GIÁO TRÌNH mô ĐUN NUÔI tằm lớn

Mục tiêu − Trình bày được kỹ thuật nuôi dưỡng chăm sóc tằm lớn; − Dự trù được lượng lá dâu cho tằm ăn từng ngày và từng tuổi; − Thực hiện cho tằm ăn đúng kỹ thuật; − Kiểm tra nhà tằm, n

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN NUÔI TẰM LỚN

MÃ SỐ: MĐ 05 NGHỀ: TRỒNG DÂU – NUÔI TẰM

Trình độ: Sơ cấp nghề

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

Mã tài liệu: MĐ 05

LỜI GIỚI THIỆU

Trồng dâu nuôi tằm là nghề cổ truyền của dân tộc ta, đã có từ lâu đời Nghề trồng dâu nuôi tằm ở nước ta đã đạt đến trình độ khá cao, và hình thành nhiều vùng ươm tơ, dệt lụa nổi tiếng Nghề trồng dâu nuôi tằm có hiệu quả kinh tế cao hơn so với các ngành nghề nông nghiệp khác Thu nhập từ trồng dâu nuôi tằm cao hơn so với cây mì, bắp hay đậu tương từ 30 – 50%

Trồng dâu nuôi tằm là nghề có chi phí sản xuất thấp, vốn đầu tư không cao, cây dâu sinh trưởng tốt trên nhiều loại đất Chỉ sau 4 – 6 tháng trồng dâu có thể thu hoạch lá và một lần trồng có thể thu hoạch 15 – 20 năm Tằm là con vật dễ nuôi, mau có lợi, tuy lợi nhuận thu vào 1 lần không cao nhưng thường xuyên trong năm Khi tằm bị bệnh, năng suất kén không cao cũng không tốn kém nhiều

về vốn Chi phí trồng dâu thấp, đồng thời nuôi tằm lại cho thu hoạch nhanh nên nghề trồng dâu nuôi tằm có nhiều thuận lợi hơn so với các ngành nghề khác Nghề trồng dâu nuôi tằm có nguồn nhân lực đồi dào, mọi người dân từ người trẻ đến già đều có thể thực hiện được Đồng thời, có thể thu hút được lao động nông nhàn Nghề trồng dâu nuôi tằm có thể được coi là một nghề đặc biệt

có ý nghĩa trong công cuộc xóa đói giảm nghèo

Chương trình đào tạo nghề “Trồng dâu – nuôi tằm” cùng với bộ giáo trình

được biên soạn đã tích hợp những kiến thức, kỹ năng cần có của nghề trồng dâu nuôi tằm Bộ giáo trình gồm 7 quyển:

1) Giáo trình mô đun Trồng dâu

2) Giáo trình mô đun Chăm sóc dâu - Thu hái dâu

3) Giáo trình mô đun Phòng trừ sâu bệnh hại trên cây dâu

4) Giáo trình mô đun Nuôi tằm con

5) Giáo trình mô đun Nuôi tằm lớn

6) Giáo trình mô đun Phòng trừ bệnh hại tằm

7) Giáo trình mô đun Chăm sóc tằm chín và thu hoạch kénĐể hoàn thiện bộ giáo trình này chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ, hướng dẫn của Vụ Tổ chức Cán bộ – Bộ Nông nghiệp và PTNT; Tổng cục dạy nghề - Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội Đồng thời chúng tôi cũng nhận được các ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, cán bộ kỹ thuật của các Viện, Trường, các cơ sở nuôi tằm, Ban Giám Hiệu và các thầy cô giáo Trường Cao đẳng Công nghệ và Kinh

tế Bảo Lộc Chúng tôi xin được gửi lời cảm ơn đến Vụ Tổ chức cán bộ – Bộ Nông nghiệp và PTNT, Tổng cục dạy nghề, Ban lãnh đạo các Viện, Trường, các

cơ sở sản xuất, các nhà khoa học, các cán bộ kỹ thuật, các thầy cô giáo đã tham gia đóng góp nhiều ý kiến quý báu, tạo điều kiện thuận lợi để hoàn thành bộ giáo trình này

Giáo trình “Nuôi tằm lớn” giới thiệu khái quát về kỹ thuật cho tằm lớn ăn;

kỹ thuật thay phân bằng tay, kỹ thuật thay phân bằng lưới, kỹ thuật san tằm, điều chỉnh điều kiện ngoại cảnh thích hợp cho tằm sinh trưởng phát dục; kỹ thuật xử

lý tằm thức ngủ ở giai đoạn tuổi 4

Trong quá trình biên soạn chắc chắn không tránh khỏi những sai sót, chúng tôi mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, các cán bộ kỹ thuật, các đồng nghiệp để giáo trình hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

THAM GIA BIÊN SOẠN

1 Chủ biên Nguyễn Viết Thông: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh

tế Bảo Lộc;

