(Luận văn) thế giới nghệ thuật truyện kiều từ góc nhìn văn hóa tâm linh

Trong quá trình nghiên cứu về văn hóa của một thời đại cụ thể, các nhà khoa học đã có những đánh giá khách quan về thế giới tâm linh, quan niệm tâm linh với một tư cách là bộ phận quan t

NGUYỄN THỊ HỒNG NGA

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRUYỆN KIỀU TỪ

GÓC NHÌN VĂN HÓA TÂM LINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

Bình Định – Năm 2019

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực Tất cả những tham khảo và kế thừa đều được trích dẫn và chú thích rõ nguồn gốc Công trình nghiên cứu này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác Nếu không đúng như đã nêu trên, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến TS Võ Minh Hải, thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn đến quý thầy cô trong khoa Ngữ Văn đã tạo điều kiện giúp đỡ cho tôi hoàn thành tốt nhiệm vụ

Tôi gửi lời cảm ơn đến đồng nghiệp, bạn bè trong lớp Cao học Văn học Việt Nam khóa 20 đã động viên, khuyến khích, đóng góp ý kiến để tôi hoàn thành tốt công việc

Xin chân thành cảm ơn!

LỜI CẢM ƠN

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

4 Phương pháp nghiên cứu 12

5 Đóng góp của luận văn 14

6 Cấu trúc của luận văn 14

CHƯƠNG 1 TRUYỆN KIỀU VÀ VẤN ĐỀ VĂN HOÁ TÂM LINH TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM 16

1.1 Truyện Kiều và văn hoá Việt Nam 16

1.1.1 Truyện Kiều trong dòng chảy văn hoá Việt 16

1.1.2 Giao lưu văn hoá Việt - Hán qua Truyện Kiều của Nguyễn Du 19

1.1.3 Ảnh hưởng của văn hóa Truyện Kiều đến đời sống văn chương và xã hội Việt Nam 23

1.2 Vấn đề văn hoá tâm linh trong văn học 25

1.2.1 Khái niệm văn hóa tâm linh 25

1.2.2 Văn hoá tâm linh với tín ngưỡng, tôn giáo, mê tín – Những tương đồng và khác biệt 30

1.2.3 Những cơ sở hình thành văn hoá tâm linh trong văn học trung đại Việt Nam 33

1.3 Những dạng thức cơ bản của văn hóa tâm linh trong văn học trung đại Việt Nam 38

1.3.1 Hình tượng trời phật trong văn học trung đại Việt Nam 38

1.3.2 Hình tượng thánh thần trong văn học trung đại Việt Nam 41

1.3.3 Thuật số và linh phù, phong thuỷ trong văn học trung đại Việt Nam 42

Tiểu kết Chương 1 45

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

trong Truyện Kiều 46

2.1.1 Nghệ thuật dung hợp trong ứng xử với phật giáo và tín ngưỡng bản địa trong văn hóa Việt của Nguyễn Du trong Truyện Kiều 46 2.1.2 Sự vận dụng linh hoạt của tư tưởng phù thuật Đạo giáo của Nguyễn

Du trong Truyện Kiều 50

2.2 Không gian văn hoá tâm linh trong Truyện Kiều 56

2.2.1 Tiết Thanh minh – Một biểu tượng của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của văn hoá Việt trong Truyện Kiều 56 2.2.2 Hội Đạp thanh – Sự giao hoà giữa tâm linh và nhân sinh của văn hoá Việt trong Truyện Kiều 59

2.3 Các thực thể của văn hoá tâm linh trong Truyện Kiều 62

2.3.1 Hình tượng Trời – Thực thể văn hoá tâm linh quyền năng và mang tính nhân sinh trong Truyện Kiều 62 2.3.2 Hình tượng nấm mồ, bãi tha ma, hồn ma – Những biểu tượng giao tiếp thẩm mỹ của văn hoá tâm linh trong Truyện Kiều 68

Tiểu kết Chương 2 79 CHƯƠNG 3 HIỆU QUẢ THẨM MỸ CỦA NHỮNG YẾU TỐ VĂN

HOÁ TÂM LINH TRONG TRUYỆN KIỀU 80 3.1 Văn hoá tâm linh với việc phản ánh hiện thực trong Truyện Kiều 80

3.1.1 Hiện thực xã hội đương thời trong 80 3.1.2 Hiện thực tâm linh – niềm tin, tín ngưỡng trong đời sống văn hoá của Truyện Kiều 82

3.2 Ý nghĩa giáo dục văn hoá và khát vọng nhân văn của con người qua

yếu tố tâm linh trong Truyện Kiều 87

3.2.1 Ý nghĩa giáo dục văn hoá qua yếu tố tâm linh trong Truyện Kiều 87

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

KẾT LUẬN 98 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH 101 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (bản sao)

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trong tiến trình phát triển đời sống văn hoá, thế giới văn hoá tâm linh vốn dĩ được hình thành từ đời sống thực tế của con người Xuất phát từ các ý niệm, vận hành qua các tập tục, thói quen và đi đến các nghi lễ tôn giáo, văn hóa tâm linh đã trở thành một bộ phận không thể khuyết thiếu của văn hóa dân tộc Trong quá trình nghiên cứu về văn hóa của một thời đại cụ thể, các nhà khoa học đã có những đánh giá khách quan về thế giới tâm linh, quan niệm tâm linh với một tư cách là bộ phận quan trọng cấu thành nên thế giới tư tưởng, quan niệm nhân sinh của con người trong một thời đại văn hóa nhất định Do đó, từ góc nhìn tâm linh, chúng ta sẽ giải mã được những nhu cầu văn hóa, những quan niệm siêu nhiên về thế giới tinh thần của con người thời đại qua những biểu hiện văn hóa cụ thể

Trong mối quan hệ với các yếu tố cấu thành cấu trúc văn hóa Việt Nam, bản thân văn chương cổ điển cũng không tách khỏi đời sống con người

và văn hóa Vì thế văn hoá tâm linh đi vào văn chương một cách rất tự nhiên

và nhuần nhị, đặc biệt là ở thời kỳ văn học trung đại Trong khoảng hai thập niên trở lại đây, giới nghiên cứu Ngữ văn cổ điển Việt Nam đã bắt đầu quan tâm đến những vấn đề tôn giáo, văn hoá tâm linh, tín ngưỡng cùng với những ảnh hưởng, biểu hiện đa dạng của nó trong văn học Hầu hết các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng văn hoá tâm linh trong văn học cổ điển đều đi sâu khảo sát những yếu tố cụ thể với tư cách là những giá trị văn hoá – văn học chuyên biệt, tạo nên những bức tranh đa sắc màu trong thế giới nghệ thuật tác phẩm Với sự thể hiện những nét đặc sắc của văn hóa tâm linh, một số tác phẩm mang những tầm vóc lớn của văn học trung đại Việt Nam không chỉ có giá trị về mặt nội dung, về văn hóa tín ngưỡng mà còn có giá trị cao về mặt

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

nghệ thuật trong việc thể hiện sâu sắc tư tưởng thời đại thông qua việc phản ánh hiện thực của đời sống muôn màu muôn vẻ Bức tranh văn hoá trong đời sống tâm linh được thể hiện một cách đa dạng và sắc nét in đậm dấu ấn không chỉ ở thời trung đại mà còn ảnh hưởng một cách mạnh mẽ cho đến ngày nay

Kể từ khi ra đời cho đến nay, hơn hai trăm năm tồn tại, Truyện Kiều

của Nguyễn Du được xem như một “sinh thể văn hoá”, là đại diện điển hình, tiêu biểu cho văn chương dân tộc Việt Nam Trong quá trình sinh thần, tồn tại

và lưu truyền của tác phẩm này, dấu ấn thời gian dường như đã không làm cho nó phai mờ mà có lẽ đã tôn vinh thêm những giá trị bất hủ của nó Từ nhiều góc nhìn khác nhau, các nhà nghiên cứu đã ngày càng phát hiện ra

những nét đẹp văn hoá tiềm ẩn của Truyện Kiều trong đời sống văn chương, văn hóa Việt Nam Từ góc độ văn hóa tâm linh, Truyện Kiều lại trở thành đối

tượng diễn giải của các chuyên gia về Phật giáo, Đạo giáo và kể cả Nho giáo Những triết thuyết về nhân quả, tài mệnh tương đố, thiên mệnh…,đã thu hút chúng tôi và đặt ra vấn đề cần đi sâu tìm hiểu tác phẩm ưu tú này một cách bài bản và có cơ sở văn hóa, khoa học tâm linh

Là một giáo viên Ngữ văn, qua những bài giảng về các đoạn trích trong

Truyện Kiều thuộc chương trình Ngữ văn bậc trung học phổ thông, chúng tôi

nhận thấy yếu tố tâm linh là một vấn đề, nội dung cần khai thác để giúp học sinh cảm nhận được tính trọn vẹn của một “tập đại thành” tiêu biểu cho văn chương Việt Nam, qua đó có thể nâng cao năng lực thẩm bình văn học cổ

điển một cách hiệu quả Từ những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài Thế giới nghệ thuật Truyện Kiều từ góc nhìn văn hóa tâm linh để thực hiện luận

văn thạc sĩ của cá nhân Thông qua đề tài này, chúng tôi mong muốn được tìm hiểu sâu hơn những vấn đề tâm linh còn để ngỏ và góp phần nâng cao kiến văn của bản thân và góp phần hỗ trợ cho quá trình giảng dạy trong tương lai

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Nghiên cứu văn hóa tâm linh trong văn học trung đại

Tìm hiểu những ảnh hưởng của văn hóa tâm linh trong tác phẩm văn học là một hướng nghiên cứu khá hấp dẫn và có ý nghĩa thiết thực Từ những năm 70 của thế kỉ XX, vấn đề tâm linh, tôn giáo trong văn học cổ điển Việt Nam được các nhà nghiên cứu trong Nam ngoài Bắc chú trọng, quan tâm và khảo sát một cách khoa học, có tính hệ thống Nếu tính từ những công trình của các nhà nghiên cứu như Nghiêm Toản, Trương Tửu, Nguyễn Duy Nhường, Hà Như Chi, Phạm Thế Ngũ, Phạm Văn Diêu, Thanh Lãng, Tạ Ký, Đinh Gia Khánh, Lê Trí Viễn, Cao Tiêu… đến các chuyên luận tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa của Trần Đình Hượu, Trần Nho Thìn, Trần Ngọc Vương, Biện Minh Điền, Đoàn Thị Thu Vân, Lê Thu Yến, Nguyễn Thị Thanh Chung… thì tiến trình nghiên cứu về yếu tố tâm linh với tư cách là một biểu hiện văn hóa trong văn học cổ trung đại, lịch sử nghiên cứu về yếu tố tâm linh trong văn học cổ điển Việt Nam đã trải qua năm thập kỉ tiến triển

