Bài giảng rối loạn chuyển hóa glucid

. Tr×nh bµy vai trß cña néi tiÕt, thÇn kinh trong ®iÒu hoµ glucose m¸u 2. Tr×nh bµy nguyªn nh©n, biÓu hiÖn vµ hËu qu¶ cña h¹ glucose m¸u. 3. Tr×nh bµy bÖnh nguyªn, bÖnh sinh cña bÖnh tiÓu ®­êng týp I vµ týp II. 4. Nªu biÕn chøng vµ hËu qu¶ cña bÖnh tiÓu ®­êng.

Rối loạn chuyển hóa Glucid

PGS.TS Đỗ Hòa Bình

MỤC TIÊU

1 Tr×nh bµy vai trß cña néi tiÕt, thÇn kinh

trong ®iÒu hoµ glucose m¸u

2 Tr×nh bµy nguyªn nh©n, biÓu hiÖn vµ hËu qu¶ cña h¹ glucose m¸u.

3 Tr×nh bµy bÖnh nguyªn, bÖnh sinh cña

bÖnh tiÓu ® êng týp I vµ týp II.

4 Nªu biÕn chøng vµ hËu qu¶ cña bÖnh tiÓu

® êng.

1.ĐẠI CƯƠNG

1.1 Vai trò của glucid đối với cơ thể.

Là thành phần chớnh của thức ăn và nguồn năng lượng chớnh của cơ thể, tham gia tạo thành chất cơ bản của tổ chức liờn kết,

màng tế bào,hormon, men, vitamin, khỏng nguyờn, khỏng thể, vv

Nguån cung cÊp

- Glucid thøc n ăn

- Glycogen cña gan: l îng

glycogen dù tr cña gan cã thÓ ữ cña gan cã thÓ

bæ sung vµ duy tri glucose m¸u

trong 5-6 giê.

- Glycogen cña c¬: co c¬ t¹o

a.lactic; vÒ gan; tæng hîp l¹i

1.2 Tiªu ho¸, hÊp thu, vËn chuyÓn.

G Ruột

Máu > 1,6 g/l

Dịch gian bào

Mỡ Gan

1.3.ĐIỀU HOÀ ĐƯỜNG MÁU

1.3.1 Vai trò của gan.

Gan tổng hợp glycogen dự trữ, tân tạo

glucoza,thoái biến glycogen để giữ cho nông độ đường máu luôn luôn hằng định Động vật sau khi cắt bỏ gan thấy đường

G – 6P →→ CO2 + H2O Tinh bột

a.uronic

G → CO2

Sữa Lactose

1.3.2 Vai trò của hệ nội tiết :

Bao gồm 2 hệ thống đối lập nhau

-Hệ thống làm giảm đường máu : insulin

-Hệ thống làm tăng đường máu , phức tạp hơn, bao gồm nhiều hormon

ĐƯỜNG HUYẾT VÀ ĐIỀU HÒA ĐƯỜNG HUYẾT

Gly (nội sinh)

Gây ↓ ĐH: insulin (TB ĐH: insulin ( TB  của tụy)

Gây ↑ ĐH: adrenalin (TTT ĐH: adrenalin ( TTT ), glucagon (TB ), glucagon (TB α của tụy)

T4 = thyroxin (

T4 = thyroxin (gi giáp), glucocorticoid (), glucocorticoid (VTT VTT), hormon GH = tăng

trưởng ng (y (y ên), ACTH ( ACTH (y y ên).GC

Gan Các mô (cơ, mỡ, TK)

Hệ thống tăng đường máu : bao gồm nhiều

hormon

- Adrenalin : hoạt hoá men photphorylaza ở gan và cơ do đó biến glycogen thành glucoza, gây tăng đường máu

- Glucagon : do tế bào alpha tuỵ đảo tiết ra,

cơ chế tác dụng như adrenalin (song không có tác dụng với men photphorylaza ở cơ)

- ACTH và glucococticoit: tăng tạo glycogen từ

axit lactic, protein

- Tác dụng tăng đường máu của STH và

thyroxin… cơ chế chưa rõ???