2 Trần Thu Hiền: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

3 Đặng Thị Hồng: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

4 Phan Duy Nghĩa: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

5 Phan Quốc Hoàn: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

6 Trịnh Thị Vân: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

MỤC LỤC

ĐỀ MỤC TRANG

LỜI GIỚI THIỆU 3

MỤC LỤC 5 BÀI 1: CHO TẰM LỚN ĂN 8

1 Xác định số lượng dâu ăn của tằm trong một ngày đêm 8

1.1 Căn cứ vào tuổi tằm, số lượng tằm và sức ăn của tằm 9

1.1.1 Căn cứ vào tuổi tằm 9

1.1.2 Căn cứ vào số lượng tằm 10

1.3 Căn cứ vào vụ nuôi tằm 11

1.4 Chọn lá dâu cho tằm lớn ăn 11

2 Cho tằm lớn ăn 12

2.1 Đảo dâu trước khi cho ăn 12

2.2 Kiểm tra nong tằm 13

2.3 San tằm, loại bỏ tằm yếu 15

2.4 Phương pháp cho tằm lớn ăn 16

BÀI 2: THAY PHÂN, SAN TẰM 23

4 Phương pháp thay phân tằm 27

4.1 Thay phân bằng lưới 27

4.2 Thay phân bằng tay 29

5 Thu dọn vệ sinh nhà tằm 30

6 Điều chỉnh nhiệt độ, ẩm độ nhà tằm 32

6.1 Nhiệt độ 32 6.2 Ẩm độ 32 6.3 Phương pháp điều chỉnh nhiệt độ, ẩm độ nhà tằm 33

1 Tằm ướm ngủ 36 1.1 Xử lý tằm ướm ngủ 36

1.2 Điều chỉnh nhiệt độ 37

1.3 Điều chỉnh ẩm độ 38

2.Tằm đang ngủ 39 2.1 Điều chỉnh nhiệt độ 40

2.2 Điều chỉnh ẩm độ 41

3 Tằm dậy 41 3.1 Điều chỉnh nhiệt độ 42

MÔ ĐUN: NUÔI TẰM LỚN

Mã mô đun: MĐ 05

Giời thiệu mô đun

Mô đun Nuôi tằm lớn là mô đun thuộc khối kiến thức chuyên môn nghề trong danh mục các mô đun đào tạo bắt buộc của nghề kỹ thuật trồng dâu, nuôi tằm Nội dung mô đun trình bày kỹ thuật cho tằm con ăn, kỹ thuật thay phân san tằm, kỹ thuật xử lý tằm lớn ở giai đoạn thức ngủ Đồng thời mô đun cũng trình bày hệ thống các bài tập, bài thực hành cho từng bài dạy và bài thực hành khi kết thúc mô đun Học xong mô đun này, học viên có khả năng tính toán, chuẩn

bị được thức ăn, vật tư trang thiết bị, dụng cụ cần sử dụng cho nuôi dưỡng, chăm sóc tằm lớn; thực hiện được các công việc cho tằm lớn ăn, thay phân san tằm và

xử lý tằm ở giai đoạn đặc biệt

BÀI 1: CHO TẰM LỚN ĂN

Mã bài: MĐ05–1

Tằm lớn là giai đoạn tằm bắt đầu ngủ dậy tuổi 4 cho đến khi tằm đẫy sức

ở tuổi 5, bắt đầu nhả tơ kết kén Giai đoạn này gọi là giai đoạn tằm ăn rỗi

Khả năng sinh trưởng của tằm ở giai đoạn ăn rỗi rất mạnh Tằm cần ăn lượng dâu lớn, chiến trên 75% lượng dâu ăn cả lứa

Vì vậy, trong quá trình chăm sóc tằm ở giai đoạn tằm lớn, cần chú ý các biện pháp kỹ thuật, điều kiện môi trường phù hợp, chất lượng lá dâu đảm bảo, tằm ăn no, giúp tằm sinh trưởng, phát dục tốt, lứa tằm đồng đều, chín tập trung

Mục tiêu

− Trình bày được kỹ thuật nuôi dưỡng chăm sóc tằm lớn;

− Dự trù được lượng lá dâu cho tằm ăn từng ngày và từng tuổi;

− Thực hiện cho tằm ăn đúng kỹ thuật;

− Kiểm tra nhà tằm, nong tằm và dâu trước và sau mỗi bữa ăn;

− Có ý thức bảo vệ môi trường, cần cù chịu khó trong học tập

A Nội dung

1 Xác định số lượng dâu ăn của tằm trong một ngày đêm

Số lượng dâu ăn của tằm ảnh hưởng lớn đến sự sinh trưởng, phát dục của tằm Tằm được ăn dâu đầy đủ về chất và lượng sẽ có sức khỏe tốt, sức đề kháng cao, phát dục đồng đều

− Nếu cho tằm ăn dâu với số lượng ít, chất lượng không bảo đảm, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng, phát dục của tằm, tằm thức ngủ không đồng đều, dễ

bị nhiễm bệnh

− Nếu cho tằm ăn với số lượng nhiều, chất lượng lá dâu kém tằm ăn không hết, dẫn đến lá dâu trong nong dư nhiều, gây lãng phí dâu Mặt khác, làm cho nong tằm bị ô nhiễm, tằm dễ bị bệnh

Do đó, ta cần xác định lượng dâu cho tằm ăn vừa đủ để đảm bảo sức khỏe tằm và công việc nuôi tằm có hiệu quả kinh tế

Số lượng lá dâu cho tằm ăn trong một ngày đêm phụ thuộc vào:

− Yếu tố môi trường

− Tuổi tằm

− Giai đoạn tằm

− Chất lượng lá dâu

1.1 Căn cứ vào tuổi tằm, số lượng tằm và sức ăn của tằm

1.1.1 Căn cứ vào tuổi tằm

Để xác định số lượng dâu cho tằm ăn một ngày đêm, cần căn cứ vào sức ăn dâu của tằm ở mỗi tuổi và các giai đoạn trong một tuổi

− Tằm tuổi 4 ăn hết 15 – 20% tổng số dâu tằm ăn cho cả lứa

− Tằm tuổi 5 cần 55 – 60% tổng số dâu cho tằm ăn cả lứa Đây là giai đoạn tằm ăn dâu mạnh nhất, vì tằm cần tập trung chất dinh dưỡng để bước sang giai đoạn nhả tơ kết kén hóa nhộng

Ví dụ: Để nuôi 1 hộp trứng có 20 gam thì lượng dâu cho tằm ăn ở mỗi tuổi

và mỗi giống khác nhau:

Đối với tằm độc hệ:

− Tằm tuổi 4 cần 80 – 90 kg dâu cho cả tuổi

− Tằm tuổi 5 cần 450 – 475 kg dâu cho cả tuổi

− Tổng lượng dâu cần thiết cho tằm độc hệ ăn từ tuổi 4 đến tuổi 5 là 520 –

565 kg dâu

Đối với tằm đa hệ và đa hệ lai:

− Tằm tuổi 4 cần ăn từ 35 – 50 kg dâu

− Tằm tuổi 5 cần 300 – 325 kg dâu

− Tổng lượng dâu cho tằm ở giai đoạn tằm lớn 335 – 375 kg dâu

Trong cùng một tuổi, mức độ ăn dâu của tằm cũng khác nhau Các giai đoạn ăn dâu của tằm:

Giai đoạn tằm mới dậy:

− Giai đoạn này tằm ăn lá dâu phải non hơn tuổi, tằm ăn còn yếu, lượng dâu cho tằm ăn bữa đầu tiên thường bằng lượng dâu của một bữa của tuổi 3

− Do lượng dâu ăn không nhiều nên cần tăng bữa ăn trong ngày

Giai đoạn ăn mạnh:

− Bước sang ngày thứ 2 trở đi, tằm bắt đầu ăn mạnh dần Do đó, cần điều chỉnh lượng dâu tăng lên, tạo điều kiện môi trường phù hợp

− Tăng lượng dâu ăn trong bữa và rút số bữa cho ăn phù hợp, kiểm tra sức

ăn của tằm để quyết định số lần cho ăn hợp lý, tránh lãng phí dâu

− Giai đoạn tằm ăn mạnh cần chú ý cho tằm ăn đầy đủ bằng cách tăng lượng dâu cho tằm ăn ở mỗi bữa

− Khi thấy trong nong còn một ít lá dâu, tiến hành cho tằm ăn bữa tiếp theo, không để tình trạng lá dâu hết kiệt mới cho tằm ăn

Giai đoạn tằm ăn yếu:

− Khi tằm chuẩn bị đẫy sức ở các tuổi, sức ăn của tằm giảm dần Lúc này, người nuôi tằm phải giảm lượng dâu ăn trong lứa, lá dâu non hơn, tăng bữa ăn cho tằm

− Trước khi ngủ, sức ăn dâu của tằm kém, lượng dâu cung cấp cho giai đoạn này cần giảm xuống để tạo độ thông thoáng cho nong tằm và tránh lãng phí dâu

Bữa ăn thêm:

− Đây là bữa ăn bổ sung khi trong nong đã có trên 70% con tằm đã ngủ

− Cho ăn bổ sung nhằm tạo điều kiện cho tằm ngủ đều, không bỏ đói những con tằm ngủ muộn

− Đối với bữa ăn thêm, cần cho tằm ăn một lượng dâu ít và rải lá dâu mỏng Tốt nhất nên câu tằm nuôi riêng để có điều kiện chăm sóc tốt hơn, dễ dàng điều chỉnh khả năng phát dục của tằm đều hơn

Thời điểm cắt dâu:

− Đây là thời điểm rất quan trọng, nó liên quan đến sức sinh trưởng của tuổi sau và ảnh hưởng đến năng suất chất lượng kén

− Khi tằm ngủ trên 95% cắt dâu là hợp lý

1.1.2 Căn cứ vào số lượng tằm

Số lượng lá dâu còn phụ thuộc vào số lượng tằm Nếu nuôi tằm với số lượng nhiều, cần phải dự trữ nhiều dâu để đảm bảo không thiếu dâu cho tằm ăn Nếu tằm ăn thiếu dâu sẽ ảnh hưởng đến sức sống của tằm

Căn cứ vào số lượng nong nuôi tằm, mật độ tằm trên nong, căn cứ vào sức

ăn của tằm mà quyết định lượng dâu ăn

Nếu nuôi tằm với mật độ dày, sức ăn mạnh ta cần tăng số lượng lá dâu nhiều hơn khi nuôi tằm với mật độ thấp, sức ăn dâu yếu

1.2 Căn cứ vào chất lượng lá dâu

Căn cứ vào chất lượng lá dâu để quyết định lượng dâu cho tằm ăn phù hợp, tránh hiện tượng lãng phí dâu

Nếu cho tằm ăn lá dâu đảm bảo chất dinh dưỡng, lá có nhiều protein, ít nước, hàm lượng chất xơ cao, lá dày, thì giảm số lượng lá dâu cho tằm ăn

Nếu lá dâu cho tằm ăn không đạt tiêu chuẩn, lá dâu già quá hoặc non quá,

lá mỏng, hàm lượng chất dinh dưỡng thấp, phải tăng số bữa cho ăn

Tuyệt đối không được tăng lượng dâu trong một bữa và cần tăng số lần thay phân

Lượng lá dâu cho tằm ăn cần đảm bảo tằm ăn no dâu, không bị đói Tằm bị đói sẽ ảnh hưởng đến sự sinh trưởng, phát dục của tằm

1.3 Căn cứ vào vụ nuôi tằm

Mùa vụ nuôi tằm liên quan đến mùa vụ sinh trưởng cây dâu, chất lượng, độ tươi héo của lá dâu Do đó, mùa vụ nuôi tằm cũng liên quan đến số lượng lá dâu cho tằm ăn, số bữa ăn trong một ngày đêm

− Vào mùa hè, nhiệt độ cao, ẩm độ thấp, lá dâu nhanh héo, cần cho tằm ăn nhiều bữa nhưng giảm lượng dâu cho ăn một bữa hoặc tăng lượng dâu so với yêu cầu lượng dâu của từng tuổi Vào mùa hè nên cho tằm ăn dâu cành để lá dâu tươi lâu, đảm bảo luôn có dâu cho tằm ăn và thông thoáng trong nong tằm

− Vào mùa thu, mùa xuân, thời tiết mát mẻ hơn, nhiệt độ thấp, ẩm độ cao,

lá dâu tươi lâu Do đó, nên giảm bữa ăn, tăng lượng dâu ăn trong bữa

1.4 Chọn lá dâu cho tằm lớn ăn

Tằm lớn ăn lá đã thuần thục Tuyệt đối không cho tằm ăn lá dâu quá già, lá dâu vàng, bị bệnh và bị ướt

Mặc dù tằm tuổi lớn yêu cầu chất lượng lá dâu không quá khắt khe như tằm con, nhưng nếu cho tằm ăn lá dâu quá ít chất dinh dưỡng, lá quá già sẽ ảnh hưởng không tốt đến sự sinh trưởng của tằm, tằm dễ bị bệnh, ảnh hưởng đến chất lượng và sản lượng kén

