lào, Campuchia, Thái Lan và Myanma

Ngay từ những ngày đầu phát sóng, vấn đề trẻ em và các chương trình phục vụ nhu cầu thông tin, giải trí của trẻ em được HTV chú trọng đưa vào các chuyên mục Nếu như trước đây, phần lớn các chương trình TH cho thiếu nhi do các phóng viên, biên tập viên ở Phòng Chuyên mục sản xuất, thì nay, các chương trình này đều do các phóng viên, biên tập viên Ban Thiếu nhi phối hợp với Phòng Khai thác vệ tinh, Ban Văn nghệ, Ban Khoa giáo, Trung tâm sản xuất chương trình… sản xuất

2.1.2.4 Đài Tiếng nói nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh

Đài TNND TP HCM) do UBND TP HCM quản lý Đài phát sóng thực hiện

nhiệm vụ chính trị vào ngày 1.5.1975, “tuyên truyền chủ trương, chính sách của Ủy ban

Quân quản Thành phố, tạo sự yên tâm và phấn khởi cho nhân dân vùng mới giải phóng” [29]

Đài TNND TP HCM có tất cả 240 cán bộ, nhân viên Qua 34 năm hoạt động, Đài TNND TP HCM đã gặt hái nhiều thành tựu đáng kể Đài đã truyền tải đầy đủ thông tin tuyên truyền của Đảng và Nhà nước theo đúng sự chỉ đạo của Thành ủy, UBND TP

HCM; có nhiều chương trình để lại dấu ấn trong lòng thính giả như Tuyển chọn giọng

ca cải lương, Bông lúa vàng, Làn sóng xanh, Tư vấn pháp luật, Sức khỏe cho giới trẻ, Trò chuyện đêm khuya… Hiện nay, Đài TNND TP HCM phát trên 2 làn sóng AM

610Khz và FM 99,9Mhz, với thời lượng 24 giờ (FM) và 20 giờ (AM)

Ngày 1.5.2009, Đài TNND TP HCM chính thức cho trạm thu phát sóng FM 99,9Mhz tại khu vực ĐBSCL hoạt động (trạm đặt tại Đài PT&TH Sóc Trăng) Với cột ăng - ten cao 80m, bán kính 120m, Đài đã phủ sóng phần lớn các tỉnh vùng ĐBSCL, thu hút thêm một số lượng lớn công chúng Hiện nay, Đài TNND TP HCM đang có kế hoạch xây dựng thêm 7 kênh phát trên sóng FM, gồm: Giao thông đô thị; Tiếng nước ngoài và tiếng dân tộc; Kinh tế; Giải trí; Kênh Nông thôn; Văn hóa - Thể thao - Du lịch; Thiếu nhi - Phụ nữ - Người cao tuổi

2.2 NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC BÁO CHÍ CHO TRẺ EM Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

2.2.1 Nhóm báo in

2.2.1.1 Báo Khăn Quàng Đỏ

Về hình thức, KQĐ là ấn phẩm ra đời đầu tiên của Báo KQĐ KQĐ có 28 trang, khổ giấy 20x28cm, trong đó, 20 trang in màu, 8 trang in trắng đen Riêng KQĐ đặc biệt,

có 32 trang, in màu toàn bộ, giấy bóng láng KQĐ bố trí, trình bày bài vở theo chuyên trang, chuyên mục tương đối ổn định Thông thường, từ trang 1-6 cung cấp thông tin thời

sự, giới thiệu gương điển hình; từ trang 7-14 phổ biến kiến thức khoa học - giáo dục, kỹ năng, kinh nghiệm sống; từ trang 15-19 đăng các bài thơ, truyện ngắn, giải thưởng Lê Quý Đôn; từ trang 20-24 đăng các chuyện mục giải trí, văn hóa, văn nghệ, thể thao; từ trang 25-26 đăng truyện tranh Mỗi tin, bài trên Báo KQĐ đều có hình ảnh minh họa

Về nội dung, ngoài bám sát nhiệm vụ chính trị do Thành Đoàn TP HCM chỉ đạo, KQĐ còn chuyển tải những nội dung sau:

- Thứ nhất, cung cấp thông tin mang tính định hướng, giáo dục thẩm mỹ và nhân

cách cho trẻ em Qua chuyên mục Gương mặt tuổi hồng, KQĐ giới thiệu cho bạn đọc

nhiều gương điển hình trong học tập, hoạt động Đoàn, Đội để các em cùng nhau học

tập, chia sẻ kinh nghiệm Ví dụ, giới thiệu gương mặt Hồ Nhật Song Vy, học sinh lớp 8,

