CHƯƠNG 3. HIỆU QUẢ THẨM MỸ CỦA NHỮNG YẾU TỐ VĂN HOÁ TÂM LINH TRONG TRUYỆN KIỀU
3.2. Ý nghĩa giáo dục văn hoá và khát vọng nhân văn của con người qua yếu tố tâm linh trong Truyện Kiều
3.2.1. Ý nghĩa giáo dục văn hoá qua yếu tố tâm linh trong Truyện Kiều
Truyện Kiều ra đời cách thế hệ chúng ta hơn hai trăm năm, nhưng không vì thế mà tác phẩm không ý nghĩa giáo dục, hướng thiện đối với con người ngày nay. Ngược lại, chính giá trị nhân văn, nhân bản của tác phẩm vẫn gieo vào lòng các thế hệ độc giả niềm tin vào quy luật nhân quả “ở hiền gặp lành”,
“ác giả ác báo”.
Trước hết, Truyện Kiều là minh chứng về việc thực hành các nghi thức cúng tế, thực hiện đạo hiếu trong xã hội.
Thờ cúng là một hình thức giao tiếp có ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Đó là cách diễn tả sự hiệp thông giữa thần linh với con người, giữa ông bà cha mẹ và con cháu, giữa người sống và cả chết, là dịp đoàn tụ của đại gia đình. Tục tảo mộ trong tiết thanh minh, thờ cúng ông bà nhắc thế hệ những người đang sống phải nhớ đến cội nguồn. Qua bức tranh về tiết Thanh minh, người đọc có
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
thể hình dung được tục lệ thờ cúng của con người phương Đông. Nó không chỉ giúp người đọc nhận diện một nét văn hoá đẹp mà còn truyền thông điệp về đức hiếu hạnh trong ý thức của nhân vật trong Truyện Kiều nói riêng và người dân Việt nói chung.
Tấm lòng hiếu hạnh của Thúy Kiều, người con gái thông minh, tài sắc và hơn hết là có tấm lòng hiếu thảo đối với cha mẹ là minh chứng rõ ràng nhất. Thúy Kiều và Kim Trọng yêu nhau rất thiết tha, đã thề non hẹn biển, mãi mãi có nhau, thế nhưng khi gia đình có biến, Kiều đã hy sinh tình yêu đẹp nhất để thực hiện chữ hiếu, nghĩa là Kiều không thể quên bổn phận làm con:
Để lời thệ hải minh sơn,
Làm con trước phải đền ơn sinh thành.
Ngay cả trong lúc Kiều toan tự tử, bàn tay đạo lý, những trách nhiệm của đạo làm con đã ngăn Kiều lại, không cho Kiều làm cái việc dại dột:
Một tình thì chớ hai tình thì sao?
Sau dầu sinh sự thế nào,
Trung nguyên chẳng kẻo lụy vào song thân.
Trong mười lăm năm lưu lạc, trải qua bao khổ cực đớn đau, tủi nhục ê chề, nhưng những suy nghĩ về cha mẹ luôn thường trực trong tâm khảm Thuý Kiều. Giấc mơ hương quan, đoàn viên gia đình là giấc mơ được trăn trở nhiều nhất trong lòng Thuý Kiều. Đây là niềm tin thiêng liêng để nàng vượt qua bao khó khăn thử thách trong bể trầm luân. Niềm tin đó đã trở thành hiện thực, cuối tác phẩm, nàng về đoàn tụ với gia đinh. Và phải chăng việc Kiều lập am tu tại gia cũng là một hình thức hợp lý hợp tình để phụng dưỡng cha mẹ?
Đối với tổ tiên, con cháu luôn tỏ lòng kính ngưỡng qua những nén nhang, ban thờ trong gia đình. Trong một năm, có hai ngày được đặc biệt dành cho những người đã mất: Thứ nhất là ngày kỵ nhật, thứ hai là ngày thanh minh viếng mộ, ngày lễ này được diễn ra vào một trong những lúc thời
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
tiết đẹp nhất trong năm khi:
Cỏ non xanh tận chân trời, Cành lê trắng điểm một vài bông hoa
Thanh minh trong tiết tháng ba, Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh.
