(Luận văn) thế giới nghệ thuật thơ ngô thì nhậm

Ông để lại dấu ấn trong lịch sử dân tộc với vị trí của một nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao tài ba, một nhà văn hóa lớn, một tác gia của văn học thời Tây Sơn nói riêng, văn học

Trang 1

TRẦN THỊ LỆ NHẬT

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ NGÔ THÌ NHẬM

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

BÌNH ĐỊNH – NĂM 2019

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 2

TRẦN THỊ LỆ NHẬT

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ NGÔ THÌ NHẬM

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8220121

Người hướng dẫn: TS Nguyễn Đình Thu

Trang 3

quả, số liệu nghiên cứu trong luận văn này chưa từng công bố ở bất cứ công trình nào

Trang 4

DANH MỤC VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU 1

1.Lí do chọn đề tài 1

2.Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 2

3.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luận văn 7

7 Cấu trúc của luận văn 7

CHƯƠNG 1 NGÔ THÌ NHẬM TRONG TIẾN TRÌNH VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI 8

1.1 Ngô Thì Nhậm - cuộc đời và sự nghiệp văn chương 8

1.1.1 Cuộc đời 8

1.1.2 Sự nghiệp văn chương 13

1.2 Ngô Thì Nhậm – tác giả tiêu biểu của văn học Việt Nam trung đại 18 1.2.1 Đặc điểm chung của văn học Việt Nam trung đại 18

1.2.2 Vị trí của Ngô Thì Nhậm trong tiến trình văn học Việt Nam trung đại 26

Tiểu kết chương 1 31

CHƯƠNG 2 HỆ THỐNG TƯ TƯỞNG VÀ THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG TRONG THƠ NGÔ THÌ NHẬM 32

2.1 Hệ thống tư tưởng 32

2.1.1 Tư tưởng Nho giáo 32

2.1.2 Tư tưởng Phật giáo 35

2.1.3 Tư tưởng Lão Trang 40

2.2 Thế giới hình tượng 42

Trang 5

CHƯƠNG 3 NGÔN NGỮ, GIỌNG ĐIỆU, KHÔNG GIAN VÀ THỜI

GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ NGÔ THÌ NHẬM 61

3.1 Ngôn ngữ nghệ thuật 61

3.1.1 Ngôn ngữ trang trọng 61

3.1.2 Ngôn ngữ đời thường 64

3.1.3 Ngôn ngữ triết lí 68

3.2 Giọng điệu nghệ thuật 70

3.2.1 Giọng điệu sôi nổi, tự hào 70

3.2.2 Giọng điệu thổ lộ, tâm tình 71

3.2.3 Giọng điệu triết lí, chiêm nghiệm 73

3.3 Không gian nghệ thuật 76

3.3.1 KHông gian vũ trụ 76

3.3.2 Không gian sinh hoạt 79

3.3.3 Không gian thiền 81

3.3.4 Không gian tâm tưởng 82

3.4 Thời gian nghệ thuật 84

3.4.1 Thời gian hiện thực 84

3.4.2 Thời gian tâm trạng 86

Tiểu kết chương 3 89

KẾT LUẬN 90 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

Trang 7

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngô Thì Nhậm là một danh nhân lỗi lạc của Việt Nam trong thế kỷ XVIII Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với những biến động thăng trầm của lịch sử Ông để lại dấu ấn trong lịch sử dân tộc với vị trí của một nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao tài ba, một nhà văn hóa lớn, một tác gia của văn học thời Tây Sơn nói riêng, văn học trung đại Việt Nam nói chung Nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm nói chung, về thơ văn của ông nói riêng vẫn luôn là đề tài đầy tiềm năng và giàu sức hấp dẫn đối với các thế hệ người nghiên cứu

Trong cuộc đời hoạt động sôi nổi của mình, Ngô Thì Nhậm để lại một

sự nghiệp văn học đồ sộ, có giá trị nhiều mặt Trong đó, thơ là mảng sáng tác chiếm số lượng lớn nhất, đồng thời đạt được nhiều thành tựu quan trọng Thơ Ngô Thì Nhậm phản ảnh trọn vẹn về con người, phong cách của ông, đồng thời, có những đóng góp nhất định vào sự vận động, phát triển của văn học thời Tây Sơn nói riêng, văn học thời trung đại nước ta nói chung Nghiên cứu thơ Ngô Thì Nhậm vì thế sẽ góp phần vào tìm hiểu con người, tài năng, nhân cách và phong cách Ngô Thì Nhậm Bên cạnh đó, nghiên cứu về thơ Ngô Thì Nhậm còn góp phần xác lập vị trí của nhà thơ trong bản đồ tác giả, tác phẩm văn học trung đại Việt Nam