Trường THCS Võ Trường Toản, TP HCM, vừa học giỏi vừa đạt thành tích cao trong

phong trào thể dục thể thao ở trường qua bài Kình ngư Hồ Nhật Song Vy (KQĐ, số 53,

ngày 31.12.2008) KQĐ còn thông tin, hướng dẫn, định hướng cho trẻ em trong ăn,

uống, mua sắm, vui chơi giải trí Chẳng hạn, Tổng đài ô mai đã giới thiệu cho các em những cuốn sách mới, ví dụ như Nếu thế giới là một ngôi trường, Thách, hứa, hôn, thật (KQĐ, số 53, ngày 31.12.2008), Bạn biết gì về Herry Potter tập 8 (KQĐ, số 52, ngày 24.12.2008), USP gỗ, chuột nước, những con đường mua đồ giảm giá, Let’Việt: Kênh

VTVC9 dành cho trẻ em “Zoom vào thế giới trong mắt trẻ thơ”

- Thứ hai, KQĐ cung cấp nhiều kiến thức khoa học - đời sống, kỹ năng, kinh

nghiệm sống cho trẻ em Lớp học ố là la, Vương quốc số là những chuyên mục thường

xuyên cập nhật kiến thức, giải đáp thắc mắc, hướng dẫn kỹ năng, kỹ xảo, các mẹo vặt

giúp trẻ khắc phục những biến cố trong học tập, ví dụ như Làm thế nào tải chương trình

duyệt virus? tìm trang web để tải Turbo Pascal, Free Pascal ở đâu? Dọn sạch rác từ Internet như thế nào? Ngoài ra, Vương quốc kỳ lạ còn cung cấp nhiều kiến thức về tâm

sinh lý, sức khỏe cho trẻ em, ví dụ kiến thức về các loại bệnh mà trẻ em thường mắc

phải qua bài Viêm họng không chỉ là… ho; chỉ cho trẻ cách phân biệt thế nào là Dị ứng

thuốc và sốc thuốc (KQĐ, số 50, ngày 10.12.2008) Với chuyên trang Học trò và pháp luật, những kiến thức về pháp luật được KQĐ phổ biến thông qua các bài phản ánh, ví

dụ tìm hiểu Luật Giao thông qua bài Tai nạn vì nghe nhạc (KQĐ, số 44, ngày 29.10.2008), Nghênh ngang xế điếc (KQĐ, số 43, ngày 22.10.2008)

Ngoài ra, KQĐ còn cung cấp kiến thức về thế giới động vật qua chuyên trang

Khoa học đời sống do CLB Em yêu thiên nhiên của Báo KQĐ và các nhà nghiên cứu

khoa học đảm trách Với chuyên trang này, những thắc mắc về động vật, thực vật đều

được KQĐ giải đáp Ví dụ như Dơi có hút máu người không? Dơi có lợi và hại như thế

nào? trong bài Halloween nói chuyện dơi (KQĐ, số 44, ngày 29.10.2008), Khả năng ngụy trang của loài vật và những loài vật có độc (KQĐ, số 50, ngày10.12.2008) Thùy Dung gỡ rối là chuyên mục luôn xuất hiện trong KQĐ để chia sẻ tâm sự, tháo gỡ gút

mắc của các em nhỏ gần xa

- Thứ ba, KQĐ làm phong phú đời sống văn hóa, tinh thần cho trẻ em, thể hiện

qua nhiều trang, mục sau:

+ Vườn sao xẹt, 888 với sao, Chát chít chút chút: là những chuyên mục giới thiệu

những bộ phim hay sắp trình chiếu và album ca nhạc sắp phát hành; những cuộc gặp gỡ, trò chuyện với người nổi tiếng trong và ngoài nước, những cá nhân, tập thể có thành tích xuất sắc trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao Ví dụ, KQĐ giới

thiệu Hai chuyện kỳ của vua làng rổ, Xiếc cùng cầu kiểng (KQĐ, số 50, ngày

10.12.2008)

+ Mục Giải trí - Siêu thị cười: KQĐ mang đến cho bạn đọc những hình ảnh ngộ

nghĩnh, vui nhộn trong thế giới động vật, thực vật và cuộc sống hàng ngày, giúp trẻ em

có những phút giây thư giãn vui tươi, thoải mái

+ Vườn sáng tác: Đây là sân chơi dành cho trẻ em, chủ yếu là các truyện ngắn, thơ do chính trẻ em sáng tác, ví dụ như truyện ngắn Nấm rơm bị… đứt tay của bạn