Tại miền Nam, khuynh hướng tiếp cận văn hoá và tôn giáo đã được các nhà biên soạn sách giáo khoa, tài liệu luận đề giáo khoa và giáo trình đại học

quan tâm từ khá sớm Trong Việt Nam thi văn giảng luận (Tân Việt, Sài Gòn,

1960), khi bình giảng về một số truyện Nôm và tác gia văn học cổ điển, soạn giả Hà Như Chi đã phân tích các phương diện tư tưởng của Phật giáo, Lão giáo và Nho giáo Tuy nhiên nhận định của ông cũng chỉ dừng lại ở mức độ nêu bật những biểu hiện, ảnh hưởng của học thuyết tôn giáo đến sáng tác của các tác giả văn học cổ trung đại Việt Nam mà chưa thật sự nhấn mạnh đến vai trò nghệ thuật của các yếu tố tâm linh đó đối với kĩ thuật xây dựng nhân vật, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật của tác phẩm

Đến năm 1969, trong Bảng lược đồ văn học Việt Nam (quyển Thượng – Nền văn học cổ điển từ thế kỉ XIII đến 1862), Thanh Lãng đã bắt đầu chú ý

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

đến vai trò của yếu tố tâm linh, đặc biệt là đối với trường hợp của Truyện Kiều của Nguyễn Du Song cách biện giải của Thanh Lãng có thiên hướng

nghiêng về tâm lí học tôn giáo Ông chưa thật sự khẳng nhận các yếu tố tâm linh trong các tác phẩm văn học cổ điển trước 1862 là những vấn đề có tính chất văn hóa, thể hiện bản chất văn hóa của Việt Nam mà ông xem đó là những biểu hiện siêu hình, là những ẩn ức “quái gở” của tâm lí tác giả [15]

Năm 1970, Cao Tiêu công bố tiểu luận Quan niệm về cái chết qua thi

ca và triết lý (Nhà sách Khai Trí ấn hành), lần đầu tiên vấn đề cái chết trong

quan niệm của các tôn giáo và sự thể hiện nó trong thi được tác giả nghiên cứu một cách bài bản Ông khái quát vấn đề theo các quan điểm của Tôn giáo,

Trang Tử, Khổng Mạnh… và đi đến kết luận “tử thần, bạn thân thiết của con người” [43, tr.54] Với hướng nghiên cứu này, nhà nghiên cứu đã cho rằng

vấn đề tâm linh thông qua cái chết được minh định như là một biểu tượng của văn hóa trong các tôn giáo Bàn về cái chết, những tư tưởng về cái chết, miêu

tả về nó cũng với những biểu hiện triết lý của nó Cao Tiêu đã đưa vấn đề đến tầm triết lý, biến những sợ hãi, những kiêng kị tâm linh thành những tri thức, hiểu biết văn hóa cần thiết cho mỗi con người trong đời sống hiện hữu

Ở miền Bắc, từ sau những năm 1970, trong các công trình văn học sử Việt Nam của nhóm Đại học sư phạm Hà Nội, nhóm Đại học Tổng hợp Hà Nội và một số chuyên gia khác, vấn đề nghiên cứu ảnh hưởng văn hoá tôn giáo, văn hoá tâm linh mới được các tác giả quan tâm Tuy nhiên, những đánh giá trong các công trình nghiên cứu của giai đoạn này cũng chỉ dừng lại ở mức độ cầm chừng, chưa thật sự quyết liệt Nếu tính mốc thời gian cụ thể đối với lịch trình nghiên cứu về vấn đề này, theo một số nhà nghiên cứu, chúng ta phải tính đến khuynh hướng nghiên cứu của Trần Đình Hượu Theo những ghi nhận của Biện Minh Điền, nhà nghiên cứu Trần Đình Hượu đã có những đóng góp cụ thể cho khuynh hướng tiếp cận văn hoá, nhất là văn hoá tâm linh

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

đối với tác phẩm văn học cổ điển Việt Nam, ông cho rằng:

Thực sự đã vạch ra được những định hướng, cắm được những hoa tiêu xác đáng, có sức kích hoạt giới nghiên cứu tập trung hơn vào Nho giáo và ảnh hưởng của Nho giáo nói riêng và hệ thống quan điểm tôn giáo đối với văn hóa, văn học Việt Nam theo định hướng văn hoá

học tôn giáo, văn hoá tâm linh… [Dẫn lại theo 38, tr.38]

Đúng như Biện Minh Điền đã nhận xét, trong công trình Nho giáo và văn học trung cận đại Việt Nam (1995), Trần Đình Hượu đã đề cập đến

“những ảnh hưởng nhiều mặt của Nho giáo trong văn học Việt Nam trung cận đại” [12, tr.15] Tuy xác định Nho giáo không phải là một tôn giáo đích thực

mà mà một học thuyết xã hội nhưng khi bàn đến những ảnh hưởng tiêu cực và

siêu hình của học thuyết này, ông đã nhấn mạnh đến chủ trương thiên mệnh –

một con đường siêu hình trong tư tưởng, tư duy của các tác gia văn học cổ điển Việt Nam Đây là một trong những biểu hiện tâm linh khá rõ trong văn chương của nhà Nho

Tiếp tục sự nghiệp của Trần Đình Hượu, nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn tiếp tục phát triển các quan điểm của vị ân sư, đạo sư hướng dẫn của

mình Với chuyên luận Văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn văn hóa

(2008), Trần Nho Thìn đã thực sự chạm ngõ với khuynh hướng nghiên cứu văn hóa tâm linh trong sáng tác thời trung đại [38] Trong năm 2018, ông tiếp

tục công bố chuyên luận Phương pháp tiếp cận văn hóa trong nghiên cứu giảng dạy văn học, hướng nghiên cứu văn hóa tâm linh một lần nữa được ông

tái khẳng định như là một cách tiếp cận có cơ sở khoa học đối với các sáng tác thời trung đại Việt Nam nói riêng và văn học Việt Nam nói chung [39] Theo sự khảo sát của chúng tôi, ngoài các công trình kể trên, bàn về văn hóa tâm linh nói chung và văn hóa tâm linh trong các hiện tượng xã hội, văn học

nói riêng có thể kể thêm một sốt công trình như Văn hóa tâm linh (2008) của

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Duy, Truyện Truyền kỳ Việt Nam – Đặc điểm hình thái – văn hóa và lịch sử (2015) của Nguyễn Phong Nam

Đặc biệt, đi đúng theo khuynh hướng văn hoá tâm linh, năm 2015,

Nhà nghiên cứu Lê Thu Yến và các cộng sự đã cho công bố chuyên luận Văn học trung đại Việt Nam và những vấn đề tâm linh Có thể nói, chuyên luận

này đã thể hiện rõ những phương hướng, cách thức tìm hiểu đánh giá những vấn đề, nội dung của sự ảnh hưởng văn hoá tâm linh trong văn học cổ điển Việt Nam Các dạng thức, đối tượng, các vấn đề của văn hoá tâm linh đã được nhà nghiên cứu phân định rõ ràng theo các tiêu chí cụ thể Trong chuyên luận

Văn học trung đại Việt Nam và những vấn đề tâm linh , nhà nghiên cứu Lê

Thu Yến cho rằng:

Trong nghiên cứu văn học hiện nay, khuynh hướng khai thác về mặt văn hoá để lý giải các tác phẩm văn học, nhất là văn học trung đại đang là một hướng được nhiều người quan tâm Tâm linh là một trong những yếu tố quan trọng thuộc lĩnh vực văn hoá… Những phương pháp tiếp cận từ trước đến nay có thể chưa giải thích một cách tường tận giá trị tác phẩm bởi người ta ngại đi vào những yếu tố duy tâm hoang đường, vì thế khai thác, đánh giá tác phẩm không khỏi tránh những hạn chế cần khắc phục trong tương lai… [54, tr.6]

Như vậy, để hình thành một hướng nghiên cứu mới đối với tác phẩm văn học, các nhà nghiên cứu cần phải trải qua khá nhiều trải nghiệm và hướng tiếp cận văn hóa tâm linh đối với các sáng tác thời trung đại đã thực sự mang lại hiệu quả nghệ thuật trong quá trình nghiên cứu, tiếp nhận và giảng dạy về một tác gia, tác phẩm cụ thể Đối với những sáng tác thời trung đại, như đã nói, hướng tiếp cận này đã giúp cho độc giả ngày nay có một cái nhìn trọn vẹn hơn, hợp lý hơn và khoa học hơn Điều này càng có ý nghĩa thiết thực đối với việc tiếp cận, đánh giá và khảo cứu nội dung, nhấn mạnh những yếu tố nghệ thuật

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

của một tác phẩm văn học tiêu biểu – nhất là ở thể loại truyện Nôm

2.2 Nghiên cứu văn hóa tâm linh trong Truyện Kiều

Lịch sử tiếp nhận có một vai trò hết sức quan trọng trong sự phát triển của văn học nói chung và trong số phận từng tác phẩm nói riêng Quá trình tiếp

nhận Truyện Kiều đã trải qua một lộ trình diễn biến hơn 200 năm lịch sử Nếu người đọc Việt Nam hoàn toàn thờ ơ với Truyện Kiều thì tác phẩm đã không thể có một số phận kỳ lạ đến như vậy Từ công trình Khảo luận về Kim Vân Kiều (1943) của Vệ Thạch Đào Duy Anh đến nay (2013), các quan điểm tiếp cận Truyện Kiều đã có đến hàng chục nếu không muốn nói là nhiều hơn nữa

Loại trừ các quan điểm thiên kiến cá nhân, chính trị, đứng từ góc độ văn học

nghệ thuật, chúng tôi nhận thấy vấn đề Truyện Kiều luôn là mối quan tâm hàng

đầu của các nhà Ngữ văn học cổ điển Việt Nam trong và ngoài nhà trường

Đối với Truyện Kiều, lâu nay độc giả đã có những nhận định về tầm ảnh

hưởng của tư tưởng Nho giáo, Lão Trang và nhất Phật giáo trong nội dung tư tưởng của tác phẩm Đây là một vấn đề khá phức tạp, cần phải được cắt nghĩa

một cách công tâm và thoả đáng Các công trình của Hà Như Chi (Việt Nam thi văn giảng luận), Thanh Lãng (Bảng lược đồ văn học Việt Nam), Cao Tiêu (Quan niệm về cái chết qua thi ca và triết lý), Doãn Quốc Sĩ (Luận đề về Đoạn trường tân thanh), Nguyễn Sỹ Tế, Thuần Phong (Luận đề về Nguyễn Du) đều ít nhiều có nghiên cứu về yếu tố tâm linh trong Truyện Kiều Tuy nhiên, vấn đề

vẫn chưa thật sự được bàn bạc rõ, số lượng trang viết dành cho những vấn đề này cũng chưa được nhiều, xứng tầm với vấn đề nghiên cứu