Chất lượng lá dâu ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh trưởng của tằm:

− Tằm ăn lá dâu có chất lượng tốt:

+ Tằm sinh trưởng, phát dục tốt

+ Tăng sức đề kháng cho tằm

+ Tuyến tơ được tạo thành nhanh chóng, đáp ứng cho quá trình nhả tơ kết kén ở giai đoạn sau, giúp tăng năng suất và chất lượng tơ kén

+ Rút ngắn được thời gian phát dục của một lứa tằm từ 1 – 2 ngày

− Tằm ăn lá dâu kém chất lượng, lá có hàm lượng nước cao, ít chất xơ, bột đường, lá dâu héo, lá vàng lá bị bệnh

+ Tằm sinh trưởng, phát dục không đều, khó nuôi

+ Việc hình thành tuyến tơ gặp khó khăn hơn

+ Tằm lớn ăn phải lá dâu non, tằm dễ bị bệnh, sức khỏe tằm giảm

+ Thời gian phát dục của mỗi lứa tằm sẽ kéo dài từ 1 – 2 ngày

Chất lượng lá dâu ảnh hưởng nhiều đến số lượng dâu cho tằm ăn trong một ngày đêm

H05-1: Lá dâu bị bệnh rỉ sắt

Lá dâu héo, lượng nước và chất dinh dưỡng giảm Tằm ăn lá dâu như vậy thường yếu, dễ mẫn cảm với bệnh và các điều kiện khí hậu bất lợi, làm giảm chất lượng kén

Lá dâu bị ướt: Cho tằm ăn lá dâu bị ướt sẽ tăng ẩm độ của nong tằm, làm cho tằm dễ phát sinh bệnh tật Đồng thời, khi ăn phải lá dâu bị ướt tằm hay mắc các bệnh đường ruột, bệnh bủng mủ và bệnh vôi Vì thế, trong quá trình nuôi tằm, tuyệt đối không cho tằm ăn phải lá dâu bị ướt sương, ướt nước mưa Cần làm khô lá dâu trước khi cho tằm ăn

Lá dâu quá già không đảm bảo được chất dinh dưỡng cho tằm ăn, tằm ăn không đủ no để sinh trưởng, phát dục

2 Cho tằm lớn ăn

Cho tằm lớn ăn cần thực hiện đúng các yêu cầu kỹ thuật để đảm bảo tằm ăn dâu đầy đủ, tằm không bị đói

2.1 Đảo dâu trước khi cho ăn

Trước khi cho tằm ăn cần tiến hành đảo dâu để đảm bảo lá dâu ở mọi vị trí đồng đều về chất lượng

Trong quá trình bảo quản lá dâu bị hấp hơi nóng Vì vậy, trước khi cho tằm

ăn, ta đảo dâu để tránh nóng và hấp hơi, đảm bảo lá dâu không bị giảm chất lượng do nhiệt độ cao, cần chọn lá dâu trước khi cho tằm ăn

H05-2: Đảo dâu

Trong quá trình đảo dâu, cần loại bỏ ngọn non, lá vàng, héo, úa, sâu bệnh

Vì đây là những lá dâu không đảm bảo chất dinh dưỡng cho tằm lớn ăn

− Lá dâu ở những ngọn non có hàm lượng nước cao, không phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng của tằm Tằm ăn lá dâu quá non dễ bị bệnh đường ruột, bệnh tằm bủng, bệnh tằm vôi

− Lá dâu vàng, héo, úa có hàm lượng chất dinh dưỡng thấp, tằm ăn không được cung cấp đủ chất dinh dưỡng Tằm ăn những lá dâu này dễ bị bệnh, sức khỏe kém, sức đề kháng giảm sút

− Lá dâu có mầm mống gây bệnh Do đó, khi tằm ăn phải những lá dâu này dễ gây bệnh cho tằm Ví dụ: tằm ăn lá dâu có chứa đa giác thể, tằm sẽ bị bệnh bủng

Đảo dâu, quạt dâu còn có tác dụng làm khô lá dâu, đảm bảo tằm không ăn

lá dâu bị ướt

2.2 Kiểm tra nong tằm

Kiểm tra nong tằm trước khi cho tằm ăn là khâu kỹ thuật quan trọng, nhằm quyết định lượng dâu cho tằm ăn mỗi bữa

Khi kiểm tra nong tằm, ta chú ý đến lượng dâu cho tằm ăn bữa trước:

− Nếu lượng dâu bữa trước còn nhiều trên nong, thì giảm số lượng lá dâu cho tằm ăn bữa sau để tránh lãng phí

− Nếu lượng dâu bữa trước còn ít hoặc đã hết dâu thì ta cho tằm ăn số lượng dâu nhiều vào bữa sau để đảm bảo tằm không bị đói

Kiểm tra nong tằm ta cần để ý đến mật độ nuôi tằm:

− Mật độ nong tằm nuôi dày: cần tiến hành san tằm với mật độ hợp lý để tằm được ăn dâu đầy đủ Không nên để nong tằm quá dày, tằm bò lên nhau, hạn chế quá trình ăn dâu của tằm, lượng dâu không đủ cho tằm ăn, tằm bị đói, ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng, phát dục của tằm

− Mật độ nong tằm thưa: nên dồn tằm lại với mật độ vừa phải Nong tằm thưa sẽ gây lãng phí dâu khi cho tằm ăn Đồng thời, gây lãng phí công lao động, dụng cụ nuôi tằm

Quan sát nong tằm để điều chỉnh nhiệt độ, ẩm độ nhà tằm phù hợp:

Nong tằm có nhiệt độ cao, ẩm độ cao:

− Nhiệt độ và ẩm độ nong tằm cao một phần là do thời tiết, một phần là do lượng phân trong nong tằm quá nhiều Phân tằm lên men, ẩm độ và nhiệt độ nong tằm tăng, tăng khả năng gây bệnh cho tằm Vì vậy, cần tiến hành các biện pháp kỹ thuật phù hợp nhằm giảm nhiệt độ và ẩm độ nong tằm, tạo môi trường thuận lợi cho tằm ăn dâu tốt nhất