Xuất hiện duy nhất một lần trong tác phẩm Truyện Kiều, nhưng có lẽ không ai quên được quang cảnh người dân nô nức đi tảo mộ, chăm sóc mộ phần… sau đó mới bày lễ vật dâng cúng, khấn vái và cuối cùng là hoá vàng mã gửi cho ông bà, nên mới có cảnh “thoi vàng vó rắc tro tiền giấy bay”. Cốt lõi của việc đi tảo mộ là để chăm nom, tu tảo mồ mả của ông cha và cũng ghi nhận việc làm này chứng tỏ con người không bao giờ quên được tổ tiên.
Như vậy, hiếu hạnh với cha mẹ, thờ cúng, tưởng nhớ tổ tiên có ý nghĩa giáo dục vô cùng quan trọng đối với các thành viên trong gia đình, dòng họ.
Đó không chỉ là nhu cầu đền ơn đáp nghĩa mà còn là nhu cầu tinh thần bù đắp những thiếu hụt trong cuộc sống thực tại khó khăn của con người. Nghi thức thờ cúng cũng như các yếu tố tâm linh nói chung có thể khẳng định tín ngưỡng dân gian đã thực sự trở thành một mặt của lối sống người dân Việt.
Vấn đề thứ hai cần nói rõ là bên cạnh tinh thần hiếu hạnh, nghi thức thờ cúng tổ tiên, quả báo nhỡ tiền cũng là một hình thức giáo dục, răn dạy con người phải sống tốt đời, đẹp đạo. Trong cuộc đời của Kiều từ một tiểu thư khuê các, Kiểu đã phải chấp nhận bán mình để chuộc cha và em, bất hạnh hơn Kiều lại rơi vào lầu xanh, trở thành gái làng chơi, được Thúc Sinh thương yêu, bỏ tiền chuộc nhưng hạnh phúc mong manh, rồi lại rơi vào lầu xanh
“thanh lâu hai lượt thanh y hai lần”… tất cả là do đâu, nếu không phải là do bởi lòng tham, sự ích kỷ, dục vọng thấp hèn, sự ghen tuông…của Bạc Bà, Bạc Hạnh, Mã Giám sinh, Ưng Khuyển, Hoạn Thư… vùi dập đó sao? Nên Kiều hoàn toàn có lí do để thực hiện công lý và đòi lại công bằng cho chính mình
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
và cho cả xã hội đương thời. Người tốt được nàng ban thưởng, trả ơn còn bọn tiểu nhân độc ác thì Kiều trừng phạt đích đáng. Đoạn trích Báo ân báo oán đã thể hiện sâu sắc triết lý nhân quả của cha ông ta.
Cho hay muôn sự tại trời, Phụ người chẳng bõ khi người phụ ta.
Những người bạc ác tinh ma, Mình làm mình chịu, kêu mà ai thương!
Bàn về câu chuyện nhân quả này, Đặng Thanh Lê trong Giảng văn Truyện Kiều đã nhấn mạnh:
“Cho hay muôn sự tại trời” hòa hợp với lý trí ấy đã chịu s ự tác động sâu sắc của dòng suy nghĩ quần chúng: Ông xanh cay nghiệt đáng ghét thường “quen thói má hồng đánh ghen” kia đã thành ông trời công minh “lồng lộng trời cao” đứng về kẻ bị áp bức để “khéo thay một mẻ tóm về đầy nơi” gồm toàn “những người bạc ác tình ma”
[31, tr.106].
Luận lý về Nhân quả, báo ứng là cơ sở đạo đức cơ bản giúp người đọc lý giải hành động báo thù của Kiều là chính đáng, hoàn toàn phù hợp với triết lý công bằng của nhân dân:
Ơn ai một chút chẳng quên, Oán ai một chút để bên dạ dày.
Là một triết lý hợp lẽ tự nhiên:
Ác giả ác báo xoay vần,
Hại nhân nhân hại xưa nay lẽ thường.