Là một tác giả lớn của văn học trung đại, Ngô Thì Nhậm được chú ý nghiên cứu từ rất sớm Nhiều vấn đề trong thơ văn của ông cũng đã được các nhà nghiên cứu nhiều thế hệ quan tâm tìm hiểu Tuy vậy, nghiên cứu thế giới nghệ thuật thơ Ngô Thì Nhậm trong tính hệ thống theo hướng thi pháp học vẫn tiềm năng nhiều phát hiện mới, hứa hẹn những giá trị mới Hơn nữa, nghiên cứu thế giới nghệ thuật thơ Ngô Thì Nhậm để thấy được những giá trị độc đáo cũng như vị trí quan trọng của thơ ông là công việc có ý nghĩa cả về luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 8

mặt lí luận lẫn thực tiễn, góp phần giảng dạy tác giả - tác phẩm này tốt hơn trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông

Xuất phát từ sự ngưỡng vọng, yêu mến đối với danh nhân Ngô Thì Nhậm và sáng tác của ông, đồng thời từ mong muốn nghiên cứu để hiểu hơn

về con người và thơ văn tác giả, chúng tôi chọn Thế giới nghệ thuật thơ Ngô Thì Nhậm làm đề tài nghiên cứu của luận văn

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Là danh nhân lỗi lạc, nhà văn hóa lớn của dân tộc, đồng thời là một trong những tác giả lớn của văn học trung đại Việt Nam, Ngô Thì Nhậm được chú ý tìm hiểu, nghiên cứu từ rất sớm Gần một thế kỷ qua, đã có hàng trăm công trình lớn, nhỏ nghiên cứu về cuộc đời, tư tưởng, sự nghiệp văn học của Ngô Thì Nhậm Trong phạm vi của luận văn, chúng tôi chỉ xin điểm qua một

số công trình quan trọng nghiên cứu về thơ văn của ông

Năm 1974, nhóm nghiên cứu Văn Tân, Văn Lang, Lê Sĩ Thắng, Chương

Thâu và Ngọc Liên công bố cuốn Ngô Thì Nhậm con người và sự nghiệp [55]

Công trình bước đầu nghiên cứu một cách tổng quan về Ngô Thì Nhậm trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, ngoại giao, văn học, tư tưởng… Đây được xem

là một trong những công trình đầu tiên nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm

Trong công trình Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, 2 tập, do Nxb Khoa

học xã hội ấn hành năm 1978, có hai bài nghiên cứu tổng quan, đánh giá một cách khá toàn diện về cuộc đời, con người, tư tưởng và thành tựu nghệ thuật của Ngô Thì Nhậm Nhiều ý kiến quan trọng về tác gia này đã được đưa ra, chẳng hạn: “Ngô Thì Nhậm là một nhà trí thức quan trọng của nước ta cuối thế kỷ XVIII và là cây bút tiêu biểu của nền văn học rực rỡ thời Tây Sơn” [20; tr.7] Hai bài nghiên cứu trong công trình tuyển tập này là những bài viết xuất hiện sớm trong lịch sử nghiên cứu về danh nhân Ngô Thì Nhậm, có ảnh hưởng nhất định đến những công trình sau

Trang 9

Là một tác gia lớn của văn học Tây Sơn, thơ văn Ngô Thì Nhậm trong tổng thể văn học thời Tây Sơn, vì thế, cũng sớm được quan tâm nghiên cứu Mai Quốc Liên là một trong những người đầu tiên nghiên cứu thơ văn Ngô Thì

Nhậm trong văn học Tây Sơn Năm 1985, ông công bố công trình Ngô Thì Nhậm trong văn học Tây Sơn [29] Với 5 chương dày dặn, công trình đã làm rõ

những giá trị nghệ thuật, đóng góp quan trọng và vị trí của thơ văn Ngô Thì Nhậm trong sự vận động và phát triển của văn học nước ta dưới thời Tây Sơn

Tiếp nối truyền thống nghiên cứu về cuộc đời, con người và sự nghiệp của Ngô Thì Nhậm, năm 1987, tác giả Vũ Khiêu cho công bố công trình

Người trí thức Việt Nam qua các chặng đường lịch sử Trong công trình này,

Ngô Thì Nhậm được đánh giá là một trong những trí thức tiêu biểu nhất của lịch sử dân tộc Với hơn 30 trang dày dặn, công trình đã đặt người trí thức Ngô Thì Nhậm đứng trước ngã ba của lịch sử để từ đó phân tích cho chúng ta thấy được những quyết định dũng cảm, sáng suốt của ông, một trí thức đầy trách nhiệm trước đất nước, nhân dân và thời cuộc Công trình cũng có những đánh giá thật xác đáng về ông: “Qua những trang sách cũ, đọc lại thơ văn ông, chúng ta thấy nổi lên những nét rất đậm đà và rực rỡ về toàn bộ cuộc đời ông