− Giảm nhiệt độ trong nong tằm bằng cách mở cửa, tạo độ thông thoáng trong nhà tằm, hoặc dùng quạt để không khí trong nhà tằm được lưu thông

− Rắc vôi bột lên nong tằm để giảm ẩm độ trong nong

− Không nên để ẩm độ nong tằm quá cao, vì ẩm độ cao là môi trường thuận lợi cho nấm bệnh và các vi sinh vật gây bệnh cho tằm

− Nhiệt độ cao, ẩm độ cao, lá dâu nhanh bị mất chất dinh dưỡng do quá trình chuyển hóa các chất trong lá dâu Do đó, cần tăng lượng dâu cho tằm ăn để tằm ăn no, không bị đói, không thiếu chất dinh dưỡng, đảm bảo tằm có sức khỏe tốt

Nong tằm có nhiệt độ thấp, ẩm độ cao:

− Ở điều kiện nhiệt độ thấp, ẩm độ cao, tằm dễ bị bệnh, sức đề kháng kém, sức ăn dâu của tằm giảm Do đó, cần điều chỉnh nhiệt độ và ẩm độ phù hợp với sinh lý của từng tuổi tằm để tằm ăn hết lượng dâu mỗi bữa, từ đó tằm sinh trưởng và phát dục tốt hơn

− Tăng nhiệt độ nong tằm bằng cách đốt than, thắp đèn, đóng cửa, hạn chế gió lùa vào nhà tằm

− Giảm ẩm độ nong tằm bằng biện pháp rắc vôi bột hút ẩm trong nhà tằm hoặc clorua vôi lên nong tằm

− Trong điều kiện nhiệt độ thấp, ẩm độ cao, lá dâu lâu héo Vì vậy, ta có thể giảm số lượng dâu cho tằm ăn mỗi bữa

Nong tằm có nhiệt độ cao, ẩm độ thấp:

− Cần giảm nhiệt độ và tăng ẩm độ nong tằm để tằm sống trong điều kiện khí hậu thuận lợi cho các hoạt động sống

− Điều kiện nhiệt độ cao, ẩm độ thấp, lá dâu nhanh héo, lượng chất dinh dưỡng trong lá dâu giảm Ta cần tăng số bữa ăn cho tằm để tằm không bị đói

2.3 San tằm, loại bỏ tằm yếu

San tằm là biện pháp kỹ thuật điều chỉnh mật độ tằm trong nong tằm, mở rộng diện tích chỗ nằm của tằm San tằm thường được thực hiện trước khi cho tằm ăn

San tằm nhằm tạo điều kiện cho tằm ăn dâu đầy đủ, đảm bảo tằm không bị thiếu dâu và hạn chế tằm vận động

Nếu không san tằm, mật độ tằm trong nong tăng, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng, phát dục của tằm Đồng thời, các quá trình sinh lý của tằm diễn ra không thuận lợi, tằm ăn dâu không đủ Từ đó, ảnh hưởng đến sự phát dục của tằm, nong tằm không đồng đều

Trong quá trình san tằm, cần kết hợp loại bỏ tằm yếu, tằm bệnh, để tạo độ đồng đều trong nong tằm và tránh lây lan bệnh từ tằm bệnh sang tằm khỏe

− Đối với tằm yếu, tiến hành nuôi ở nong khác, cho tằm ăn lá dâu non hơn, ngon hơn, nhiều chất dinh dưỡng hơn, để tằm sinh trưởng, phát dục kịp với những con tằm khỏe

− Đối với tằm bệnh, tằm chết, cần loại ra khỏi nong tằm để tránh lây lan bệnh Khi nhặt tằm bệnh, chú ý không để tằm bệnh và tằm chết chung với tằm khỏe

H05-3: Nuôi tằm với mật độ dày

− Nếu lượng tằm bệnh chết và tằm yếu nhiều, sau khi nhặt tằm xong, tiến hành sát trùng mình tằm bằng clorua vôi để phòng trừ bệnh cho tằm Tằm chết,

tằm bệnh phải đem đi tiêu hủy ngay, không để trong nhà tằm, nhằm tránh lây lan bệnh lên tằm

2.4 Phương pháp cho tằm lớn ăn

Kỹ thuật cho tằm tuổi lớn ăn quan trọng, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng, phát dục của tằm ở giai đoạn tằm lớn Từ đó, ảnh hưởng đến quá trình nhả tơ, kết kén của tằm

Để đảm bảo tơ kén có năng suất cao, phẩm chất tốt, cần cho tằm ăn đúng

kỹ thuật, đảm bảo tằm ăn lá dâu đạt tiêu chuẩn và tằm không bị đói

2.4.1 Cho tằm ăn dâu lá

Đối với tằm lớn, lá dâu phù hợp với đặc điểm sinh lý của tằm là những lá thuần thục, lá có hàm protein cao, hàm lượng nước ít

Khi thu hoạch lá dâu cho tằm ăn, hái lá thứ 7 trở xuống gốc, loại bỏ lá già,

lá vàng, lá bị sâu bệnh

H05-4: Lá dâu đạt tiêu chuẩn cho tằm lớn ăn

Ưu và nhược điểm cho tằm ăn dâu lá:

Ưu điểm:

− Lựa chọn được lá dâu phù hợp với tuổi tằm

− Không thu hoạch lá non, lá bị bệnh, lá kém chất lượng Đảm bảo tằm ăn

lá dâu ngon và đủ chất xơ, protein

− Nuôi tằm bằng dâu lá tạo điều kiện thu hoạch được nhiều lứa dâu trong năm

Nhược điểm:

− Lá dâu nhanh héo, tốn công lao động, gây lãng phí dâu Từ đó, làm giảm hiệu quả kinh tế

− Không tạo được độ thông thoáng trên nong tằm, ẩm độ nong tằm tăng, tằm dễ phát sinh bệnh tật