Năm 1992, tại Mỹ, Mai Hiền Lương công bố công trình Tiếng lòng của Nguyễn Du do nhà xuất bản Người Việt ấn hành Chuyên luận đã nêu bật những giá trị của phật giáo đối với thế giới nghệ thuật của Truyện Kiều Ông

đặc biệt quan tâm đến các nhân vật Đạm Tiên, Giác Duyên… và xem đó như những công cụ đưa dẫn Vương Thuý Kiều đi vào và bước ra khỏi cõi đoạn

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

trường đầy trầm luân và bi kịch [18]

Năm 1995, trong Từ mộ Đạm Tiên đến sông Tiền Đường, nhà văn Trần

Phương Hồ cũng tiếp tục những nhận định về ảnh hưởng tôn giáo trong tác phẩm của Nguyễn Du Trong tập biên khảo này, ông đưa chủ thuyết Thiên mệnh của đạo Nho lên hàng trọng yêu Nho giáo, theo ông, đó là một học thuyết xã hội, tôn giáo quan trọng trong văn hoá, văn học cổ điển Việt Nam Những tính cách, ngôn ngữ, trạng huống của các nhân vật đều được ông cắt nghĩa theo một trục tư tưởng chính đó là ảnh hưởng của Nho giáo – học thuyết Thiên mệnh và Chính danh [dẫn lại theo 16]

Qua quá trình tìm hiểu những ảnh hưởng tôn giáo, chúng tôi nhận thấy,

tập sách Ảnh hưởng đạo Phật trong Đoạn trường tân thanh của Nguyễn Du

của cựu giáo sư triết học trước năm 1975 Dương Anh Sơn là được thể hiện rõ nhất Ấn bản này được phát hành năm 2000 Qua nội dung cuốn sách, ông đã

nêu bật những ảnh hưởng của tư tưởng phật giáo trong Truyện Kiều Trong

công trình này, soạn giả đã nêu bật những nhận định có tính cảnh báo, ông cho rằng:

Nguyễn Du không chỉ là một nhà Nho uyên thâm mà còn là người am hiểu Phật học một cách sâu sắc Chúng ta biết điều này thể hiện qua một số bài thơ chữ Hán của ông, tiêu biểu là các bài thơ như Lương Chiêu Minh Thái tử phân Kinh thạch đài (Bắc hành tạp lục), Đề Nhị Thanh động (Thanh Hiên tiền hậu thi tập)… thế nên chúng ta rất

dễ nhận thấy tư tưởng đạo Phật bàng bạc suốt nội dung truyện Kiều dưới ngòi bút tài tình của Tố Như tử Tất nhiên, tư tưởng Phật học trong truyện Kiều không hẳn là tư tưởng chủ đạo Nói khác hơn, chúng ta không thể đối chiếu một vài đoạn, vài câu thơ trong truyện Kiều với vài nguyên lý trong kinh Phật rồi vội vã kết luận truyện Kiều mang tư tưởng Phật học…[30, tr.217]

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Câu chuyện văn hoá, tôn giáo Phật giáo trong Truyện Kiều còn

được trở lại khá kĩ trong các tập sách của Cư sĩ Huyễn Ý (Truyện Kiều qua cái nhìn của người học Phật, Nxb Tôn giáo ấn hành năm 2000) [51], của Sư ông Làng Mai Thích Nhất Hạnh (Thả một bè lau, Nxb Lá Bối,

Paris ấn hành năm 2000) [35]

Nhà nghiên cứu về văn hoá Truyện Kiều Phạm Đan Quế, người đã bỏ công sưu tầm, nghiên cứu và tiếp cận Truyện Kiều từ nhiều phương diện khác nhau Năm 2018, ông đã công bố tập sách Văn hoá Kiều, bộ tổng tập về nghiên cứu Truyện Kiều của cá nhân Năm 1999, ông công bố công trình Bói Kiều một nét đẹp văn hóa, một tập sách tiếp cận Truyện Kiều theo tín ngưỡng

dân gian Việt Nam Hình thức tiếp cận theo hướng tôn giáo, tín ngưỡng này

đã tồn tại từ lâu trong văn hoá cổ truyền Việt Nam Phạm Đan Quế đã sưu tập

và hệ thống hoá thành một chuyên luận cụ thể Điều này cho thấy khuynh hướng tôn giáo không chỉ thể hiện trong các quan niệm của các học giả bác học mà còn được thể hiện trong tư tưởng tôn giáo, tâm linh của tín ngưỡng dân gian Hơn bất kì một tác phẩm nào khác, Truyện Kiều của chúng ta đã bén rễ, ăn sâu trong tâm thức nhân dân Việt Nam hơn 200 năm qua và sẽ còn ảnh hưởng đến mai sau [23]

Cũng trong thời gian này, năm 2000, quyển sách Đoạn trường tân thanh dưới cái nhìn Nho gia – Thiền gia của học giả Nguyễn Thạch Giang đã

được ấn hành Mặc dù chỉ là tập vựng biên về ngữ liệu liên quan đến Nho gia,

Thiền gia trong Truyện Kiều nhưng công trình của ông đã vạch rõ, đưa ra

những dẫn liệu giúp người đọc có thể nhận thức rõ hơn những dấu ấn Nho

gia, Phật gia trong toàn bộ sáng tác của Truyện Kiều (nguyên danh Đoạn

trường tân thanh) [8]

Một trong những chuyên gia Truyện Kiều và Nguyễn Du hiện nay của

giới nghiên cứu phía Nam là nhà nghiên cứu Lê Thu Yến Là người quan tâm

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

đến những sáng tác của Nguyễn Du trong gần 40 năm qua, Lê Thu Yến đã đi vào thế giới nghệ thuật của Nguyễn Du từ nhiều giác độ khác nhau Từ năm

2010 đến nay, bà đã trải nghiệm một hướng nghiên cứu mới – hướng nghiên cứu văn hoá tâm linh trong văn học trung đại Việt Nam Năm 2015 nhân kỉ niệm 250 năm sinh của Đại thi hào Nguyễn Du, trong Kỷ yếu Hội thảo quốc

tế Việt Nam học lần thứ ba, Lê Thu Yến đã cho công bố bài viết “Thế giới tâm linh trong sáng tác của Nguyễn Du – Một biểu hiện của truyền thống văn hoá Việt” [21] Đây là một trong những tiểu luận quan trọng tiếp cận tác phẩm của Nguyễn Du nói chung và Truyện Kiều nói riêng từ góc độ tôn giáo,

văn hoá tâm linh một cách trực tiếp nhất Bài viết đã khái quát được những giá trị nhân văn khá tiêu biểu cho tư tưởng thẩm mỹ của nhà thơ Trong bài viết đã nêu, nhà nghiên cứu Lê Thu Yến đã khẳng định:

Bản thân tác giả của Truyện Kiều là một người xuất thân Nho học, trải qua trường đời, chứng kiến bao cảnh phù trầm, biến thiên của cuộc đời nên dần chuyển dịch đến tư tưởng vô vi của Lão Trang và quan niệm từ bi hỷ xả của Phật giáo [21, tr.720]

Cũng trong chuỗi hội thảo kỉ niệm 250 năm năm sinh Nguyễn Du, tác

giả Võ Minh Hải đã công bố tiểu luận “Sự thể hiện quan niệm thẩm mỹ của Nguyễn Du trong thơ chữ Hán và Truyện Kiều” Trong bài viết này, tác giả

đã cho rằng văn hoá tâm linh là một trong những cội nguồn cơ bản hình thành nên thế giới thẩm mỹ đặc biệt của cụ Tiền Điền trong thơ chữ Hán và

cụ thể nhất, rõ ràng nhất là Truyện Kiều Tuy nhiên, do hạn chế về dung

lượng, bài viết chỉ dừng lại ở mức độ đặt vấn đề mà chưa đi sâu phân tích cụ thể hơn [11]

Có thể nói, qua những công trình, chuyên luận và bài viết đã kể trên,

chúng ta có thể nhân thấy các yếu tố tâm linh trong Truyện Kiều bao gồm:

Trời phật, thần, tiên, cầu cúng, khấn vái, hồn ma, hóa kiếp, phép thuật, tướng

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

số, bói toán, phong thủy, điềm báo, báo ứng, mộng… được các nhà nghiên cứu quan tâm và đánh giá phân tích Về các yếu tố cơ bản thể hiện văn hoá

tâm linh trong các tác phẩm văn học trung đại nói chung và Truyện Kiều nói

riêng, chúng tôi rất nhất trí với nhận định của Lê Thu Yến, nhà nghiên cứu cho rằng:

Trời phật, thần, tiên, cầu cúng, khấn vái, hồn ma, hóa kiếp, phép thuật, tướng số, bói toán, phong thủy, điềm báo, báo ứng, mộng… là những yếu tố thuộc thế giới tâm linh hiện diện như một thế tất yếu trong văn học trung đại nói chung và Truyện Kiều nói riêng mà khi nghiên cứu chúng ta không thể bỏ qua, không thể không chú ý [21,

tr.725]