CƠ CHẾ ĐIỀU HÒA ĐƯỜNG HUYẾT CỦA ADRENALIN VÀ GLUCAGON

Adr (gan, cơ)

Insulin

Glucagon (gan)

Adenyl Cyclase

Prot.Kinase A Protein Kinase I

Phosforylase Kinase I P Phosforylase

Kinase A Phosforylase I Phosforylase A

Glucose

Glucose Máu

Màng TB gan

-1.3.3 Vai trò của hệ thần kinh :

Kích thích giây phó giao cảm thấy đường máu giảm ( do tăng tiết insulin ),trái lại kich thich dây giao cảm thấy đường máu tăng (do tăng tiết catêcholamin ) Khi xúc cảm mạnh thấy đường máu tăng và tiết sinh

đường niệu

2 RỐI LOẠN CHUYỂN HOÁ GLUCID

2.1 Rối loạn glucose máu.

2.1.1 Giảm glucose máu : Khi nồng độ glucose

+ Rèi lo¹n kh¶ n¨ng dù tr÷: Gan gi¶m kh¶ n¨ng dù tr÷ glucid trong c¸c bÖnh lý cña gan→ glucose m¸u gi¶m v× khèi nhu m« gi¶m & gi¶m kh¶ n¨ng t©n t¹o glucid tõ c¸c s¶n phÈm kh¸c còng lµm

gi¶m l îng glucose m¸u.

+ T¨ng møc tiªu thô: tiªu thô glucid t¨ng (co c¬,

run do chèng rÐt), sèt kÐo dµi

+ Rèi lo¹n ®iÒu hoµ cña hÖ thÇn kinh- néi tiÕt: C êng phã giao c¶m, øc chÕ giao c¶m

Gi¶m tiÕt c¸c néi tiÕt tè cã t¸c dông lµm t¨ng glucose m¸u, hoÆc t¨ng tiÕt insulin.

+ ThËn gi¶m kh¶ n¨ng t¸i hÊp thu glucose (tøc h¹ thÊp ng ìng hÊp thu glucose): do rèi lo¹n qu¸

tr×nh phosphoryl ho¸ ë tÕ bµo èng thËn (bÖnh bÈm sinh).

- Biểu hiện và hậu quả:

+ Thiếu G6P trong tế bào, kích thích gây cảm giác đói (nồng độ

d ới 0,8 g/l)

+ Ruột tăng co bóp (cồn cào), dạ dày tăng tiết dịch, khi nồng

độ d ới 0,7 g/l (do hệ phó giáo cảm bị kích thích)

+ Run tay chân, tim nhanh, vã mồ hôi, mắt hoa, rã rời chân tay,

có thể xỉu (khi nồng độ d ới 0,6 g/l): do các trung tâm ở não thiếu glucose, và hệ giao cảm bị kích thích.

+ Khi glucose máu giảm nặng (d ới 0,5 g/l), mọi tế bào thiếu năng l ợng, các chức phận bị rối loạn nhất là tế bào não, tim , ng ời bệnh bị sây sẩm và có thể bị hôn mê Tr ờng hợp giảm glucose máu nặng và đột ngột có thể t vong ử vong.

2.1.2 T¨ng glucose m¸u

Khi l îng glucose m¸u > 1,2 g/l.

- Nguyªn nh©n: Th êng ng îc víi t×nh tr¹ng gi¶m glucose m¸u ë trªn.

+ X¶y ra trong vµ sau b÷a ¨n

+ Gi¶m tiªu thô

+ThiÕu vitamin B1: B1 lµ coenzym cña nhiÒu enzym gi÷ vai trß khö carboxyl, oxy ho¸ acid pyruvic vµ acid alpha cetoglutaric ThiÕu vitamin B1 lµm cho 2 acid trªn kh«ng vµo ® îc chu tr×nh Krebs, g©y ø trÖ acid pyruvic

+ H ng phấn thần kinh, nhất là hệ giao cảm (khi tức giận, hồi hộp, lo lắng, sợ hãi).

+ Bệnh nội tiết: các bệnh gây giảm tiết insulin, tăng tiết các hormon đối lập, tăng hoạt tính insulinase, có kháng thể chống insulin Điển hình nhất là bệnh tiểu đ ờng

2.2 Bệnh tiểu đ ờng (đái tháo đ ờng).

Bệnh tiểu đ ờng đ ợc y văn mô tả từ thế kỷ XI với 4 triệu chứng chính:

2.2.1.Nhóm bệnh tiểu đ ờng do thiếu thật

sự insulin( tiểu đ ờng typ I).

• Thực nghiệm:cắt tụy, tổn th ơng tế bào

beta đảo tụy bằng cách tiêm alloxan→ gây

đ ợc bệnh

• Lâm sàng: Bệnh nhân tiểu đ ờng có tổn th

ơng tế bào beta →l ợng insulin/ máu

giảm→điều trị bằng insulin có hiệu quả

Bệnh nguyờn typ 1

- Là bệnh di truyền, chi m 0,2 - 0,5% trong quần ếm 0,2 - 0,5% trong quần thể, trong gia đình có cha hoặc mẹ mắc bệnh thì

8 - 10% con cái cũng mắc, nếu cả cha và mẹ

mắc thì tới 40% số con mắc Gen liên quan là

HLA-DR3 và HLA-DR4, DQW8

- Tuổi xuất hiện khá sớm: D ới 20

- Bệnh nhân chỉ sống đ ợc nếu đ ợc tiêm đủ liều

insulin, do vậy typ I còn đ ợc gọi là tiểu đ ờng phụ

thuộc insulin.