Để nhận thức rõ hơn về luận lý Nhân quả, quả báo nhãn tiền, chúng ta có thể xem xét lối cấu trúc hô ứng của kiểu kết thúc có hậu trong truyện Nôm nói chung và Truyện Kiều nói riêng. Bởi lẽ, để đi đến sự kết thúc, người ta thường tạo ra những tình huống khuyến thiện phạt kẻ ác, ban thưởng người
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
hiền, giai nhân tái ngộ tài tử, đoàn viên sum vầy. Chẳng hạn ở truyện Lục Vân Tiên ca diễn của Nguyễn Đình Chiểu, mẹ con Võ Thể Loan bị cọp bắt mang bỏ đi vào hang tối, Trịnh Hâm gian ác dù được Lục Vân Tiên tha mạng nhưng khi về tới Hàn Giang thì thuyền bị chìm và Trịnh Hâm bị cá nuốt còn Vân Tiên và Nguyệt Nga cuối cùng được sum họp. Ở Truyện Kiều cũng vậy, trải qua mười lăm năm đoạn trường, cuối cùng Kiều cũng được trở về đoàn tụ với gia đình, đúng như Đạm Tiên đã từng tiên đoán:
“Còn nhiều hưởng thụ về sau, Duyên xưa tròn trặn, phúc sau dồi dào!”
Nếu luật nhân quả của Phật giáo được thị hiện trong ba kiếp: quá khứ - hiện tại – tương lai thì mười lăm năm truân chuyên của Kiều phải chăng cũng là do cái “tiền duyên túc trái” của kiếp trước? Có lẽ Thuý Kiều đã đúng khi chiêm nghiệm, tự an ủi “kiếp xưa đã vụng đường tu” vì những oan ức và khổ đau mà nàng đã thực tế đón nhận ở kiếp này. Và cũng có thể do những thế lực hữu hình đè nén, áp bức, mà Kiều không sao thoát ra được, nên đành gửi vào thế giới khác nỗi niềm tâm sự của một người con gái “Thanh lâu hai lượt, thanh y hai lần”. Cho nên theo Nguyễn Du và đại đa số người dân Việt không theo tôn giáo thì dù cho có nhân quả ba đời đi chăng nữa, nhưng cái đáng quan tâm, nhất là hành vi, suy nghĩ của con người trong cuộc sống hiện tại này. Kiều nghĩ về “kiếp xưa” là để nhắc nhở mình “kiếp này” sống tốt hơn, cải được số phận, như Kim Trọng từng nói với Kiều “xưa nay nhân định thắng thiên cũng nhiều”. Cuối cùng, bằng những nỗ lực của bản thân Kiều đã chiến thắng số mệnh, kết quả “đoàn viên” của Kiều với gia đình đã thực sự chứng minh được nhân quả hiện tiền ngay chính cuộc đời trần thế chứ không phải ở kiếp nào xa xôi.
Điều thứ ba cần nói thêm, để gia tăng giá trị, ý nghĩa của tinh thần giáo dục, trong Truyện Kiều Nguyễn Du đã nhấn mạnh vai trò của lời thề với tư
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
cách là bài học về tinh thần trách nhiệm. Con người sống phải biết chịu trách nhiệm trước hành động cá nhân. Đối với những con người bản lĩnh, dám nghĩ, dám làm thì sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm về việc mình làm càng được nhấn mạnh hơn. Điều này thực sự in dấu sâu đậm trên trang viết của Nguyễn Du kết tinh trong tình yêu của Kim Trọng và Thuý Kiều, trong lời thể non hẹn biển của đôi tài tử giai nhân này. Như đã biết, Thuý Kiều là người thủ tín, khắc cốt ghi tâm những lời thể giữa họ, thậm chí khi chia tay để Kim Trọng về quê thọ tang chú, Kiều đã nhấn mạnh đến chuyện thề nguyền:
Đã nguyền hai chữ đồng tâm, Trong năm thề chẳng ôn cầm thuyền ai.
Thế nhưng, chính con người có ý thức sâu sắc về trách nhiệm với lời thể đã phải bội ước, vi phạm lời thề:
Thề hoa chưa ráo chén vàng, Lỗi thề thôi đã phụ phàng với hoa.
Dù rằng nguyên nhân dẫn đến việc lỗi thề là rất rõ:
Duyên kỳ ngộ, đức cù lao, Bên tình bên hiếu, bên nào nặng hơn?