Ta càng hiểu thêm những khát vọng lớn lao, những suy nghĩ thầm kín, những tâm sự đau thương phản ánh từ chiều sâu của tâm hồn” [26; tr.101]

Là một tác giả lớn của nền văn hóa, văn học Việt Nam, Ngô Thì Nhậm có mặt trong hầu hết những cuốn từ điển tác giả văn hóa, từ điển văn học Hầu hết ở những công trình từ điển này, các nhà biên soạn đều đánh giá

cao về con người và sự nghiệp Ngô Thì Nhậm Chẳng hạn, trong Từ điển tác giả tác phẩm văn học Việt Nam dùng cho nhà trường, các nhà biên soạn đã

khẳng định: “Thực sự, ông là bậc đại trí, đại tài đã có nhiều cống hiến cho sự nghiệp Tây Sơn và cho dân tộc trên lĩnh vực: chính trị, ngoại giao, văn hóa, văn học” [44; tr.300]

Trang 10

Bên cạnh sự nghiệp chính trị, ngoại giao, Ngô Thì Nhậm còn để lại một

sự nghiệp văn học đồ sộ, giá trị Ông để lại dấu ấn và vị trí quan trọng trong nền văn học nước nhà Là một tác gia lớn của văn học trung đại, ông được đề cập đến trong nhiều công trình văn học sử, giáo trình về văn học trung đại

Chẳng hạn, trong Văn học trung đại Việt Nam (nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế

kỷ XIX), tác giả Nguyễn Lộc đã có những nhận định xác đáng về ông, rằng:

“Nhà văn tiêu biểu nhất dưới thời Tây Sơn là Ngô Thì Nhậm” [36; tr.111]

Thơ văn Ngô Thì Nhậm đạt được thành tựu trên nhiều phương diện, trong đó có phương diện nội dung tư tưởng Do đó, đã có nhiều công trình nghiên cứu về hệ thống tư tưởng trong các sáng tác của ông Chẳng hạn, Lê Văn Tấn có bài viết nghiên cứu một cách chuyên sâu về tư tưởng nhập thế

tích cực của nhà nho hành đạo Ngô Thì Nhậm Trong công trình Tư tưởng hành đạo của nhà nho Ngô Thì Nhậm, tác giả Lê Văn Tấn đã đánh giá một

cách thỏa đáng về tư tưởng hành đạo của Ngô Thì Nhậm được thể hiện qua thơ văn ông: “Là một người sống và tham gia vào chính trị, nên những tư tưởng của Ngô Thì Nhậm không nằm ngoài mục đích vì dân vì nước Tư tưởng của ông mang tinh thần hành động và nhập thế tích cực, đáp ứng được đòi hỏi của xã hội đương thời Ngô Thì Nhậm là một trường hợp tiêu biểu của mẫu hình nhà nho hành đạo trong văn học trung đại” [58; tr.113]

Hoặc như trong luận văn thạc sĩ Tư tưởng Phật giáo trong thơ văn Ngô Thì Nhậm, tác giả Phan Thạnh đã chỉ ra những ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng

nhà Phật đến cuộc đời và thơ văn của ông, cũng như vị trí của ông trong văn học trung đại nói chung, dòng văn học Phật giáo thời trung đại ở nước ta nói riêng: “Với những đóng góp của mình, Hải Lượng thiền sư Ngô Thì Nhậm xứng đáng có một vị trí trong nền văn học Việt Nam cũng như trong văn học Phật giáo Ông xứng đáng là một nhà văn hóa lớn, một nhà trí thức lỗi lạc của thế kỷ XVIII, một Thiền sư dấn thân nhập thế tích cực” [62; tr.89-90]

Trang 11

Qua những công trình vừa điểm qua trên, có thể thấy được phần nào lịch sử nghiên cứu phong phú và đạt được nhiều thành tựu về Ngô Thì Nhậm Trong các công trình nghiên cứu về ông, nhiều vấn đề về thế giới nghệ thuật trong thơ ông cũng được các nhà nghiên cứu ít nhiều tiếp cận, khảo sát, đánh giá Trong luận văn này, chúng tôi kế thừa, tổng hợp những thành quả nghiên cứu của những người đi trước, đồng thời cố gắng tiếp cận vấn đề một cách chuyên sâu, hệ thống để mong muốn có được những cái nhìn tổng quát, sâu sắc và có tính mới mẻ về thế giới nghệ thuật trong thơ của ông

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Luận văn tập trung tìm hiểu, phân tích, đánh giá những giá trị đặc sắc, độc đáo của thế giới nghệ thuật trong thơ Ngô Thì Nhậm