Nguyễn Đoàn Hồng Tước (CLB Phóng viên nhỏ), Hương quê của bạn Nguyên Huy (tỉnh Quy Nhơn), Chuyển mùa của bạn Nguyễn Thanh Xuân (tỉnh Quy Nhơn)

2.2.1.2 Báo Mực Tím

Mực Tím là tuần báo có số lượng phát hành lớn nhất Báo KQĐ, từ

130.000-140.000 bản/kỳ MT ra đời năm 1988, từ một phụ bản của Báo KQĐ dành cho tuổi 15

và nhà khoa học nhỏ Hiện nay, MT là người bạn thân thiết của học sinh THPT và sinh viên Thành phố MT bám chặt các sự kiện, thời sự liên quan đến đời sống văn hóa tinh thần, học tập, sinh hoạt và các hoạt động xã hội, đặc biệt là tâm sinh lý của học sinh, sinh viên Nhìn chung, nội dung MT bao gồm các mảng sau:

- Thứ nhất, MT chuyển tải nhiều nội dung mang tính định hướng, giáo dục thẩm

mỹ, nhân cách cho trẻ em thông qua các trang, mục Đời sống học trò, Gương mặt 9x Qua

đây, những tấm gương vượt khó học giỏi đã được giới thiệu để bạn bè cùng lứa tuổi học tập, noi theo Ví dụ, MT giới thiệu gương mặt bạn Trần Thị Tuyết Minh, đang học tại Thư viện sách nói Hướng Dương, bị mìn nổ mất bàn tay và mù đôi mắt nhưng Tuyết Minh vẫn

cố gắng học tập, trở thành học sinh giỏi cấp Thành phố (MT, số 663, ngày 3.12.2008) Với phóng sự 5 phút, phóng sự ảnh, MT đi sâu, đi sát phản ánh đời sống thường nhật của học sinh, sinh viên Qua đó, định hướng cho các em sống lành mạnh, có ích, ví dụ như phóng

sự Chơi dơ bị bẩn (MT, số 867, ngày 31.12.2008), Kinh hoàng món phá lẫu bò (MT, số

665, ngày 17.12.2008) Với chuyên mục Căn tin giờ ra chơi, MT ghi nhận, phản ánh sự

kiện, sự việc diễn ra hàng ngày ở trường, lớp, xấu cũng như tốt, nhằm giáo dục hành vi, đạo

đức cho trẻ em Ví như, bài ghi nhận Học chung với… siêu quậy của T.H về lớp học 10

CB8, Trường THPT Thị xã Sa Đéc (Đồng Tháp) về một nhóm học sinh cá biệt với đầy đủ các trò ma quái (MT, số 663, ngày 3.12.2008) - như hồi chuông báo động tình trạng suy đồi đạo đức của bộ phận học sinh để nhà trường giáo dục và quản lý

- Thứ hai, MT cung cấp kiến thức khoa học - đời sống, kỹ năng, kinh nghiệm sống

cho trẻ em, chẳng hạn tư vấn chọn trường, chọn ngành - nghề cho học sinh THPT; tư vấn sức khỏe sinh sản, tâm lý giới tính cho tuổi mới lớn qua các chuyên trang, chuyên mục

Hành trình thế kỷ 21, Hướng nghiệp, Tuổi chúng mình (hay còn gọi là Phòng mạch Mực Tím) Ngoài ra, MT còn cung cấp kiến thức pháp luật cho trẻ em qua chuyên trang Pháp

luật với nhiều chuyên mục nhỏ như Ngựa chứng trước vành móng, Ô cửa pháp luật, Góc trạng sư còm

Đặc biệt, MT có trang Blog Phóng viên để phóng viên chia sẻ nỗi niềm của mình

với bạn đọc từ những điều mắt thấy, tai nghe trong cuộc sống Chẳng hạn, khi xem đoạn video clip của Thanh Tuyền về bà Lê Thị Thúy (quận Gò Vấp, TP HCM) bị con mình ngược đãi, đánh đập nhưng vẫn một mực chở che cho con, phóng viên Báo MT đã viết bài bình luận ngắn như một bài học giáo dục trẻ em nhẹ nhàng mà thấm thía:

Những chú lòng ròng ham chơi luôn muốn vùng vẫy trên sông nước mà không hề biết rằng chính hành động ấy sẽ mang nguy hiểm cho mẹ của mình

Do cá mẹ luôn bơi phía dưới nên chỉ cần nhìn vào đường đi của cá lòng ròng, người đi câu sẽ biết cá mẹ ở đâu, việc đánh bắt sẽ trở nên dễ dàng Biết ngay

là nguy hiểm nhưng cá mẹ vẫn luôn làm như thế - vẫn luôn ở bên cạnh để bảo

vệ con mình… Mới thấy, dù là người hay cá (hoặc bất cứ loài vật nào) khi nhận lãnh thiên chức làm mẹ đều có bản năng yêu thương và che chở cho con (MT, số 663, ngày 3.12.2008)