Để lời thệ hải minh sơn
Làm con trước phải đền ơn sinh thành.
Điều đáng nói là, trước lời thể con người đã thể hiện trách nhiệm như thế nào với những lời mình thề? Ở đây, Kiều đã chủ động nghĩ đến việc chia tay với Kim Trọng, nhưng cách xử lý vấn đề rất hợp tình hợp lý, nàng không hề trốn chạy hay chối bỏ trách nhiệm này. Bằng chứng Kiều đã cậy nhờ Thúy Vân thay mình trả nghĩa đối với Kim lang:
Cậy em, em có chịu lời, Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa.
Điều chứng thực, Thuý Kiều là người trọng nghĩa, thủ tín và nàng hoàn
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
toàn không phải là người thờ ơ với lời thề, với kỷ vật. Bởi lẽ, khi trao gửi tâm tư, kỉ vật Thuý Kiều luôn thể hiện sự dằn vặt giữa lý trí và nội tâm:
Chiếc vành với bức tờ mây, Duyên này thì giữ, vật này của chung.
Nếu Kiều vô trách nhiệm với lời thề, thì việc chấm dứt tình yêu của Kim Trọng là chuyện dễ dàng. Song Kiều là con người có ý thức sâu sắc về lời thề, lời thề tự nó thốt lên đau đớn:
Ôi Kim Lang! hỡi Kim Lang, Thôi thôi, thiếp đã phụ chàng từ đây!
Từ đấy trở về sau, lúc nào cũng sống trong cảnh:
Ôm lòng đòi đoạn xa gần, Chẳng vò mà rối, chẳng dần mà đau!
Nếu Kiều là người không có ý thức trách nhiệm với lời thề, thì có lẽ Kiều cũng sẽ giống như Tú Bà, Sở Khanh, Bạc bà, Bạc Hạnh … là những kẻ trốn chạy, chối bỏ lời thề, nàng sẽ nhận lấy những quả báo, sự trừng trị từ đấng siêu nhiên. Sau này chính trong màn báo ân báo oán, Kiều đã lấy lời thề xưa để trừng phạt kẻ thâm độc, gian ác “Thề sao thì lại cứ sao gia hình”. Và nàng đã nhân danh công lý để trừng phạt những kẻ phản bội lời thề. Vì vậy, hiểu đúng giá trị của lời thề sẽ giúp chúng ta trân trọng lời thề sẽ giúp chúng ta trân quý những phẩm cách thiện lương, biết sống tốt, sống trách nhiệm, đó cũng là một biểu hiện của một tín ngưỡng tâm linh tích cực. Do đó, có thể nói, trách nhiệm với lời minh thệ là một trong những bài học giáo dục con người.
Trong Truyện Kiều, các biểu hiện tâm linh không chỉ mang lại ý nghĩa giáo dục mà thông qua những hình thức thờ cúng, sinh hoạt lễ hội, còn làm cho con người với người xích lại gần nhau hơn. Ý nghĩa nhân văn của nó được thể hiện ở phương diện là đầu mối kết nối giữa quá khứ - hiện tại – tương lai. Một khi đã đi vào sâu tâm thức người Việt sâu lắng, nó sẽ thăng
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
hoa và kết tinh thành những áng văn chương vừa mang tính nghệ thuật thẩm mỹ định hướng cho một quan điểm sống hướng thiện để sống đẹp.
3.2.2. Khát vọng hạnh phúc của cá nhân qua yếu tố văn hoá tâm linh trong Truyện Kiều
Xã hội Truyện Kiều chính là bộ mặt của xã hội phong kiến đến thời mục ruỗng, suy thoái. Ở đó có đủ những thế lực hữu hình và vô hình như thế lực đồng tiền, thế lực nhà chứa, thế lực quan lại và cả những định kiến, những trói buộc về mặt tinh thần từng bước chà đạp, áp bức, bóc lột người lao động nghèo. Sống trong thảm cảnh như thế, con người ta không những ước mơ mà đã vùng lên đòi hỏi một cuộc sống mà trong đó người dân có được cơm ăn, áo mặc, có được tự do, công lý và bớt dần những ràng buộc về tinh thần. Để thực hiện công lý và những ước mơ trong cuộc sống, con người đã đặt niềm tin vào thế giới tâm linh với những tưởng tượng phong phú về thế giới tự nhiên, con người và cả những vấn đề xã hội.