ở những phương diện cơ bản như hệ thống tư tưởng, hình tượng nghệ thuật, không gian và thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ nghệ thuật Từ đó, góp phần xác lập vị trí, vai trò của thơ Ngô Thì Nhậm trong tiến trình vận động và phát triển của văn học thời Tây Sơn nói riêng, văn học trung đại Việt Nam nói chung

Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, chúng tôi xác định các nhiệm vụ nghiên cứu chính như sau: Tiếp cận, tiếp thu thành quả của các công trình đi trước nghiên cứu về con người và thơ Ngô Thì Nhậm; khảo sát, phân tích, đánh giá, khái quát các bài thơ, các tập thơ; tìm hiểu hệ thống tư tưởng chi phối thơ Ngô Thì Nhậm qua các giai đoạn sáng tác khác nhau;…

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là thơ Ngô Thì Nhậm

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là vấn đề thế giới nghệ thuật trong thơ của ông Văn bản được chúng tôi sử dụng làm tài liệu khảo sát, nghiên

cứu chính là công trình Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, quyển 1, do các nhà

nghiên cứu Cao Xuân Huy và Thạch Can chủ biên, Nxb Khoa học xã hội ấn hành năm 1978 Ngoài ra, trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi còn tham khảo nhiều văn bản khác có liên quan

Trang 12

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chính sau:

5.1 Phương pháp hệ thống Thơ Ngô Thì Nhậm là một chỉnh thể nghệ

thuật toàn vẹn nằm trong hệ thống các sáng tác của ông Với phương pháp này, chúng tôi đặt thơ Ngô Thì Nhậm trong tính hệ thống để nhìn nhận, phân tích những giá trị độc đáo, đặc sắc của chúng trong tương quan với mảng sáng tác khác của ông như phú, văn chính luận, nghiên cứu Phật học… cũng như những sự giao thoa, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các mảng sáng tác

5.2 Phương pháp văn học sử Thơ Ngô Thì Nhậm là một bộ phận của

văn học thời Tây Sơn nói riêng, văn hóa - văn học trung đại Việt Nam nói chung, do đó, chúng chịu ảnh hưởng và có sự tác động trở lại đối với văn học Tây Sơn cũng như văn học Việt Nam Sử dụng phương pháp văn học sử, chúng tôi đặt thơ Ngô Thì Nhậm trong tương quan với văn học thời Tây Sơn

và rộng hơn là môi trường văn hóa - văn học trung đại Việt Nam để thấy được

sự kế thừa, tiếp biến, phát triển của thơ Ngô Thì Nhậm, cũng như những tác động, đóng góp của thơ ông đối với sự vận động và phát triển của văn học Tây Sơn nói riêng, văn học trung đại nước ta nói chung

5.3 Phương pháp thi pháp học Nghiên cứu thế giới nghệ thuật thơ

Ngô Thì Nhậm, chúng tôi vận dụng những thành quả và phương pháp nghiên cứu của thi pháp học Trong công trình này, chúng tôi nghiên cứu những vấn

đề cơ bản của thế giới nghệ thuật thơ Ngô Thì Nhậm như vấn đề con người, không gian và thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ… chủ yếu bằng phương pháp nghiên cứu của thi pháp học

5.4 Phương pháp liên ngành Thơ Ngô Thì Nhậm ra đời trong môi

trường văn hóa - văn học trung đại, chịu sử ảnh hưởng của nhiều phương diện của đời sống như lịch sử, xã hội, kinh tế, chính trị, tôn giáo, … Do đó, nghiên cứu thơ Ngô Thì Nhậm không thể không soi chiếu chúng trong sự tương quan luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 13

với những lĩnh vực trên Luận văn sử dụng phương pháp liên ngành, nhìn nhận thơ Ngô Thì Nhậm từ cái nhìn lịch sử, văn hóa, chính trị, tôn giáo… nhằm phân tích, nhận diện sâu sắc hơn thế giới nghệ thuật thơ ông

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn tập trung nghiên cứu những phương diện cơ bản trong thế giới nghệ thuật thơ Ngô Thì Nhậm, chỉ ra những giá trị độc đáo, tiêu biểu của thơ ông Từ đó, luận văn góp phần đánh giá vai trò, vị trí của thơ Ngô Thì Nhậm trong tiến trình vận động của văn học thời Tây Sơn nói riêng, văn học trung đại Việt Nam nói chung

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần các mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được triển khai gồm 3 chương:

Chương 1 Ngô Thì Nhậm trong tiến trình văn học Việt Nam trung đại Chương 2 Hệ thống tư tưởng và thế giới hình tượng trong thơ Ngô Thì Nhậm