Tóm lại, kể từ ngày ra đời cho tới nay, Truyện Kiều của Nguyễn Du đã

được giới nghiên cứu văn học tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau Trong hàng trăm nghiên cứu, một số được tập trung vào tư tưởng và triết lý từ câu chuyện hay từ tác giả qua câu chuyện; một số xoay quanh các giá trị đạo lý có thể suy

ra từ tác phẩm; và một số đặt trọng tâm về ngôn ngữ dùng trong truyện Có thể nói các nghiên cứu trong quá khứ mang nặng tính "định chất", tức tính

văn chương và văn học, nhưng hình như chưa có nghiên cứu nào đặt Truyện Kiều dưới lăng kính của khoa học định lượng, như toán học hướng nghiên

cứu này đã thoả mãn được những yếu tố căn bản của văn hoá Việt trong quá trình tiếp nhận tác phẩm của độc giả Đồng thời, cùng với các phương hướng nghiên cứu khác, nó cũng góp phần khai thác có hiệu quả những giá trị thẩm

song nó vẫn còn là mảnh đất khá màu mỡ cho những ai tâm huyết với thế giới văn hoá trong truyện Nôm bác học và văn học cổ điển dân tộc Vì thế, trong quá trình thực hiện đề tài này, chúng tôi đã gặp phải không ít khó khăn, nhất

là cách tiếp cận các yếu tố tâm linh Và tất nhiên, trong quá trình nghiên cứu, khiếm khuyết là điều không tránh khỏi, nhất là trong quá trình thẩm bình và phân tích những nét đẹp văn hoá của các yếu tố tâm linh của tập đại thành vĩ đại này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là các yếu tố, hiện tượng tâm

linh xuất hiện trong Truyện Kiều và giá trị văn hóa, tác động nghệ thuật của

nó đối với thế giới nghệ thuật của tác phẩm, thể hiện chiều sâu văn hóa của Nguyễn Du

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu, khảo sát của luận văn là toàn bộ Truyện Kiều (3254 câu thơ lục bát) Văn bản được chúng tôi sử dụng khảo sát là bản

Truyện Thúy Kiều của Nguyễn Du (do Bùi Kỉ và Trần Trọng Kim hiệu khảo),

Nxb Văn hóa – Văn nghệ Tp Hồ Chí Minh ấn hành năm 2015

4 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành nghiên cứu đề tài này, ngoài những phương pháp mang tính đặc trưng của ngành nghiên cứu Ngữ văn cổ điển, chúng tôi còn phối kết hợp sử dụng một số phương pháp mang tính đặc thù như sau:

4.1 Phương pháp khảo sát văn bản

Để nhận thấy được tính khu biệt của các văn bản Truyện Kiều, trước

khi đi sâu vào vấn đề nội dung, chúng tôi tiến hành các bước khảo sát văn

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

bản Nhận thấy bản Truyện Thuý Kiều do cụ Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim

phiên Nôm, hiệu đính là văn bản có tính khoa học, câu chữ minh bạch, qua so sánh với một số văn bản khác, chúng tôi lựa chọn đây là bản trục

Trong quá trình tiến hành sẽ đối chiếu với một số bản Truyện Kiều

khác do các nhà Văn bản học Đào Duy Anh, Nguyễn Quảng Tuân, Nguyễn Khắc Bảo, Thế Anh, Huyền Mặc đạo nhân, Vũ Hữu Tiềm phiên âm, hiệu đính và chú giải

4.2 Phương pháp thống kê và phân loại

Hệ thống ngữ liệu, nhân vật, tình huống và chi tiết là những yếu tố quan trọng để chúng tôi nhận định, nêu bật những giá trị văn hoá tâm linh

trong Truyện Kiều Trong quá trình nghiên cứu đề tài, chúng tôi sẽ sử dụng

phương pháp này để tiến hành những bước khảo sát, thống kê, mô tả cần thiết

để góp phần làm rõ những giá trị văn hoá tâm linh tiêu biểu của Truyện Kiều

4.3 Phương pháp so sánh đối chiếu

Giá trị văn hoá tâm linh trong Truyện Kiều có những nét khác biệt so

với một số truyện Nôm bác học khác Với phương pháp so sánh đối chiếu, chúng tôi sẽ cố gắng làm rõ những khu biệt và khẳng nhận những yếu tố trội

bật về yếu tố tâm linh trong Truyện Kiều Đây là những đóng góp thiết thực

của nhà thơ đối với lịch sử văn học cổ điển dân tộc Việt Nam

4.4 Phương pháp tiếp cận văn hóa

Tiếp cận văn hoá là một trong những phương pháp căn bản được chúng tôi sử dụng trong quá trình thực hiện đề tài Từ các lý thuyết văn hoá cụ thể, chúng tôi sẽ đi sâu phân tích các hiện tượng văn hoá tâm linh Qua phương pháp này, người viết sẽ khái quát các ảnh hưởng văn hoá tâm linh trong thế

giới nghệ thuật Truyện Kiều một các khái quát, cô đọng nhất

4.5 Phương pháp tiếp cận liên ngành

Trong luận văn của mình, để có được những khái quát thể hiện rõ giá

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

trị của hệ thống yếu tố văn hoá tâm linh trong Truyện Kiều, chúng tôi cần vận

dụng nhiều điểm nhìn khác nhau Vì thế, phương pháp tiếp cận liên ngành cần được triển khai một cách hiệu quả, góp phần nghiên cứu cụ thể nội dung của

đề tài

5 Đóng góp của luận văn

Tâm linh là một nhu cầu cần thiết của con người, nó giúp cho con người trở nên thiện mỹ hơn trong đời sống của mình Từ góc nhìn tâm linh, chúng tôi sẽ cố gắng tìm kiếm, phát hiện những nét đẹp văn hóa, những yếu tố

tâm linh đã góp phần làm nên sự toàn bích của viên ngọc Truyện Kiều

Qua nghiên cứu thế giới văn hoá trong tác phẩm, chúng tôi mong muốn nhìn nhận một cách khách quan, khoa học các yếu tố tâm linh và phân tích đánh giá chúng với tư cách là hệ thống kỹ thuật góp phần kiến tạo nên chiều sâu văn hóa của tác phẩm và tư duy văn hóa, quan niệm nhân sinh, quan niệm tôn giáo và văn hoá tâm linh của Tố Như tử

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung nghiên cứu chính của luận văn được chia thành 03 chương, cụ thể như sau:

Chương 1 Truyện Kiều và vấn đề văn hoá tâm linh trong văn học

trung đại Việt Nam

Nội dung nghiên cứu của chương 1 được chúng tôi tập trung nêu bật

những giá trị của Truyện Kiều với tư cách là một tác phẩm tiêu biểu của nền

văn học cổ điển Việt Nam Ngoài ra, nội dung nghiên cứu của chương này cũng bước đầu tìm hiểu, đánh giá những vấn đề liên quan đến văn hoá tâm linh và hệ thống những vai trò của nó

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng quan tâm đến việc khảo cứu những biểu hiện cụ thể của nó trong văn học trung đại Việt Nam để xây dựng những nền

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

tảng văn hoá, cơ sở lý thuyết cho quá trình phân tích những giá trị về văn hoá

tâm linh trong thế giới nghệ thuật Truyện Kiều của Nguyễn Du

Chương 2 Ứng xử văn hoá tâm linh của Nguyễn Du và những yếu

tố tâm linh trong Truyện Kiều

Từ góc nhìn văn hoá tâm linh, nội dung cơ bản của chương 2 là những vấn đề phác hoạ những ứng xử về văn hoá tâm linh của Nguyễn Du và sự thể

hiện các yếu tố tâm linh trong thế giới nghệ thuật Truyện Kiều Việc phân

tích, nêu bật những quan niệm về văn hoá tâm linh của tác giả cũng chính là quá trình xây dựng nên những tiêu chí xác định các yếu tố tâm linh trong tác phẩm

Chương 3 Hiệu quả thẩm mỹ của những yếu tố văn hoá tâm linh

trong Truyện Kiều

Với tư cách là một yếu tố nghệ thuật, yếu tố tâm linh đã có những tác

động cụ thể đối với việc phản ánh hiện thực trong Truyện Kiều Xét cho cùng,

những vấn đề hiện thực và nhân văn trong tác phẩm luôn là những nội dung thường trực, hiển hiện rõ ràng và cần được cắt nghĩa từ nhiều góc độ khác nhau Từ góc nhìn tâm linh, đó là bức tranh hiện thực có tính thực và ảo Cùng với nó là những ý nghĩa giáo dục và truyền thống tín ngưỡng, khát vọng công lý, hạnh phúc, những ước mơ tâm được Nguyễn Du thể hiện trong

Truyện Kiều

Ngoài ra nó còn có ý nghĩa thiết thực đối với việc giáo dục, nêu bật các

giá trị nhân văn trong tác phẩm Trong Truyện Kiều, qua các chi tiết hình ảnh

liên quan đến yếu tố tâm linh huyền hoặc, tác giả Nguyễn Du muốn trao gửi những thông điệp văn hoá quan trọng đối với việc bảo tồn và gìn giữ truyền thống dân tộc Từ góc nhìn văn hoá tâm linh, nội dung của chương 3 cũng sẽ

đi sâu phân tích và làm rõ vấn đề này

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Chương 1 TRUYỆN KIỀU VÀ VẤN ĐỀ VĂN HOÁ TÂM

LINH TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

1.1 Truyện Kiều và văn hoá Việt Nam

1.1.1 Truyện Kiều trong dòng chảy văn hoá Việt

Từ những thập niên đầu thế kỷ XX, nhà văn hoá Phạm Quỳnh đã có

câu nói nổi tiếng "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn Tiếng ta còn, nước ta còn"

Trải qua biết bao dâu bể hơn hai trăm năm qua, kể từ khi đại thi hào Nguyễn

Du sáng tác nên thiên tác phẩm, Truyện Kiều vẫn mãi lay động tâm trí hàng

triệu triệu người trên khắp thế giới Có thể nói chưa có một áng văn thơ nào của Việt Nam được truyền tụng, thấm đẫm nhân văn trong đời sống xã hội

như Truyện Kiều

Hơn 200 năm qua, Truyện Kiều với tư cách là một tập đại thành của

văn học cổ điển nước nhà đã luôn đồng hành cùng với chiều dài lịch sử văn

hoá dân tộc Việt Nam Từ trong đời sống, Truyện Kiều gắn bó với mỗi người

dân Việt ngay từ khi cất tiếng khóc chào đời, tiếng ca à ơi trên những cánh võng, cánh nôi của các bà, các mẹ… Một đặc điểm khá độc đáo hơn nữa,

trong văn chương cổ điển Việt Nam, Truyện Kiều cũng là một trong những

tác phẩm có tính phổ quát khá sâu rộng, nó không phân biệt người đọc, vừa mang tính bác học, hàn lâm, vừa dân dã, gần gũi Người nông dân vừa cày cấy vừa say sưa ngâm nga mấy câu Kiều; biết bao người lính của núi rừng Trường Sơn năm nào trong ba lô trên đường hành quân luôn có một tập Kiều,

họ ngâm Kiều trong những năm tháng chiến tranh, dưới mưa bom lửa đạn Và cho đến hôm nay, bao thế hệ giáo viên, học sinh vẫn miệt mài giảng dạy, học

tập Truyện Kiều như đang bảo tồn một vốn quý của dân tộc Việt Nam

Với tư cách là một đại diện tiêu biểu của văn học Việt Nam, nhà nghiên

cứu Phong Lê đã vinh danh Truyện Kiều là “tấm danh thiếp của văn hoá Việt

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Nam” [16] Trong tiến trình văn hoá Việt Nam, Truyện Kiều của chúng ta

không chỉ là tác phẩm mang hồn cốt dân tộc mà nó còn thể hiện sự trưởng thành, những phức cảm văn hoá lịch sử tiếp nhận nội dung tác phẩm Trong

bài viết “Các vấn đề Truyện Kiều qua lịch sử tiếp nhận hai thế kỷ” [39], nhà

nghiên cứu Trần Nho Thìn cho rằng:

Văn học Việt Nam trong đó có Truyện Kiều là thực tế văn hoá, cần hiểu đúng thực tế này trước khi áp dụng các lý thuyết văn hoá chủ yếu được khái quát từ thực tế văn hoá phương Tây [39, tr.216]

Truyện Kiều của Nguyễn Du là tác phẩm văn hoá lớn có sức lan toả, ảnh hưởng đến người đọc, nó không phải chỉ là câu chuyện “mua vui cũng được một vài trống canh” mà là một sinh thể văn hoá chi phối đến sự cảm, sự

nghĩ của người dân nước Việt Theo chúng tôi, đây cũng nên xem là một hướng tìm hiểu, nghiên cứu cần quan tâm phát triển thêm trong tương lai Hướng tiếp cận này sẽ giúp chúng ta hiểu được quá trình đi vào đời sống văn hoá, đồng hành cùng văn hoá Việt của một kiệt tác và cũng chỉ chính những quy luật tiếp cận, tiếp nhận văn học trên nền tảng văn hoá Việt Nam Trong diễn cảnh kéo dài hàng ngàn năm thống trị của đạo đức Nho học phong kiến,

Truyện Kiều đã xuất hiện như một vì tinh tú, vượt qua mọi rào cản của tư

tưởng và ý thức hệ, của tâm lý và tình cảm, không chỉ đảm trách sứ mệnh chở

đạo và nói chí mà hướng tới một bức tranh rộng lớn “những điều trông thấy” phủ khắp gần như toàn bộ sự sống nhân sinh không chỉ “trăm năm trong cõi” một đời người mà cả thế gian rộng lớn Truyện Kiều không chỉ là tác phẩm

lớn nhất và duy nhất của văn học trung đại Việt Nam mà bản thân nó còn có

được giá trị của một “bức tranh đời”, với “những điều trông thấy” và tiệm cận đến với giá trị nhân văn, “mà đau đớn lòng” của một nhà văn hoá tầm cỡ

thế giới – Nguyễn Du

Quả vậy, nếu xem Truyện Kiều là một sinh thể văn hoá đặc biệt, là tấm

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

căn cước của văn chương cổ điển Việt Nam, chúng ta sẽ nhận thấy được ở tác phẩm một sự bao quát lớn Đó không chỉ là bức tranh xã hội thời phong kiến mạt kỳ mà còn là một điển hình cho các xã hội còn bị áp bức, bóc lột, dày vò trên thể xác con người Đó không chỉ là triết lý sống của biết bao con người được hình thành từ một xã hội chịu ảnh hưởng của các tôn giáo bản địa và ngoại lai mà còn là câu chuyện về những mảnh đời, thân phận người biết bao chìm nổi Qua tác phẩm, Nguyễn Du không tự mình khái quát các vấn đề nhân sinh, văn hoá mà thông qua thế giới nghệ thuật đầy hấp dẫn, thế giới nhân vật giàu sức khái quát và cả những chi tiết, bối cảnh nghệ thuật bậc thầy

để giúp người đọc tiếp cận, thưởng thức những triết lý văn hoá đặc sắc của dân tộc ta

Câu chuyện về Truyện Kiều sẽ còn tiếp diễn, bởi bản thân tác phẩm này

đã lập nên biết bao kỉ lục văn hoá mà trước và sau khi tác phẩm ra đời không

có gì có thể sánh được Trong mối liên hệ với văn chương nhân loại, Truyện Kiều đã đưa Nguyễn Du trở thành một đỉnh cao của văn chương Việt và vươn

tới với tầm vóc nhân loại, không chỉ công chúng Việt mà bạn đọc các nước vẫn có nhận ra ngay sự gặp gỡ, tương đồng giữa Nguyễn Du và nhiều danh

nhân văn hoá khác trên thế giới như Dante của Ý - tác giả của Thần Khúc, như Goethe của Đức – tác giả của Faust và sánh vai với Puskin – Mặt trời của

thơ ca Nga

Có thể nói, hướng tiếp cận văn hoá tâm linh qua các công trình nghiên cứu về các tác phẩm văn học, hay thể nghiệm nó trong các tác phẩm văn chương cổ trung đại, đặc biệt là khảo chứng trong thế giới văn hoá của truyện Nôm của một số tác giả là một khuynh hướng, một sự khám phá có ý nghĩa to lớn Nó cho thấy sự thống nhất biện chứng giữa thế giới văn chương và văn hoá, mà nổi bật hơn cả là tính khoa học và thực tiễn của hướng nghiên cứu

dựa trên mối quan hệ tương tác này, đúng như tác giả công trình Ngôn ngữ

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

nghệ thuật Truyện Kiều từ góc nhìn văn hoá đã khẳng định:

Từ khi ra đời đến nay Truyện Kiều của Nguyễn Du đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của đời sống tâm hồn dân tộc Việt Nam nói chung và đời sống văn học nói riêng…[10, tr 9]

Tập đại thành của văn chương, văn hoá Việt Nam đã trải qua hai trăm

năm tồn tại nhưng những vấn đề nghiên cứu về thế giới nghệ thuật của nó vẫn

để lại những tồn nghi, cần tiếp tục bổ sung và khảo cứu thêm Tuy vậy, hầu hết các nhà nghiên cứu đều thống nhất khẳng định những thành tựu về ngôn

ngữ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều và những đóng góp của ông đối với

tiến trình phát triển văn hoá, văn học dân tộc

1.1.2 Giao lưu văn hoá Việt - Hán qua Truyện Kiều của Nguyễn Du

Giao lưu văn học, văn hoá, nhất là văn hoá tâm linh là một trong những quy luật phổ biến cho mọi nền văn học, nó đánh dấu sự học tập, cách tân và

sáng tạo của các tác giả trong mối quan hệ ảnh hưởng và tiếp nhận Truyện Kiều của Nguyễn Du và Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân là ví

dụ tiêu biểu cho mối quan hệ ấy Tuy nhiên, trong sáng tác của mình, Nguyễn

Du tái hiện một thế giới nghệ thuật sinh động mang tính phúng dụ sâu sắc, dung chứa những quan niệm của cuộc sống và phảng phất những giá trị văn hoá tâm linh đặc sắc Từ sự giao lưu và chịu ảnh hưởng của văn hóa tâm linh đến vấn đề quan niệm thẩm mỹ nghệ thuật cùng phong cách tài tử mang tính

cá nhân của nhà thơ – nhà văn hoá Nguyễn Du đã tạo nên những tiền đề văn

hóa, văn học cho sự tiếp nhận Truyện Kiều của các thế hệ độc giả Việt Nam

Đến giai đoạn nửa cuối thế kỷ thứ XVIII nửa đầu thế kỉ XIX, trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, xã hội Việt Nam sau những phát triển mạnh mẽ của các thế kỉ trước đã dần bộc lộ những suy thoái trên nhiều phương diện Bức tranh đa dạng của hiện thực cũng như tâm tình con người đòi hỏi sự thể hiện cao độ Sự phong phú, chính xác, điêu luyện, uyển chuyển và sâu sắc

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

được thể hiện trong nội dung tác phẩm đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của ngôn ngữ văn học dân tộc Bức tranh hiện thực của tác phẩm được Tố Như tiên sinh gợi mở qua một mã văn hóa đặc biệt, đó là sự vận hành của những tín hiệu văn hoá, văn chương trung đại, là sự biểu hiện của các quan niệm,

hành vi văn hóa trong sinh hoạt xã hội Trong thế giới nghệ thuật của Truyện Kiều, nếu tiếp cận từ góc độ văn hóa, chúng ta sẽ thấy sức ảnh hưởng của Truyện Kiều sẽ vận hành theo nguyên tắc vừa ly tâm vừa hướng tâm Nó

không chỉ mang dáng vẻ đài các của thế giới nghệ thuật văn chương cổ điển Trung Hoa mà nó còn có sự biểu hiện ở bản sắc dân tộc Điều đó đã góp phần tạo nên tâm thế gần gũi với độc giả, khiến cho thế giới văn hoá trong tác phẩm của tác phẩm không quá xa lạ đối với các thế hệ, tầng lớp bạn đọc thuộc các giai tầng xã hội, thời kì văn hoá khác nhau

Truyện Kiều là giai phẩm kỳ diệu của văn chương Việt Nam, là tấm danh

thiếp hoàn mỹ đại diện cho văn hoá dân tộc Sức sống văn hóa của tác phẩm bất

hủ những vấn đề, câu chuyện vô cùng thú vị Tinh hoa và thành tựu văn hóa đặc sắc của đất nước Trung Hoa và vốn văn hóa tâm linh cổ truyền của dân tộc đã hun đúc nên chiều sâu triết mỹ, sức lan tỏa và vang vọng của tác phẩm đối với

các thế hệ bạn đọc văn hóa Việt Nam Có thể nói thế giới nghệ thuật Truyện Kiều đã tạo nên những bước tiến thần kỳ đối với văn học dân tộc

Có thể nói, thế giới nghệ thuật của thi ca trung đại là một thế giới phức điệu bởi những đặc trưng mang tính quy phạm Người nghệ sĩ không chỉ đóng vai trò là một thi nhân mà còn phải đảm trách vai trò là một triết nhân Về hình thức, hầu hết các nhân vật trong thi phẩm được hoạt động trong môi trường của những quan niệm nệ cổ, quan điểm trung hiếu, tiết nghĩa, đạo cương thường, tình thủ túc, nhưng trong chiều sâu triết mỹ của nó, mỗi một nhân vật đều là một sự tích hợp cao độ các nét đẹp, độ thâm trầm và sự uyên nhã của tinh thần nhân văn, nghĩa hiệp của văn hoá Đông phương