- Thứ ba, MT góp phần làm phong phú đời sống văn hóa, tinh thần cho trẻ em bằng cách tổ chức nhiều sân chơi phát huy óc sáng tạo, năng khiếu như Vườn sáng tác

dưới hình thức thi viết truyện ngắn, sáng tác thơ Mỗi số báo, MT dành từ 2-3 trang

đăng bài của nhóm bút Vòm me xanh và bạn đọc khắp nơi Có nhiều bài thơ như thế

này trên Báo MT:

Khi phố non xanh

Có khi phố non xanh

Em nhìn bằng đôi mắt trong vắt

Có khi phố dài như vòng tay xiết chặt Đầy yêu thương

Em úp mặt vào phố Nghe như chưa bao giờ xanh hơn thế

Me ròm - Đinh Minh Toản (MT, số 664, ngày 10.12.2008)

Ngoài ra, MT còn có chuyên mục Giải trí muôn màu dành cho các em yêu thích

ca nhạc, điện ảnh và Nhí nhố là chuyên mục tập hợp những mẫu chuyện vui trong thế

giới muôn màu muôn vẻ của trẻ em

Có thể nói, MT là ấn phẩm có nhiều trang nhất của Báo KQĐ, 76 trang, khổ 15,5x23cm, trong đó, nội dung chiếm từ 55-60 trang Phong cách trình bày báo “nhí nhảnh” Hình ảnh minh họa phong phú MT cũng in 4 màu nhưng số trang in màu ít, khoảng 20 trang, phần lớn tập trung ở các chuyên mục giải trí và quảng cáo Riêng MT đặc biệt, có 60 trang, khổ 20x30cm, in màu toàn bộ, giấy bóng láng

2.2.1.3 Báo Nhi Đồng Thành phố

NĐTP có tất cả 28 trang, trong đó, 2/3 tờ báo được in màu, khổ giấy 20x28cm Riêng NĐTP đặc biệt có 36 trang, hầu hết là in màu, chỉ còn một vài trang in trắng đen Bài viết trên NĐTP ngắn gọn do sử dụng nhiều câu đơn hơn câu kép Báo có nhiều hình ảnh minh họa, màu sắc phong phú NĐTP chuyển tải những nội dung chính sau:

- Thứ nhất, NĐTP định hướng, giáo dục thẩm mỹ và nhân cách cho trẻ em qua việc

giới thiệu nhiều gương điển hình - là học sinh xuất sắc, đội viên ưu tú trong các trường tiểu

học trên địa bàn Thành phố qua chuyên mục Gương mặt măng xinh, Hoa dễ thương Ví dụ, NĐTP giới thiệu Măng xinh đất ngoại thành - Phạm Thị Bảo Xuyên, Lớp trưởng lớp 4B,

Trường Tiểu học Thái Mỹ Ngoài học giỏi, Bảo Xuyên còn là liên đội phó, viết chữ đẹp, vẽ đẹp, đạt nhiều giải thưởng trong các cuộc thi cấp Thành phố (NĐTP, số 32, ngày 8.8.2008);

gương mặt Kỳ thủ cờ vây Lê Vũ Cát Tường, lớp 5P Trường Tiểu học Nguyễn Thái Sơn,

Q.3, TP HCM (NĐTP, số 36, ngày 5.9.2008) NĐTP còn hướng dẫn trẻ em cách ăn mặc

đẹp trong Thời trang của bé Truyện tranh, Tranh vui là chuyên trang không thể thiếu trên

NĐTP Đây là thế giới của những câu chuyện kể cổ tích và thường nhật, mục đích là, kích thích trí tượng tượng của trẻ em và giáo dục nhân cách cho trẻ em, ví dụ như truyện tranh

Châu chấu tìm nhà (NĐTP, số 48, ngày 28.11.2008), Ti Ti và Bi Nô (NĐTP, số 32, ngày

8.8.2008)

- Thứ hai, NĐTP cung cấp kiến thức khoa học - đời sống, tạo môi trường cho trẻ

em phát triển năng khiếu, kỹ năng Với chuyên mục Bác sĩ Ếch, Thư viện tí hon, NĐTP

cung cấp kiến thức khoa học giúp trẻ khám phá thế giới xung quanh, mở rộng sự hiểu

biết trong mọi lĩnh vực của đời sống, kể cả trong ăn uống như phóng sự Bé ơi hãy cẩn