Chương 3 Ngôn ngữ, giọng điệu, không gian và thời gian nghệ thuật trong thơ Ngô Thì Nhậm

Trang 14

CHƯƠNG 1 NGÔ THÌ NHẬM TRONG TIẾN TRÌNH VĂN HỌC

VIỆT NAM TRUNG ĐẠI

1.1 Ngô Thì Nhậm – cuộc đời và sự nghiệp văn chương

1.1.1 Cuộc đời

Ngô Thì Nhậm là nhà chính trị, quân sự, nhà văn hóa kiệt xuất, một tài năng và nhân cách lớn của Việt Nam thế kỷ XVIII Cuộc đời đầy thăng trầm của ông phản chiếu đậm nét không khí thời đại và để lại dấu ấn khá rõ trong

sự nghiệp văn chương của tác giả

Ngô Thì Nhậm sinh năm 1746, mất năm 1803 Ông tự là Hy Doãn, hiệu Đạt Hiên, người làng Tả Thanh Oai, nay thuộc Thanh Trì, Hà Nội Đây là vùng đất không chỉ nổi tiếng với nhiều danh lam thắng cảnh mà còn có truyền thống văn hiến lâu đời, cũng là nơi “xuất thân của những nhân vật lớn trong lịch sử” [55; tr.15] Chính quê hương giàu truyền thống văn hóa đã bồi đắp nên những giá trị tinh thần quý báu, góp phần hình thành ở Ngô Thì Nhậm một tâm hồn giàu xúc cảm cùng tài năng, nhân cách, tư tưởng hơn người

Ngô Thì Nhậm sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống giáo dục, khoa hoạn và văn chương Gia tộc Ngô Thì Nhậm có những bậc danh sư, những nhà văn, nhà sử học lớn, những người đỗ đại khoa, giữ nhiều trọng trách của đất nước mà tên tuổi của họ đã trở thành niềm tự hào lớn lao không chỉ của một dòng họ mà còn của cả một vùng đất, của cả dân tộc Ông nội Ngô Thì Nhậm là Ngô Thì Ức, tác giả đầu tiên của Ngô gia văn phái Cha của ông là Ngô Thì Sĩ, làm quan nhà Hậu Lê đến chức Đốc trấn Lạng Sơn, tác giả của nhiều bộ sử nổi tiếng Chú của ông là Ngô Thì Đạo, thi đỗ Giải nguyên Em của ông là Ngô Thì Chí, thi đỗ Hương tiến, làm quan đến chức Thiêm thư Bình chương Tỉnh sự, là người khởi thảo viết 7 chương đầu của bộ

tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng Hoàng Lê nhất thống chí Một người em khác của

Trang 15

ông là Ngô Thì Trí, làm quan đến chức Hộ bộ Hữu thị lang, được phong tước Bính phong hầu, là người có công lớn trong việc khởi xướng và sưu tầm, biên soạn toàn bộ trước tác của Ngô gia văn phái… Có thể nói, gia tộc họ Ngô

“nối đời đỗ đại khoa, nối đời làm trọng thần, cũng đồng thời làm nên một văn nghiệp lớn, hiếm thấy trong lịch sử văn học Việt Nam” [20; tr.20] Chính truyền thống gia đình đã góp phần quan trọng hun đúc nên ý chí, tài năng, nhân cách Ngô Thì Nhậm, đồng thời ảnh hưởng lớn sự nghiệp văn chương của ông

Thuở nhỏ, Ngô Thì Nhậm đã nổi tiếng thông minh, hiếu học Ông học chữ Hán và kinh sách trực tiếp với ông nội và cha, trước khi được học tiếp với các vị đại khoa nổi tiếng trong vùng Năm 16 tuổi (1761), dưới sự hướng dẫn

của cha, Ngô Thì Nhậm hoàn thành công trình sử học đầu tiên Nhị thập tứ sử toát yếu Năm 19 tuổi (1765), ông đỗ đầu khoa thi hương Một năm sau, ông soạn cuốn Tứ gia thuyết phả Đến năm 1769, ông thi đỗ khoa Sĩ vọng, được

bổ chức Hiến sát phó sứ Hải Dương Như vậy, “với chức quan hàm chánh thất phẩm này, Ngô Thì Nhậm chính thức bước vào cuộc đời hoạt động chính trị, mong muốn thực hiện hoài bão làm một hiền thần như Y Doãn” [20; tr,42]

Là một nhà nho được đào tạo bài bản trong môi trường nho học, xuất thân trong gia đình có truyền thống khoa hoạn lâu đời, Ngô Thì Nhậm hăm hở nhập thế, thực hiện chí nguyện công danh của một nam tử Tuy nhiên, hoạn lộ của ông không hề bằng phẳng Cuối năm 1771, Ngô Thì Nhậm mắc họa ở Nghệ An và bị cách chức Ông nhân cớ đó cáo quan xin về