− Đồng thời, khi thu hoạch dâu lá dễ gây xước vỏ cây, làm tổn thương chồi nách, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây dâu

Số bữa cho tằm ăn khi cho tằm ăn dâu lá là 5 – 6 bữa/ngày

Cho tằm ăn bằng phương pháp này, lá dâu nhanh héo, nhanh mất nước và chất dinh dưỡng Để đảm bảo tằm ăn no và đủ chất dinh dưỡng cần phải tăng bữa ăn cho tằm

H05-5: Phương pháp cho tằm ăn dâu lá

Kỹ thuật cho tằm ăn dâu lá:

− Đảo dâu: Trước khi cho tằm ăn đảo đều lá dâu nhằm đảm bảo chất lượng

lá dâu đồng đều ở mọi vị trí và làm bốc thoát nhiệt, ẩm độ, các chất khí do quá trình hô hấp của lá dâu thải ra

− Cho tằm ăn: Rải dâu đều trong nong tằm Động tác rải dâu phải từ từ, nhẹ nhàng, tránh làm tổn thương tằm

− Kiểm tra lại và rắc bổ sung những nơi dâu còn quá ít

H05-6: San đều dâu trong nong tằm

− Nong tằm sau khi rắc dâu xong bằng phẳng, lá dâu che kín tằm là đạt yêu cầu

− Cần đảm bảo nguyên tắc chỉnh tằm trước khi cho tằm ăn, điều chỉnh mật

độ tằm, loại bỏ tằm kẹ, tằm bệnh và điều chỉnh lá dâu trong nong tằm cho đều sau khi cho ăn

− Ở giai đoạn tằm ướm ngủ, tằm vừa thức dậy cho ăn lá dâu non hơn, rải dâu thưa hơn so với yêu cầu tuổi đó

− Giai đoạn tằm mới ngủ dậy, trước khi cho ăn bữa đầu tiên cần xử lý clorua vôi lên mình tằm để sát trùng mình tằm

− Tằm mới dậy phải cho tăn dâu ít, giữa tuổi dâu nhiều, cuối tuổi cho ăn ít dần

− Cho tằm ăn đến đâu được đến đó, cho ăn nong nào được nong đó

− Sau khi cho tằm ăn phải vệ sinh sạch sẽ nhà tằm

Trong trường hợp tằm bị bệnh với số lượng nhiều, ta cần bổ sung thêm chất dinh dưỡng trong lá dâu nhằm tăng sức đề kháng cho tằm

Trước khi cho tằm ăn, bổ sung chất dinh dưỡng bằng cách phun thêm peniciline với nồng độ 0,1 – 0,2% lên lá dâu cho tằm ăn để phòng bệnh khi cần thiết

H05-7: Tằm ăn dâu lá

2.4.2 Cho tằm ăn dâu cành

Sau một thời gian thu hái lá, cây dâu quá cao, người ta áp dụng các kỹ thuật đốn phớt hoặc đốn lửng, gum thân hạ thấp độ cao của cây dâu Khi đó từ thân chính của cây dâu các mầm bất định phát triển mạnh tạo ra rất nhiều cành nhỏ, thông thường khi thu hoạch dâu sẽ hái cả cành để nuôi tằm

H05-8: Cành dâu cho tằm ăn

Cho tằm ăn dâu cành có ưu nhược điểm như sau:

Ưu điểm:

− Tạo được độ thông thoáng trên nong tằm

− Có thể nuôi tằm với mật độ dày hơn so với phương pháp cho tằm ăn dâu

lá

− Giảm số lần thay phân, giảm công lao động

− Giảm số bữa cho tằm ăn vì lá dâu tươi lâu

− Tiết kiệm được lượng dâu cho tằm ăn

H05-9: Tằm tuổi 4 ăn dâu cành

Nhược điểm:

− Tằm ăn lá non, dễ bị bệnh

− Số lứa thu hoạch dâu giảm Một năm chỉ thu hoạch được 4 – 5 lứa dâu

Từ đó, ảnh hưởng đến số lứa nuôi tằm trong năm

Kỹ thuật cho tằm ăn dâu cành:

− Trước khi cho tằm ăn dâu cành có thể cho tằm ăn cả cành hoặc chặt ngắn nếu cành quá dài

− Đảo đều dâu cho tằm ăn

− Rải cành dâu lên nong tằm nhẹ nhàng, tránh gây sát thương mình tằm

− Sau khi cho tằm ăn 15 – 20 phút, quan sát và cho ăn bổ sung tránh tằm bị đói

− Kiểm tra kiến, chuột, ẩm độ và nhiệt độ nhà tằm trước khi rời khỏi nhà tằm

H05-10: Tằm tuổi 5 ăn dâu cành

3 Bảo quản lá dâu

Tằm lớn ăn lượng dâu khoảng trên 75% tổng lượng dâu cho cả lứa nuôi

Do đó, trong quá trình nuôi tằm lớn cần phải dự trữ lá dâu để đủ lượng dâu cho tằm ăn Để đảm bảo chất lượng lá dâu không bị giảm, ta cần tiến hành các biện pháp bảo quản lá dâu

Bên cạnh đó, lá dâu sau khi hái mất nước rất nhanh, nhanh bị héo, làm chất lượng lá bị giảm sút rõ rệt Lá dâu mất nhiều nước không thích hợp cho tằm ăn Tằm ăn lá dâu bị héo, lá dâu thiếu chất dinh dưỡng sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe tằm, tằm dễ bị bệnh, mẫn cảm với các điều kiện khí hậu bất lợi Vì vậy, sau khi thu hoạch dâu ta phải có biện pháp bảo quản phù hợp để lá dâu tươi lâu, đáp ứng được nhu cầu dinh dưỡng cho tằm

Thời gian bảo quản lá dâu khoảng 1 ngày, không nên kéo dài thời gian bảo quản vì phẩm chất lá thay đổi, protein bị phân hủy thành các axit amin, Cacbohydrat biến thành đường đơn, lá bị héo do bốc hơi nước Lá nghèo chất dinh dưỡng, mất phẩm chất