Bệnh sinh typ I

• Nếu không đ ợc điều trị bằng insulin đủ liều l ợng, diễn biến của bệnh th ờng nhanh với nhiều biến chứng nặng.

insulin hỗ trợ để qua đ ợc màng tế bào vào bên trong.

với giảm tổng hợp lipid

- Glucose máu cao gây quá ng ỡng thận→

gây đa niệu thẩm thấu (đái nhiều)

- L ợng glucose mất theo n ớc tiểu rất lớn, cơ thể

thiếu năng l ợng phải huy động lipid và protid bù

đắp, bệnh nhân gầy đi

-Lipid bị huy động làm tăng tryglycerid và acid

béo→ t ng acetyl CoA ăn & thể cetonic→ xuất hiện trong n ớc tiểu→ cơ chế chủ yếu gây toan máu -Sự ứ đọng các mẩu acetyl CoA làm các tế bào tăng tổng hợp cholesterol, đó là yếu tố nguy cơ gây xơ vữa mạch ở ng ời tiểu đ ờng

- C¸c rèi lo¹n kh¸c: ThiÕu insulin→ protein kÐm tæng hîp, t¨ng tho¸i ho¸ (c©n b»ng nit¬ ©m tÝnh, ng êi bÖnh cµng gÇy)

- Con ® êng pentose còng ngõng trÖ (do thiÕu nguyªn liÖu ban ®Çu: G6P) khiÕn sù tæng hîp lipid chËm l¹i hoÆc ngõng còng gãp phÇn lµm gÇy

2.2.2 Tiểu đ ờng typ II (không phụ thuộc

insulin)

-Thống kê : hay g p tuổi từ 50-60, khoảng ặp tuổi từ 50-60, khoảng 48% có tổn th ơng ở đảo tụy, các bệnh nhân > 60 tuổi chỉ có khoảng 34% có tổn

th ơng nh vậy

-Giải phẫu bệnh lý vi thể ở đảo tụy: 25% bệnh nhân tiểu đ ờng có giảm tiết insulin, 25% không giảm tiết, 50% còn lại tế bào beta tăng tiết

- Tổn th ơng tụy đơn thuần rất hiếm gặp, th ờng có kèm theo u năng các tuyến đối lập: Tuyến giáp, th ợng thận,thuỳ tr ớc tuyến yên

- ịnh l ợng insulin /máu: nhiều bệnh nhân Định lượng insulin /máu: nhiều bệnh nhân tiểu đ ờng có l ợng insulin trong máu không giảm, thậm chí còn cao

Nhóm II có các đặc điểm

- Tuổi xuất hiện bệnh >40→ tiểu đ ờng ng ời già

Triệu chứng không rầm rộ, bệnh lý nhẹ hơn

nhóm I, chỉ cần điều chỉnh chế độ ăn (kèm hoặc không kèm thuốc uống giảm đ ờng huyết) có tác dụng điều trị→ tiểu đ ờng không phụ thuộc

Biến chứng & hậu quả

Biến chứng và hậu quả:

- Nhiễm khuẩn: Đ ờng máu cao và suy giảm

đề kháng là điều kiện thuận lợi cho các vi sinh vật phát triển: liên cầu, tụ cầu, trực khuẩn lao bệnh nhân tiểu đ ờng th ờng bị mụn nhọt, loét hoại tử, lao phổi

- Nhiễm toan, nhiễm độc

Tóm tắt một số đặc điểm của hai typ tiểu đ ờng

bào kém nhạy cảm với insulin (vấn đề tại thụ thể)

- Cơ chế tự miễn rõ ràng (kháng thể chống insulin, chống tế bào beta, chống thụ thể insulin )

- Có vai trò tạo thuận của virus và các yếu tố khác

- Gen trội, không liên kết HLA

- Không biểu hiện tự miễn

- Có liên quan cơ địa béo mập (béo mập không do cơ địa không mắc tiểu đ ờng)

Hậu quả và

acid, gầy, suy kiệt, dễ nhiễm khuẩn nặng.

Lâu dài, dẫn đến xơ vữa

Không gặp hoặc xuất hiện muộn Bệnh

ổn định t ơng đối lâu Hay gặp xơ vữa.

Thuốc sulfonylurea

Trân trọng cảm ơn!