Năm 1772, Ngô Thì Nhậm dự khảo thí ở Quốc tử giám, đỗ hạng ưu Đến khoa thi năm Ất mùi (1775), ông thi đỗ hàng thứ năm hàng tiến sĩ giáp thân, được bổ chức Hộ bộ cấp sự trung Năm 1776, ông được thăng một bậc, giữ chức Giám sát Ngự sử đạo Sơn Nam, lại thăng lên Đốc đồng trấn Kinh Bắc Năm 1778, ông được bổ kiêm chức Đốc đồng Thái Nguyên Đây là giai luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 16

đoạn đường quan lộ của Ngô Thì Nhậm khá thuận lợi Ông cùng người thân trong gia đình được triều đình giao cho nhiều chức vụ quan trọng Đối với một nhà nho hành đạo tích cực như Ngô Thì Nhậm, đây là điều mà ông rất đỗi

tự hào Bởi nó xuất phát từ sâu xa trong thâm tâm của mỗi người học nho là được đem sở học của mình ra để “thượng trí quân, hạ trạch dân”, hành đạo giúp đời

Tuy nhiên, triều đình mà Ngô Thì Nhậm đang phục sự là nhà Trịnh đang trong thời kỳ suy thoái và thời đại mà ông sống là một giai đoạn lịch sử với những biến động lớn lao Năm 1782, Trịnh Sâm mất, kiêu binh nổi loạn Những kẻ cơ hội, ganh tị với Ngô Thì Nhậm đã xin bắt ông Ngô Thì Nhậm lui về quê vợ ở vùng Sơn Nam (nay thuộc Thái Bình) và ở ẩn tại đây trong gần 6 năm

Năm 1788, Nguyễn Huệ ra Bắc lần hai, tiêu diệt Võ Văn Nhậm, ra chủ trương “cầu hiền”, xuống lệnh tìm kiếm quan lại cũ của triều Lê, Trịnh Ngô Thì Nhậm là người đầu tiên ra chấp chính theo lời mời của Bắc Bình Vương

Về điều này, không ít sĩ phu Bắc Hà đã chê trách ông vì làm tôi không giữ đạo trung Nhưng Ngô Thì Nhậm là người thông minh, ông đủ sức nhận ra sự mục nát của triều đại cũ và sự tiến bộ của nhà Tây Sơn đang trong thời kì đi lên mà người anh hùng áo vải Quang Trung là một lãnh tụ anh minh, nhân nghĩa Ông ra với nhà Tây Sơn xuất phát từ tinh thần trách nhiệm nhập thế hành đạo của một nhà nho chân chính Hơn nữa, Nguyễn Huệ cũng tỏ rõ thái

độ trọng dụng đối với ông: nhận ra tài năng và tin cậy vào ông Và đúng như nhiều nhà nghiên cứu khẳng định, “lòng tin cậy của Nguyễn Huệ đối với Ngô Thì Nhậm đã mở ra một giai đoạn mới, quan trọng nhất trong cuộc đời và sự nghiệp của ông” [20; tr.46]

Ra phụng sự cho Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ, Ngô Thì Nhậm có nhiều cống hiến to lớn cho phong trào khởi nghĩa Tây Sơn và nhà Tây Sơn luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 17

sau này Ông có công lớn trong việc thuyết phục nhiều nhân sĩ, trí thức Bắc

Hà nhận chân thời cuộc, đứng về phía nhân dân, ra phục vụ cho nhà Tây Sơn Ông cũng là một quân sư, nhà quân sự, nhà chính trị, nhà ngoại giao tài năng

đã “đỡ đần” cho Nguyễn Huệ những việc quốc gia đại sự Trong những năm đầu sau đại thắng năm 1789, Ngô Thì Nhậm là người đứng đầu công tác ngoại giao của triều Tây Sơn Bằng sự khôn khéo, mềm dẻo của mình, ông đã góp phần quan trọng vào những thắng lợi to lớn trên mặt trận ngoại giao đối với triều đình nhà Thanh, giữ vững nền độc lập non trẻ của nhà nước mới, tránh được họa tái xâm lược của phương Bắc đang giận dữ vì liên tiếp đại bại dưới quân Tây Sơn Đúng như Mai Quốc Liên nhận định: “công cuộc bang giao thời Tây Sơn đã đạt những thắng lợi chưa từng có, làm vẻ vang cho đất nước,

đã viết nên những trang sử ngoại giao đẹp nhất bên cạnh những trang sử chiến thắng huy hoàng, và trong các cống hiến này, có phần đóng góp xứng đáng của Ngô Thì Nhậm” [20; tr.51-52]