Các yếu tố tâm linh trong Truyện Kiều đã giúp tác giả và nhân vật của ông thể hiện những khát vọng lớn về một xã hội tự do, công lý, hạnh phúc.
Thông qua việc vay mượn những hình thức tâm linh như hồn ma, thế giới cõi âm, Nguyễn Du đã dấy lên trong tác phẩm của mình ước mơ của người đang sống cũng như người đã khuất đang khao khát mãnh liệt về xã hội ấm no hạnh phúc và có công lý, tình thương. Điều mà Nguyễn Du quan tâm, mong mỏi là xã hội đó không còn cảnh con người cô đơn, cảnh đàn áp, chèn ép và đẩy con người vào chốn bùn dơ nước đọng, đặc biệt, không còn có những nỗi khổ đau mà thân phận người phụ nữ có số phận bạc mệnh, những khách má hồng đa đoan như Đạm Tiên, Tiểu Thanh và kể cả Thúy Kiều phải gánh chịu.
Bằng những hình thức tâm linh, những yếu tố huyền hoặc, Nguyễn Du còn thể hiện những trăn trở của mình về tình yêu tự do, ông khát khao và nguyện cầu cho những đôi nam nữ được tự do luyến ái. Kim Trọng và Thúy
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Kiều đã tự do bày tỏ tình cảm của mình và mạnh dạn đính ước với nhau thể hiện tư tưởng tự do trong tình yêu, mơ ước vượt qua quan niệm cha mẹ đặt đâu con ngồi đó. Họ luôn tin rằng việc thề ước, lòng thuỷ chung và niềm tin về Nhân quả, đức tính thiện lương sẽ luôn được báo đền. sẽ giúp họ mãi mãi gắn bó với nhau. Dù cho Kim Trọng – Thúy Kiều không trọn được ước nguyện nhưng tình yêu họ có sức tố cáo mạnh mẽ các thế lực hữu hình của xã hội phong kiến và thể hiện mơ ước về tình yêu của họ có sức tố cáo mạnh mẽ các thế lực hữu hình của xã hội phong kiến và thể hiện ước mơ về tình yêu thật sự đẹp, chân chính. Đặc biệt trong những ngày lưu tán, trải qua bao tủi nhục, Thuý Kiều vẫn luôn ôm ấp một niềm tin thuỷ chung với mối tình son sắt ấy. Những hành động lập đàn cầu siêu, tin theo hướng dẫn của Đạm Tiên, tin lời dạy bảo của Tam Hợp đạo cô, đi theo vãi Giác Duyên, nương náu cửa Phật… của Thuý Kiều đã cho thấy sự dụng công của Nguyễn Du trong việc xây dựng nên một bức tranh tâm lý thấm màu hư vô, huyền hoặc của thế giới tâm linh. Chính những điều đó đã góp phần củng cố niền tin cho Thuý Kiều.
Điều đó được bộc lộ rõ khi nàng bất ngờ được gặp gia quyến, nàng đã vội gọi ngay Kim lang là chồng:
Này chồng, này mẹ, này cha, Này là em ruột, này là em dâu.
Luôn trân trọng tình cảm riêng tư, khát vọng yêu thương của con người với những cảm xúc chân thật nhất, đặc biệt là tình yêu đôi lứa, Nguyễn Du đã xây dựng nên những chi tiết nhuốm màu tâm linh như báo mộng, hồn ma, cầu nguyện, khấn vái…, góp phần thể hiện một niềm tin về sự hoàn hảo trong tâm thức thiện lương của con người. Điều này cũng thể hiện một cái nhìn đầy bao dung, mạnh bạo mà cũng thật nghiêm túc. Nguyễn Du luôn cầu chúc cho Kim Kiều mãi giữ vẹn tình cảm buổi đầu thiết tha, trong sáng dù cho phải lìa xa nhau mười lăm năm đằng đẳng, phải chịu biết bao bi kịch trong cuộc đời.
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si