Quá trình bảo quản lá dâu chịu ảnh hưởng của yếu tố môi trường, đặc biệt

là nhiệt độ không khí Do đó, khi bảo quản nên để lá dâu trong điều kiện ẩm và mát

Điều kiện lý tưởng nhất để bảo quản lá dâu là nhiệt độ không khí dưới

− Đánh luống cao 10 – 15 cm, rộng 1m, cách nhau 20 – 30 cm

− Chiều dài luống dâu tùy thuộc vào lượng dâu và nơi bảo quản

− Phun 1 lớp nước sạch lên mặt hoặc đậy bằng lá chuối, có thể phủ bằng vải thấm nước

− Cứ 2 – 4 giờ xới ra, đảo lại và đánh luống trở lại để tránh nóng hấp hơi

và dập nát lá dâu

− Có thể đánh luống dâu thành hình vành khăn

Đối với dâu cành:

− Bó dâu cành thành từng bó

− Dựng bó dâu, xếp thành luống rộng 1 – 1,2 m

− Phun 1 lớp nước sạch lên phần ngọn dâu cho tươi

Chú ý: Khi thu hái dâu cành nếu cành có đọt và lá non, khi bảo quản phải xếp dâu dựng đứng ngọn lên trên để ngọn dâu mất nước, héo lại sau đó cho tằm lớn ăn

B Câu hỏi và bài tập thực hành

Bài thực hành 1: Thực hành cho tằm ăn dâu lá

Bài thực hành 2: Thực hành cho tằm ăn dâu cành

C Ghi nhớ

Cần chú ý nội dung trọng tâm sau:

− Kỹ thuật cho tằm ăn

− Bảo quản dâu lá và dâu cành

BÀI 2: THAY PHÂN, SAN TẰM

Mã bài: MĐ05–2

Đối với tằm ăn rỗi, lượng chất thải sau các bữa ăn của tằm rất lớn, làm cho nong tằm luôn tăng nhiệt độ do quá trình phân giãi các chất thải, làm cho tiểu khí hậu trong nong tằm không phù hợp với sinh trưởng phát dục của chúng Đây cũng là môi trường thuận lợi của các nấm bệnh và các vi sinh vật gây hại cho tằm Vì vậy, cần phải tiến hành thay phân, san tằm

Thay phân là biện pháp kỹ thuật tách tằm ra khỏi chất thải của tằm sau tiêu hóa và lượng dâu ăn thừa

San tằm là biện pháp kỹ thuật nhằm tạo mật độ tằm trên nong phù hợp với điều kiện sinh trưởng và phát dục của tằm qua các tuổi

Thay phân kết hợp san tằm phải đảm bảo yêu cầu vệ sinh sạch sẽ, tránh sát thương mình tằm, đảm bảo mật độ tằm thích hợp, tạo môi trường tốt nhất cho tằm sinh trưởng phát dục

Mục tiêu

− Trình bày được mục đích, ý nghĩa của việc thay phân, san tằm;

− Thực hiện được các kỹ năng thay phân, san tằm;

− Xác định được mật độ tằm trên nong;

− Chọn thời điểm thay phân, phương pháp thay phân thích hợp;

− Tránh bỏ sót tằm và gây vết thương mình tằm

A Nội dung

1 Mục đích của việc thay phân

Công việc thay phân là loại bỏ lá dâu tằm ăn thừa, chất thải của tằm sau các bữa ăn, loại bỏ các tằm kẹ, tằm bệnh, tằm chết ra khỏi nong tằm, tạo môi trường sống thuận lợi cho tằm sinh trưởng và phát dục tốt

Thay phân tằm nhằm mục đích:

− Tạo môi trường thông thoáng, sạch sẽ, phù hợp với sinh lý tằm

− Đối với tằm lớn, sau khi ăn dâu 4 – 5 giờ, tằm thải phân, lượng phân tằm thải ra ngày càng nhiều Nếu để phân trong nong lâu, phân sẽ lên men, đây là môi trường thuận lợi cho vi sinh vật phát triển, gây bệnh cho tằm Nhiệt độ và

ẩm độ nong tằm tăng cao, ảnh hưởng tới sức sống của tằm, tằm phát dục không đồng đều, sức đề kháng của tằm giảm Vì vậy, cần tiến hành thay phân để giảm

ẩm độ và nhiệt độ nong tằm

− Loại thải lá dâu ăn thừa của tằm ra khỏi nong hoặc chuyển tằm ra khỏi nong cũ qua nong mới, tạo môi trường sống tốt hơn và có điều kiện xử lý vệ sinh nong tằm để dùng cho lần sau

− Thay phân kết hợp loại bỏ tằm kẹ, tằm bệnh, tằm chết

+ Tằm kẹ là những con tằm còi cọc, phát dục bất bình thường, Đây là những con tằm yếu, nếu để tằm kẹ trong nong sẽ khó chăm sóc

+ Tằm bệnh để trong nong sẽ lây lan bệnh sang tằm khỏe Tằm chết thường do nhiều nguyên nhân nhưng chủ yếu là do bệnh Vì vậy, trong quá trình thay phân ta phải loại bỏ tằm bệnh, tằm chết để tránh lây lan bệnh trong nong tằm

Tóm lại, việc thay phân sẽ tạo điều kiện vệ sinh cần thiết cho tằm sinh trưởng phát dục, tằm có sức khỏe tốt, tăng khả năng đề kháng của tằm với điều kiện bất lợi của môi trường

H05-11: Nong tằm trước khi thay phân

2 Xác định thời điểm thay phân

Thời điểm thay phân tằm phụ thuộc vào số lượng phân, lượng lá dâu còn

dư trong nong tằm, giai đoạn sinh trưởng, phát triển của tằm và điều kiện khí hậu của nhà tằm

Trước khi thay phân tằm, cần tiến hành kiểm tra nong tằm để quyết định thời điểm thay phân

H05-12: Mật độ nuôi thích hợp

Căn cứ vào điều kiện thời tiết để xác định thời điểm thay phân cho tằm thích hợp:

− Nên thay phân tằm vào lúc trời mát, nhiệt độ thích hợp

− Không thay phân vào lúc trời oi bức, ẩm độ, nhiệt độ cao ảnh hưởng đến sức sống của tằm

− Kiểm tra số lượng phân, số lượng lá dâu thừa trong nong tằm để quyết định có thay phân hay không

− Nếu số lượng phân và số lá dâu thừa còn ít thì không cần thay phân, cho tằm ăn thêm 1, 2 bữa dâu rồi mới tiến hành thay phân

− Thay phân tằm khi số lượng lá dâu héo quá nhiều trong nong Vì lá dâu

bị héo để trong nong sẽ ảnh hưởng tới nhiệt độ và ẩm độ nong tằm

− Cần tiến hành thay phân tằm khi số lượng lá dâu thừa và phân tằm chiếm diện tích lớn trong nong tằm

Căn cứ vào giai đoạn sinh trưởng, phát triển của tằm để xác định thời

điểm thay phân:

− Thay phân khi tằm vào giai đoạn ướm ngủ để tạo điều kiện môi trường sạch sẽ, ẩm độ và nhiệt độ thích hợp cho tằm lột xác thay da

− Tiến hành thay phân khi tằm ngủ dậy ăn dâu được 1 – 2 bữa để loại bỏ

da tằm, phân tằm và lá dâu thừa

− Không thay phân khi tằm đang ngủ, sẽ làm tằm thức, ảnh hưởng đến quá

trình lột xác của tằm

− Tằm mới ngủ dậy không nên thay phân tằm, vì lúc này cơ thể tằm còn yếu, da tằm phát triển chưa hoàn chỉnh, khi thay phân sẽ gây sát thương trên da tằm, tạo điều kiện vi sinh vật gây bệnh xâm nhập qua da, tằm dễ bị phát sinh

Mật độ nuôi tằm quyết định số lần thay phân:

− Nuôi tằm với mật độ thưa, lượng phân trong nong tằm ít, ta không cần phải thay phân thường xuyên

− Ngược lại, nếu mật độ nuôi tằm dày, tằm thải phân nhiều, phải tăng số lần thay phân để tạo môi trường thuận lợi cho sự sinh trưởng phát dục của tằm

3.2 Điều kiện môi trường

Điều kiện môi trường cũng là một trong những yếu tố quan trọng quyết định số lần thay phân:

− Trong điều kiện nhiệt độ cao, ẩm độ thấp: không cần thay phân nhiều lần, vì phân tằm nhanh khô, quá trình lên men diễn ra chậm

− Nhà tằm có nhiệt độ cao, ẩm độ cao, phải tăng số lần thay phân nhằm hạn chế ẩm độ trong nong tằm tăng cao, ảnh hưởng đến quá trình phát dục của tằm

3.3 Phương pháp nuôi tằm

Phương pháp nuôi tằm ảnh hưởng đến số lần thay phân cho tằm:

− Nuôi tằm bằng phương pháp cho tằm ăn dâu lá sẽ nhanh có dâu thừa, lá dâu héo trong nong tằm Vì vậy, nếu nuôi tằm bằng phương pháp này ta cần phải thay phân thường xuyên hơn để loại bỏ lá dâu thừa, dâu héo

− Nuôi tằm bằng phương pháp cho tằm ăn dâu cành có ưu điểm là lá dâu tươi lâu, đồng thời tạo được không gian 3 chiều cho tằm nằm Vì vậy, lượng lá dâu héo giảm xuống, mật độ tằm dày lên không đáng kể Từ đó, sẽ hạn chế được

số lần thay phân cho tằm

3.4 Tuổi tằm

Số lần thay phân cho tằm phụ thuộc vào tuổi tằm:

Tằm tuổi 4:

− Nếu nuôi bằng dâu lá: Mỗi ngày thay phân 1 lần

− Nếu nuôi tằm bằng dâu cành: Thay phân 2 lần trong cả tuổi

Tằm tuổi 5:

− Nếu nuôi tằm bằng dâu lá: Mỗi ngày thay phân 1 – 2 lần

− Nếu nuôi tằm bằng dâu cành: Thay phân 3 lần trong cả tuổi

4 Phương pháp thay phân tằm

Tùy theo điều kiện nuôi tằm, phương pháp nuôi tằm mà ta quyết định phương pháp thay phân

Có 2 phương pháp thay phân phổ biến cho tằm lớn:

− Thay phân bằng lưới

− Thay phân bằng tay

4.1 Thay phân bằng lưới

Thay phân bằng lưới là phương pháp được áp dụng phổ biến nhất

Ưu và nhược điểm của phương pháp thay phân bằng lưới:

− Ưu điểm:

+ Kỹ thuật thay phân đơn giản, dễ thực hiện

+ Giảm được công lao động

+ Loại bỏ được một phần tằm yếu, tằm bệnh, tằm chết

+ Không gây sát thương mình tằm

H05-13: Đặt lưới thay phân

− Cho tằm ăn bằng cách rải lá dâu lên lưới

− Tằm bò lên mặt lưới ăn dâu

H05-14: Rải lá dâu lên lưới thay phân tằm

− Sau khi tằm lên ăn dâu 100% (khoảng thời gian 2 – 3 giờ sau khi đặt

lưới), nhấc lưới có tằm và lá dâu sang nong mới

H05-15: Nhắc lưới có tằm và dâu sang nong mới

− San đều tằm trong nong với mật độ thích hợp

− Cho tằm ăn

− Rắc vôi bột lên mình tằm để sát trùng khi cần thiết

− Đặt nong tằm lên đũi

− Dọn vệ sinh sạch sẽ nhà tằm sau khi thay phân

− Xử lý phân tằm sau khi thay phân ở một khu vực quy định

4.2 Thay phân bằng tay

Thay phân bằng tay là biện pháp dùng tay trực tiếp thay phân cho tằm Đây

là một phương pháp mà người dân thường dùng và mang tính phổ biến