Năm Mậu Tý 1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời, Quang Toản lên nối ngôi khi chỉ mới 9 tuổi, nội bộ Tây Sơn bắt đầu lục đục “Trong tình hình chính trị rối ren của những năm cuối triều đại Tây Sơn, Ngô Thì Nhậm

đã không phát huy được tài năng và tâm huyết của mình Mặt khác, con người hiểu ông, tin cậy, trọng dụng ông, đã mất” [20; tr.52] Ngô Thì Nhậm cảm thấy mình như “bóng nhạn cô đơn” Trước cảnh triều đình mà người anh hùng Nguyễn Huệ cùng ông gây dựng nên ngày càng lục đục, đang đứng trên bờ suy vong, ông vô cùng đau xót Ông tìm lối thoát bằng triết học Ông cho lập Thiền viện Trúc Lâm để nghiên cứu Phật học Những thể nghiện, bài giảng về đạo Phật của ông trong thời gian này được ghi lại trong tác phẩm lớn cuối

cùng Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh hoàn thành năm 1796

Năm 1802, sau khi đánh bại Tây Sơn, Nguyễn Ánh lên ngôi Ngô Thì Nhậm bấy giờ đã lùi về trí sĩ Nguyễn Ánh cho gọi nhưng ông không hợp tác luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 18

Ít lâu sau, ông và người anh em cột chèo, đồng thời là người bạn thân Phan Huy Ích bị đem ra kể tội và đánh đòn tại Văn Miếu Ít lâu sau, ông qua đời vào ngày 16 tháng 2 năm Quý Hợi (tức ngày 9 tháng 3 năm 1803), kết thúc cuộc đời 57 năm của một tài năng, một nhân cách lớn, một nhà nho nhập thế tích cực một đời chỉ biết nghĩ cho dân, cho nước mà tên tuổi gắn với một giai đoạn lịch sử oanh liệt của dân tộc

Có thể khẳng định, Ngô Thì Nhậm là một tài năng, một nhân cách lớn, một nhà nho chân chính với lí tưởng nhập thế tích cực Cuộc đời ông đầy những thăng trầm nhưng những lựa chọn của ông đã thật sự đúng đắn Ông đã đứng về phía nhân dân đất nước, và đem hết tâm sức của mình để phục vụ đất nước, nhân dân “Ông là bậc đại trí, đại tài đã có nhiều cống hiến cho sự nghiệp Tây Sơn và cho dân tộc trên lĩnh vực: chính trị, ngoại giao, văn hóa, văn học” [44; tr.300] Tên tuổi ông sẽ còn được ghi nhớ mãi trong lòng dân tộc

Nhìn lại cuộc đời đầy hào hùng và bi thương của Ngô Thì Nhậm, có thể thấy mấy điểm lớn sau Ông sinh ra lớn lên trên quê hương có truyền thống văn hóa và trong gia đình có truyền thống khoa hoạn, văn chương Từ nhỏ ông đã được giáo dục bài bản trong môi trường nho giáo Những yếu tố trên

đã góp phần hình thành trong ông con người nhà nho hành đạo tích cực với lí tưởng nhập thế, giúp nước cứu đời, luôn đứng về phía nhân dân Những quyết định quan trọng, những ngã rẽ của cuộc đời ông sau này đều do con người nhà nho nhập thế chân chính trong ông chi phối

Ngô Thì Nhậm lớn lên, thi thố, làm quan trong một thời đại có quá nhiều biến động to lớn Xã hội loạn lạc, chính quyền phong kiến mục nát, sơn

hà mấy phen đổi chủ, nước nhà nhiều lần đứng trước nguy cơ xâm lược từ bên ngoài Đây chính là cơ hội, đồng thời cũng là thách thức lớn đối với chí công danh, hành đạo của nhà nho Ngô Thì Nhậm Thực tế cho thấy, chính những biến động thời cuộc đã mang đến cho ông những thành tựu to lớn trên luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 19

con đường chính trị và văn chương Và cũng chính nó mang lại cho ông những đau buồn, sự dèm pha và kết thúc bi thương

Những yếu tố về cuộc đời Ngô Thì Nhậm có ảnh hưởng lớn đến sự nghiệp văn học của ông Nền giáo dục nho học và truyền thống quê hương, gia đình để lại dấu ấn lớn trong các sáng tác của ông Những trải nghiệm phong phú trong “hoạn hải ba đào” đã giúp Ngô Thì Nhậm có một gia tài trước tác đồ sộ, phong phú, giá trị, đạt thành tựu trên nhiều phương diện, có vị trí quan trọng trong lịch sử văn học Việt nam Có thể nói, không chỉ trên đường làm quan, chỉ riêng gia tài văn chương mà ông để lại cũng đáng để tự hào và phỉ chí tang bồng hồ thỉ, thỏa nợ công danh của một đấng nam tử