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Tiếp cận văn học theo phương pháp liên ngành văn hóa đã mang lại cho

giới nghiên cứu những hướng đi mới, đặc biệt là ở trường hợp Truyện Kiều của Nguyễn Du Khảo sát thế giới nghệ thuật của Truyện Kiều trong bối cảnh

giao lưu văn hóa, văn học Việt Nam và Trung Hoa không chỉ thể hiện mối quan hệ về lịch sử, cũng như những cách tân sáng tạo từ phương diện văn học

giữa Truyện Kiều và Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân mà còn

nêu bật những ảnh hưởng văn hóa, xã hội trong thế giới nghệ thuật tác phẩm Dường như trong sự tồn tại biện chứng của tác phẩm này, giá trị nghệ thuật của nó như một sự lan tỏa, vang vọng và không bao giờ có điểm tận cùng Từ những đặc trưng về văn hóa, xã hội và phương pháp tiếp cận liên ngành đã tạo nên một phương thức tư duy, nhận thức mới đối với việc tiếp cận các giá trị

văn hóa, mã văn hóa hay thế giới nghệ thuật sống động trong Truyện Kiều, đó

là kiểu tư duy song trùng hệ hình văn hóa Việt - Hán Tư duy theo hệ hình văn hóa đã tạo ra những tiền đề cơ bản không chỉ giúp tác giả thể hiện vốn sống, lớp trầm tích văn hóa và con người cá nhân của mình trong tác phẩm

mà còn giúp độc giả tiếp nhận tác phẩm trong môi trường, bối cảnh văn hóa,

để từ đó độc giả có thể phát huy tốt hơn tư cách, vai trò là một tác nhân đồng sáng tạo

Những nền tảng cơ sở đó đã cung cấp cho thế giới nghệ thuật tác phẩm những lớp nghĩa đặc thù tác động đến tư duy thẩm mỹ tiếp nhận, nâng cao giá

trị văn hoá của người đọc Trong các mối quan hệ thân tộc, xã hội của Truyện Kiều, nếu so với Thúy Vân, Thúy Kiều tự nhận mình là “người bạc mệnh”, thì sánh với Kim Trọng nàng tự nhận là “người thác oan” Nhận thức được quy

luật biến thiên của cuộc sống, lẽ tồn sinh của chính bản thân mình, Thúy Kiều

như một triết nhân tự chiêm nghiệm cho chính đời mình Hình ảnh “trâm gãy bình tan” là một tín hiệu thẩm mỹ được vay mượn từ ý thơ của Cố Huống (Trung Quốc): “Thạch thượng ma ngọc trâm, ngọc trâm vị thành, trung ương

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

chiết, tỉnh thượng vãn ngân bình, ngân bình vi thượng, ti thằng tuyệt…” (mài trâm ngọc trên đá, trâm chưa thành, nửa chùng gãy, kéo bình bạc trên giếng,

bình bạc chưa lên, dây tơ đứt), tín hiệu văn hoá này từ được các văn nhân Trung Hoa sử dụng để diễn tả về số phận của giai nhân bạc mệnh, hoặc sự

việc nửa chừng bị đứt gãy [8, tr.301] Đến Truyện Kiều, hình ảnh văn hóa

được Nguyễn Du vận dụng ở đây đã có ý nghĩa khái quát, tô đậm cho tính chất bi thương của một tình yêu tan vỡ, không những thế, nó đã góp phần trở thành một công cụ văn hóa để giải mã cuộc đời và số phận của Kiều Nhi

Bước vào không gian văn hoá của Truyện Kiều, người đọc như cảm

nhận cả một thế giới đang bước những bước thâm trầm, dung dị, xúc cảm và sâu lắng, đặc trưng mỹ học cổ điển Trung Hoa, Việt Nam và kiểu tư duy theo

hệ hình văn hóa trung cổ đã tạo nên một mã văn hóa đặc biệt cho thi phẩm Hơn bất kỳ một tác gia nào khác, Nguyễn Du không chỉ ký họa một cách nhanh chóng bức tranh hiện thực xã hội phong kiến mà còn thể hiện nó bằng những nét bút uyển chuyển qua những gam màu sáng tối như thể sự biến thiên, thăng trầm của thế sự, của nhân sinh Nhà thơ đã hoàn thành một cách xuất sắc nhiệm vụ của một tông đồ suốt đời phụng thờ chủ nghĩa, chuyển tải

và minh chứng cho các triết thuyết tư tưởng, quy luật khoáng đạt nhân sinh Nhà thơ như đã xác lập một cuộc đối thoại văn hóa trong một thế giới đầy những biến động và tương tác

Sự tương hợp và dung hòa giữa tư tưởng Lão Trang, Khổng Mạnh và

Phật Đà trong thế giới nghệ thuật của Truyện Kiều đã thể hiện điều đó Hai

chữ Tài Mệnh trong tác phẩm như một điểm sáng văn hóa di động trong toàn

tác phẩm, cái quan niệm “tài mệnh tương đố ” mà Nho gia gọi là mệnh, Phật

đà gọi là nghiệp, Đạo gia là sự biến hóa, tương sinh tương khắc của âm và

dương đã tạo ra tư tưởng tòng quyền, thuận thiên, bất nghịch mệnh Phải chăng số phận Kiều nhi từ chốn buồng khuê, qua mười lăm năm lặn ngụp

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

trong bể đoạn trường và đến lúc đoàn viên trong nỗi đau khổ đã diễn tả những mâu thuẫn, bất mãn và hạn chế của nhà thơ đối với chính những điều ấy Câu hỏi mang tầm tư tưởng triết học, nặng quan niệm văn hóa cổ xưa ấy không chỉ

là bài toán cho Nguyễn Du mà còn cả bao thế hệ thi nhân trung đại Việt Nam

1.1.3 Ảnh hưởng của văn hóa Truyện Kiều đến đời sống văn chương và

xã hội Việt Nam Trong chuyên luận Thi pháp Truyện Kiều, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử

cho rằng thế giới văn hoá Truyện Kiều có nhiều mối quan hệ với văn hoá cổ điển Trung Quốc Có thể trước khi viết Truyện Kiều, nhà thơ đã hình thành

một nhãn quan văn hoá, thẩm mỹ đậm nét cổ điển Đông phương và đã từng thể hiện một cách sâu sắc trong các thi phẩm Hán văn Nguyễn Du dẫn dụng nhiều thi liệu văn hóa có nguồn gốc từ văn học Trung Quốc Chính điều này

đã tác động một cách sâu sắc và mạnh mẽ đến ngôn ngữ văn học giai đoạn này Ngoài ra, trong một chừng mực nhất định nó cũng góp phần tạo nên một

phong cách nghệ thuật của trường phái Tập Kiều, Hậu Truyện Kiều

Sau khi ra đời, Truyện Kiều đã thực sự trở thành món ăn tinh thần cho bao thế hệ người đọc Việt Nam Cùng với Lục Vân Tiên ở Nam Bộ, Truyện Kiều đã trở thành hai đại tuyệt phẩm của dòng truyện Nôm bác học Sự ra đời của Truyện Kiều đã góp phần to lớn làm đa dạng hoá đời sống văn hóa dân tộc “Làm trai biết đánh tổ tôm, uống trà Chính Thái, xem nôm Thúy Kiều” đã trở thành một nét văn hóa đặc sắc của người dân Việt Thế giới văn hoá trong Truyện Kiều đã đạt đến độ tinh xảo, chính xác, là điển hình tiêu biểu cho sự

phát triển toàn thịnh của văn hoá, văn học dân tộc và những tác động của nó,

đã hình thành nên lớp từ ngữ văn hóa Truyện Kiều Hệ thống ngữ liệu này đã

đi vào ngôn ngữ văn học và trở thành những chất liệu làm tô đậm thêm vẻ đẹp

duyên dáng của văn học Việt Nam

Trong không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, những hình thức sinh

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

hoạt chịu ảnh hưởng của văn hoá Kiều như đố Kiều, lẩy Kiều, bình Kiều, hoạt

cảnh, ca tài tử, cải lương liên quan các tuồng tích trong Truyện Kiều đều in

đậm dấu ấn của sự giao lưu tiếp biến văn hoá Có thể nói rằng, dấu ấn của

sinh hoạt dân gian xứ Nghệ “địa linh nhân kiệt”, đất Hồng Sơn văn hiến,

phong cách Hồng Sơn và đô thành Thăng Long đã hun đúc nên vẻ đẹp đài các nhưng mộc mạc, quý phái nhưng chân chất của các khung cảnh không gian, thời gian trong tác phẩm Và một lần nữa, những nét đẹp văn hóa ấy đã bước

ra từ những trang văn Kiều và đi vào đời sống dân tộc, tạo nên những cung bậc tiếp nhận mới cho việc thưởng thức một tuyệt phẩm của mọi thời đại Các nhà Kiều học như Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Thạch Giang, Nguyễn Quảng Tuân…và nhất là Phạm Đan Quế, là những chuyên gia đã tâm huyết một đời

với văn hóa Kiều đã chứng minh được những ảnh hưởng sâu đậm của Truyện Kiều đối với các sinh hoạt văn hóa dân tộc Có thể nhận thấy, từ nền văn hóa

Kiều, các hình thức sinh hoạt văn hoá như bình Kiều, vịnh Kiều, bói Kiều, lẩy Kiều, tập Kiều đã dần được định hình và trở thành những thú chơi tao nhã của biết bao văn nhân thi sĩ Việt Nam

Trong văn học hiện đại Việt Nam, Lê Thu Yến là người đã cất công tìm kiếm và phác thảo diện mạo thơ hiện đại đã ảnh hưởng của văn hoá Kiều Bà

đã luôn tâm đắc và trăn trở với thế giới văn hoá trong Truyện Kiều Với bà, Nguyễn Du và Truyện Kiều hầu như là nguồn cảm hứng vô tận, Truyện Kiều

là một sự không cùng Văn hoá Kiều dường như đã len lỏi vào máu thịt của các tầng lớp nhân dân Nhà thơ Phạm Thiên Thư đã thật sự thể hiện điều ấy

khi viết Đoạn Trường Vô Thanh Theo ông, tác phẩm này được như một sự

lý giải, sự tiếp nối, phân tích về hậu thân của Kiều theo luật Nhân quả của nhà

Phật vẫn không thoát khỏi bóng cả của câu thơ Kiều: “Đoạn trường sổ gói tên hoa, xưa là giọt lệ nay là hạt châu” Bên cạnh đó, cũng có người diễn xuôi thơ Kiều như một sự ngược dòng, nhưng đó là một cuộc lội ngược văn hóa,

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

dường như những câu thơ đã không đủ để cho họ hiểu rõ về Truyện Kiều và

để dễ dàng thuyết phục lòng người, chứng minh cho các chủ thuyết của

Phật môn Sư ông Thích Nhất Hạnh bên cạnh Thả một bè lau, ông còn phóng tác Truyện Kiều văn xuôi (dành cho người trẻ tuổi) (2007) Tác

phẩm của Phạm Thiên Thư và Thích Nhất Hạnh, các bản dịch Trung văn của Hoàng Dật Cầu, La Trường Sơn, bản dịch pháp văn của Nguyễn Văn

Vĩnh, bản tiếng Anh của Xuân Thuỷ và đặc biệt số lần xuất bản của Truyện Kiều cũng đã minh chứng cho sự thành công và sức sống của Truyện Kiều

trong đời sống văn hóa Như vậy, dù có những quan điểm khác, đứng trên

những lập trường khác nhau nhưng người ta vẫn thấy ở Truyện Kiều những

hơi ấm của tình dân tộc, tình người

Xuất phát từ một nhãn quan đặc biệt đến một phong cách văn hoá thâm

thuý, qua những giọng văn đặc trưng, Truyện Kiều của Nguyễn Du đã hoàn thành sứ mệnh văn hoá cao cả của nó Truyện Kiều đã hình thành nên một nền

văn hoá Kiều trong dòng chảy văn hoá Việt Nam Nó đã mang đến cho văn hoá dân tộc những hương vị mới, đậm đà và đa thanh sắc Việc tiếp nhận

Truyện Kiều trong một bối cảnh giao lưu văn hoá không chỉ giúp cho người

đọc các thế hệ hiểu thêm về một tuyệt tác văn học, một điển hình tiêu biểu

cho văn chương Việt Nam Và trong dòng chảy văn hoá, Truyện Kiều vẫn là

sinh mệnh của dân tộc, là món ăn tinh thần quý giá của nhân dân ta

1.2 Vấn đề văn hoá tâm linh trong văn học

1.2.1 Khái niệm văn hóa tâm linh

Văn hóa tâm linh là một khái niệm hợp bởi hai yếu tố văn hóa và tâm linh Chính vì vậy, trước khi nghiên cứu về văn hóa tâm linh thì cần phải hiểu được hai khái niệm văn hóa và tâm linh Về từ nguyên thuật ngữ, danh từ văn hóa có nhiều cách giải thích khác nhau Mỗi học giả ở mỗi quốc gia ở mỗi

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

thời kỳ khác nhau đều có những lý giải không hoàn toàn giống nhau Nhưng mọi người đều thừa nhận văn hóa là một hiện tượng xã hội và có phạm trù lịch sử

Trong công trình Văn hoá nguyên thuỷ, nhà nghiên cứu E.B.Tylor đã

đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau:

Một sự văn minh mà trong đó chứa đựng cả tri thức, luật lệ, nghệ thuật, nhân bản, niềm tin và tất cả những khả năng và thói quen

mà con người đạt được với tư cách là thành viên trong xã hội [Dẫn lại

tr.678]

Trong ghi chép của mình, chủ tịch Hồ Chí Minh đã dẫn một định nghĩa

về văn hóa như sau:

Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, phát luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của

sự sinh tồn [Dẫn lại theo 10, tr 31]

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Như vậy, từ một số quan điểm cơ bản trên, chúng tôi nhận thức: văn hóa được hiểu là hệ thống những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra và được lưu truyền từ đời này sang đời khác Bản chất của văn hóa chính là sự khác biệt

Trong lịch sử phát triển văn hoá và ý thức tâm lí của nhân loại, tâm linh

là khái niệm chỉ những hiện tượng liên quan đến thế giới linh hồn của con người sau khi chết, gắn liền với những biểu hiện dị thường, đậm màu sắc huyền bí… Nói đến tâm linh, hẳn nhiều người sẽ nghĩ ngay đến những gì huyền bí, linh thiêng như thể nó đang tồn tại mà con người không nhìn thấy

rõ, thậm chí không lý giải được

Trong sách Tâm linh Việt Nam, tác giả Nguyễn Duy Hinh quan niệm:

Tâm linh là thể nghiệm của con người (tâm) về cái Thiêng (linh) trong tự nhiên và xã hội thông qua sống trải, thuộc dạng ý thức tiền lôgíc không phân biệt thiện ác [Dẫn lại theo 51, tr.52]

Nhà nghiên cứu văn hoá Nguyễn Đăng Duy trong Văn hóa tâm linh đã

bàn về tâm linh như sau:

Tâm linh là cái thiêng liêng cao cả trong cuộc sống đời thường, là niềm tin thiêng liêng trong cuộc sống tín ngưỡng tôn giáo” Cái thiêng liêng cao cả, niềm tin thiêng liêng ấy được đọng lại ở những biểu tượng, hình ảnh, ý niệm [Dẫn lại theo 10, tr.14]

Trần Đình sử trong bài viết “Văn học và văn hoá tâm linh” (Kỷ yếu Hội thảo Văn học và văn hoá tâm linh năm 2015 tại Trường Đại học Khoa học và

Xã hội Nhân văn Hà Nội) đã cho rằng:

Tâm linh là niềm tin vào thế giới bên kia, vào các sức mạnh siêu nhiên chi phối thực tế, hoặc các khả năng biến đổi số phận con người hoặc giải đáp trạng thái nhân sinh hiện hữu Niềm tin ấy thể hiện trong thế giới quan, được kiến tạo bởi các kí hiệu và diễn ngôn tâm linh Thế

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

giới ấy có thần , Phật, Chúa Trời, ma, quỷ, Sa tăng, tức là các biểu tượng, các siêu kí hiệu, bên dưới có vô vàn các kí hiệu bậc thấp, các

mô hình tự sự, các mô típ, các mẫu gốc lặp đi lặp lại Ví như, một môtip “Mộng” thì trong văn học đã có biết bao nhiêu mộng Đầu tiên

là báo mộng, Thần nhân qua mộng báo tin cho người, nhưng trong các truyện ở Việt điện u linh [21, tr.88]

Từ góc nhìn tâm linh, theo quy điểm luận giải của nhà nghiên cứu Trần Đình Sử, sau là giấc mộng sẽ là một thế giới khác và nó có nhiều biểu hiện khác nhau như “mộng đế vương, mộng quốc sự, mộng làm tình, mộng sinh thực (mộng đầu thai hoặc tái sinh), mộng hôn nhân, mộng chết, mộng sinh, mộng gặp hạn, mộng quan chức, mộng đỗ đạt, mộng gặp thần nhân, gặp tiên, mộng thấy ma quỷ, mộng gặp oan hồn, mộng hóa thân như Trang Chu mộng bướm…” Quả vậy, trong văn học, mộng là chính là chiếc cầu nối thế giới này với thế giới “bên kia” Mộng cũng là siêu thoát khỏi đời thực Mộng là tình huống triết lí giúp ngộ ra bản chất cuộc đời

Cũng trong Hội thảo Văn học và văn hoá tâm linh (2012), nhà nghiên

cứu Nguyễn Đăng Điệp cũng đưa ra quan điểm khá rõ về tâm linh, ông khẳng định tâm linh và thế giới tâm linh:

Là một thế giới có nhiều bí ẩn mà khoa học đến nay vẫn chưa thể giải thích hết được Nhưng về cơ bản, có thể khẳng định, đó là thế giới gắn liền với niềm tin về những giá trị cao cả, thiêng liêng Hướng đến tâm linh, con người kỳ vọng hướng tới những giá trị chân thiện mỹ

[21, tr.16]

Từ một số quan niệm đã nêu trên, chúng tôi cho rằng tâm linh là một hình thái ý thức của con người Tâm linh là những gì trừu tượng, cao cả, vượt quá cảm nhận của tư duy thông thường và gắn liền với niềm tin thiêng liêng trong cuộc sống tín ngưỡng hay tôn giáo của mỗi người Lĩnh vực tâm linh là

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

những nhận thức được thể hiện bằng trực giác của từng người chứ không thể chứng minh bằng thực nghiệm hoặc bằng lý trí Tâm linh là ngưỡng vọng của con người về những biểu tượng, hình ảnh thiêng liêng

Trong chiều hướng tư duy ấy, ý thức về cõi tâm linh cũng là một biểu hiện của văn hoá và có tính dân tộc Điều này càng rõ hơn khi điều ấy được thể hiện trong các sáng tác văn chương trung đại Việt Nam Từ ý thức và những biểu hiện khá đậm nét của các yếu tố tâm linh đó, các nhà nghiên cứu

đã khái quát thành ý niệm về văn hoá hoá tâm linh và ảnh hưởng của văn hoá tâm linh trong văn chương Khảo sát một số quan điểm về văn hoá tâm linh,

về cơ bản chúng ta có thể thống nhất như sau:

Văn hóa tâm linh là một mặt hoạt động văn hóa xã hội của con người, được biểu hiện ra những khía cạnh vật chất hoặc tinh thần, mang những giá trị thiêng liêng trong cuộc sống đời thường và biểu hiện niềm tin thiêng liêng trong cuộc sống tín ngưỡng tôn giáo, thể hiện nhận thức, thái độ (e dè, sợ hãi hay huyền diệu) của con người

Trong mối quan hệ giữa văn chương, văn hoá, về giá trị của văn hoá tâm linh, chúng tôi thống nhất với cách nhận định của Trần Đình Sử:

Xét về góc độ nhân loại học, văn hoá tâm linh là một bình diện của văn hoá các tộc người, gắn với phong tục tập quán, cố định trong ngôn ngữ, đúc rút thành các motuyp, các mẫu gốc thi pháp của các

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

truyện kể truyền thống Cho nên văn hoá tâm linh sẽ theo suốt cuộc tồn tại của các dân tộc trên trái đất, gắn với con người và thể hiện trong văn học nghệ thuật [21, tr.90]

Tóm lại, văn hoá tâm linh là một khái niệm động, có tính khái quát và trừu tượng cao liên quan đến nhiều vấn đề của tâm lý học chuyên sâu Vấn đề này thuộc về lĩnh vực tinh thần Nó bao gồm không chỉ là những giá trị văn hoá vô hình (nghi lễ, tập tục, ý niệm ) mà cả những hình thức văn hoá hữu hình phát tín hiệu thiêng liêng (đình, chùa, phủ, nhà thờ ) Do đó, trong luận văn này, để đảm bảo tính thống nhất và khoa học của một công trình nghiên cứu Ngữ văn được tiếp cận từ góc nhìn văn hoá, chúng tôi sử dụng và căn cứ quan điểm của Nguyễn Đăng Duy và Trần Đình Sử để triển khai tìm hiểu các luận điểm khoa học của đề tài

1.2.2 Văn hoá tâm linh với tín ngưỡng, tôn giáo, mê tín – Những tương đồng và khác biệt

Sự tương đồng và dị biệt giữa tâm linh với tôn giáo và tín ngưỡng, xét

về mặt bản chất, chúng ta có thể xem tâm linh là một hình thái ý thức của con người, tâm linh gắn liền với ý thức con người và chỉ có ở con người Trong cuộc sống của các loài vật không có sự tồn tại của tâm linh Trong cuộc số thực tại, vấn đề tâm linh lại là một vấn đề có tính chất trừu tượng, vượt quá cảm nhận của tư duy thông thường Trong cuộc sống có những vấn đề, tình huống, hiện tượng vượt quá khả năng cảm nhận của tư duy thông thường, những điều khác thường khó giải thích được bằng tư duy logic nhận thức của trí não Tuy vậy, về mặt nhận thức, chúng ta cũng không nên thần bí hóa khái niệm tâm linh, gán cho nó những tính chất siêu thực

Hiện nay, vấn đề tâm linh đã gắn bó chặt chẽ với niềm tin thiêng liêng trong cuộc sống Niềm tin là sự tín nhiệm, khâm phục ở con người với một con người, một sự việc, một học thuyết, một tôn giáo,…được thể hiện ra bằng

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

hành động theo một lẽ sống Niềm tin là hạt nhân quyết định trong việc xác lập các mối quan hệ xã hội Tâm linh có sức truyền cảm, truyền lệnh, tập hợp ghê gớm Do con người có là sinh vật có linh hồn, có ý thức, có trái tim biết rung động trước những giá trị thẩm mỹ, trước cái anh hùng, cái cao cả Sự nhận biết ý thức đó tạo nên niềm tin thiêng liêng của con người, và chính niềm tin thiêng liêng đó nuôi sống tâm linh của con người Đó chính là sức mạnh truyền lệnh kỳ diệu của niềm tin tâm thức hay tâm linh

Trước đây, khi đề cập đến vấn đề tâm linh và văn hoá tâm linh, người

ta hay nghĩ đến tín ngưỡng, văn hoá tín ngưỡng và tôn giáo Trong một số trường hợp cụ thể, một số nhà nghiên cứu đã đồng nhất khái niệm tâm linh với khái niệm tín ngưỡng và tôn giáo Chuyên gia nghiên cứu dân tộc học, tôn giáo học Đặng Nghiêm Vạn nhiều lần nhắc tới chữ tâm linh tôn giáo Do đó, khi viết về vấn đề tốn giáo của thời kỳ phong kiến đế quốc, ông cho rằng:

Tầng lớp quý tộc tiếp nhận tôn giáo như là một công cụ để trị nước, trị dân Nhân dân lao động lại xem tôn giáo như là một cứu cánh

để thỏa mãn tâm linh tôn giáo của bản thân [dẫn lại theo 10, tr.105]

Xét trong tính logic của vấn đề, nội hàm và ngoại diên của các khái niệm công cụ này, chúng tôi cho rằng khái niệm tâm linh vừa hẹp hơn nhưng lại vừa rộng hơn khái niệm tín ngưỡng tôn giáo Khái niệm tâm linh có ngoại diên hẹp hơn tín ngưỡng bởi lẽ tín ngưỡng tôn giáo ngoài phần tâm linh còn

có phần mê tín dị đoan và sự cuồng tín tôn giáo Ngoài ra, tôn giáo còn là một lĩnh vực của đời sống tinh thần, đồng thời là một thiết chế xã hội Với tư cách

là thiết chế xã hội thì bản thân nó không thể khỏi sự thế tục hóa, sự tha hóa do việc lợi dụng của giai cấp thống trị Nhưng xét ở một phương diện khác, khái niệm tâm linh lại rộng hơn các khái niệm tôn giáo, tín ngưỡng Vì lẽ nội hành của khái niệm tâm linh gắn liền với cái thiêng liêng, cao cả và siêu việt…Điều này không chỉ biểu hiện trong đời sống tôn giáo, mà có cả ở đời sống tinh

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

thần, đời sống xã hội Nhờ có những biểu hiện ấy, con người mới đạt đến những chiều kích nhân văn cụ thể của con người

Về vấn đề gặp gỡ và khác biệt giữa tâm tinh và mê tín dị đoan, chúng ta cũng cần phải có những giới thuyết cụ thể Mê tín dị đoan được hiểu là là “tin một cách mê muội, kỳ dị, lạ thường”, tin không lý trí và đến mức không cần

cả mạng sống của mình Khi con người ta tin rằng một hiện tượng xảy ra là hậu quả của một hiện tượng khác, trong khi thật ra không có mối liên hệ nguyên nhân hệ quả nào giữa các hiện tượng này Trong cuộc sống, có rất nhiều khi người ta cố gắng làm hoặc tránh làm một hành động gì đó với niềm tin để một sự việc gì đó khác sẽ xảy ra hoặc không xảy ra Lâu dần, người đó trở nên bị lệ thuộc bởi chính những lối suy nghĩ, những niềm tin mà bản thân

họ gây dựng Theo Voltaire, một đại văn hoà, triết gia người Pháp đã cảnh

báo: Một người mê tín cũng như một kẻ nô lệ bị trói buộc bởi những nỗi lo sợ

vô cớ do chính mình áp đặt

Nói về nguồn gốc, mê tín dị đoan tồn tại được là bám vào trình độ văn hóa khoa học còn thấp kém, con người không đủ trình độ để phân tích, lý giải khoa học và thỏa đáng cho những hiện tượng xảy ra xung quanh Thậm chí cho đến ngày nay, nhiều câu hỏi tương tự vẫn chưa thể được trả lời bởi khoa học và sự sợ hãi về các hiện tượng thiên nhiên và “siêu nhiên” vẫn còn tác động mãnh liệt trong tiềm thức con người Thực tế cho thấy những người càng có nghề nghiệp nguy hiểm, càng bấp bênh, càng tùy thuộc vào thiên nhiên thì thường càng có nhiều thủ tục mê tín gắn liền vào cách thức, lề lối sinh sống hàng ngày của họ Dần dần mê tín dị đoan trở thành những thói quen phiền toái, tốn kém, tuy vậy người ta vẫn sẵn sàng đánh đổi để có thể cảm thấy an toàn hơn, có thờ có thiêng, có kiêng có lành

Như vậy, cả mê tín dị đoan và tâm linh tồn tại được đều dựa trên cơ sở niềm tin của con người nhưng với tâm linh thì đó là niềm tin thiêng liêng có ở

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

trong nhiều mặt của đời sống tinh thần Còn với mê tín dị đoan thì đó là niềm tin mù quáng Ranh giới giữa tâm linh và mê tín dị đoan là rất mong manh Từ sự phân biệt trên, chúng ta có thể nhận thấy tâm linh là một biểu hiện trong đời sống tinh thần của con người với tất cả sự phong phú và đa dạng của nó Vì thế, trên thực tế, chúng ta không nên đơn giản hoá cho rằng tâm linh là mê tín di đoan và cũng không nên thần bí hoá, tuyệt đối hoá vấn

đề tâm linh, gán cho nó những đặc tính phi thường siêu thực Trong nghiên cứu văn học, chúng ta cần có thái độ nhận thức đúng đắn vấn đề nhạy cảm này và khẳng định văn hoá tâm linh là một nội dung quan trọng cần thiết và

có tính đặc thù của các tác phẩm văn học cổ điển Việt Nam nói riêng và đời sống văn hoá của dân tộc ta nói chung Trên tinh thần đó, văn hoá tâm linh cần được xem xét như một phương diện nghệ thuật của văn học, nó giúp cho con người trung đại, tác gia văn học cổ điển thể hiện những giá trị cốt lõi của

tư duy thẩm mỹ và quan niệm nhân sinh trong cuộc sống của họ một cách hữu

Hệ thống tín ngưỡng được xem xét trong nội dung nghiên cứu này là tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, tín ngưỡng sùng bái con người, tín ngưỡng sùng bái vật tổ những cơ sở này bắt nguồn từ sự chịu ảnh hưởng bởi điều kiện tự nhiên, điều kiện lịch sử, tâm lí, thói quen và tính cách dân tộc Việt Dân tộc chúng ta cư trú trên một địa bàn có điều kiện sinh thái đầy khắc nghiệt, khí

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

hậu và thời tiết thay đổi thất thường Điều này tất yếu sinh ra tâm lí phụ thuộc, nể sợ, e ngại các hiện tượng tự nhiên và ý thức tôn sùng, sống hoà hợp với tự nhiên Do vậy, sự quan sát thiên tượng đã trở thành kinh nghiệm sinh tồn cần có của mỗi người dân:

Trông trời, trông đất trông mây Trông mưa trông nắng trông ngày trông đêm

Trông cho chân cứng đá mềm Trời yên bể lặng mới yên tấm lòng

Từ tâm lý này, việc thờ cúng thần sông, thần nước, thần sấm, thần mưa… tục tế thiên, tế địa, chư vị thiên thần khá phổ biến Vì vậy, tín ngưỡng sùng bái tự nhiên được hình thành và rất phổ biến trong nhân dân Theo Phan Đại Doãn:

Ở góc độ vũ trụ quan, người Việt Nam và cả một số nước Đông

Á quan niệm về quan hệ giữa con người và thiên nhiên có ba yếu tố: Trời – Đất – Người (Thiên, địa, nhân) mà trong đó con người là bộ phận của thiên nhiên, đúng như tục ngữ của người Việt Nam đã nói con người là hoa của đất, nghĩa là con người là tinh hoa của đất nhưng không tách khỏi đất Trời và đất, theo cách nói ngày nay là thiên nhiên, được xem như một thức tế ngoài con người Con người là cao quý, nhưng không thể thoát ly khỏi thiên nhiên mà chính là do thiên nhiên tạo nên [Dẫn lại theo 10, tr.125]

Trong mối quan hệ tam tài này, thì trong ý thức của nhân dân, thiên vẫn

là đối tượng được tôn kính nhất Trong hệ tư tưởng của mình, người Việt

thường sử dụng cặp phạm trù thiên (trời) và nhân (người) để khảo sát thiên

nhiên và xã hội Trong quan hệ đó, thế ứng xử của con người là phải giữ mối hài hoà, tạo thế cân bằng, tôn trọng thiên nhiên Do vậy, trong đời sống tâm linh của người Việt, hệ thống tín ngưỡng về thiên nhiên dần được hình thành

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si