1.1.2 Sự nghiệp văn chương

Không chỉ là nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao kiệt xuất, Ngô Thì Nhậm còn là một nhà văn hóa lớn của Việt Nam ở thế kỷ XVIII Làm nên điều này trước hết là bởi di sản văn hóa đồ sộ mà ông để lại cho hậu thế Đúng như nhận định của các nhà nghiên cứu, “sau Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm được coi là đại nho uyên bác, ông để lại một di sản văn hóa, văn học rất đa dạng” [44; tr.299]

Sự nghiệp văn học của Ngô Thì Nhậm hết sức phong phú, trải rộng trên nhiều thể loại Ông sáng tác cả thơ, phú và văn xuôi Ở lĩnh vực nào, Hy Doãn cũng có những tác phẩm giá trị, đóng góp nhất định vào văn học Tây Sơn nói riêng, văn học Việt Nam thời trung đại nói chung

Về thơ, thơ Ngô Thì Nhậm được chia làm hai chặng đường: Thơ sáng

tác trong nước và sáng tác khi đi sứ nhà Thanh Với thơ sáng tác trong nước,

Hy Doãn để lại 06 tập Đó là:

1 Bút hải tùng đàm: gồm có 93 bài thơ thể Đường luật Trong đó, chủ

yếu là tứ tuyệt, thất ngôn, ngũ ngôn Đây là tập thơ tác giả sáng tác trong thời

kỳ làm quan cho nhà Lê - Trịnh

Trang 20

2 Thủy vân nhàn đàm: gồm 59 bài thơ các thể Đây là tập thơ sáng tác

trong khi tác giả lui về quê lánh nạn sau sự kiện “ba phủ kiêu binh”

3 Ngọc đường xuân khiếu: gồm có 73 bài thơ các thể Căn cứ vào nội

dung tập thơ, có thể biết được tác giả sáng tác từ sau ngày họ Trịnh bị lật đổ,

ít ra là từ sau 1786, năm Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc Hà lần thứ nhất trở đi

4 Cúc hoa thi trận: tập thơ gồm có 50 bài do Ngô Thì Nhậm xướng

họa cùng Phan Huy Ích Nét độc đáo là cả thi tập này gồm các bài thơ chỉ họa

đi họa lại theo một vần: “đường”, “chương”, “dương”, “phương”

5 Thu cận dương ngôn: tập thơ này gồm 109 bài Đây là tập thơ do

Ngô Thì Nhậm sáng tác dưới triều Tây Sơn Ngay đầu tập là bài ghi lại buổi tấu nhạc ngày tuần tiết ở lăng vua Quang Trung Bài thứ hai là theo xa giá Quang Toản đi viếng lăng Quang Trung Sau đó là những bài ghi lại những lúc theo hầu vua Quang Trung, lúc đi hành quân, hoặc lúc ở triều đường

6 Cầm đường nhàn thoại: tập thơ gồm có 72 bài, được tác giả sáng tác trong thời gian làm quan nhà Tây Sơn Cùng với Thu cận dương ngôn, tác

phẩm này khắc họa rõ nhất con người Ngô Thì Nhậm trong thơ văn cũng như thể hiện nổi bật phong cách nghệ thuật của ông

Sáu tập thơ này được chép rải rác ở nhiều cuốn sách trong bộ sách Ngô gia văn phái Ngoài ra, theo bài Liên hạ thi minh thuyết thì trong thời gian ở

Kinh đô Phú Xuân, Ngô Thì Nhậm còn cùng với người em và một người đồng hương sáng tác thơ vịnh hoa sen Tập thơ này gồm khoảng 200 bài nhưng hiện nay vẫn chưa tìm thấy

Với thơ sáng tác trong thời gian đi sứ nhà Thanh của Ngô Thì Nhậm, hiện nay, giới nghiên cứu đã tìm được 05 tác phẩm Đó là:

1 Cuốn Hy Doãn công thi văn tập Tác phẩm này do con Ngô Thì

Nhậm là Ngô Thì Điền biên tập, gồm 2 phần thơ và văn Phần thơ lấy tên là

Hoa trình gia ấn, chép 105 bài thơ

Trang 21

2 Cuốn Hoàng hoa đồ phả Cuốn này phần trên chép thơ, phần dưới

vẽ tranh

3 Cuốn Sứ trình thi họa Căn cứ vào sự khảo sát trên bản Microfilm, ký

hiệu phim số 34, đang lưu trữ tại Thư viện Khoa học xã hội thì bản chính này là

một bản Hoàng hoa đồ phả hoàn chỉnh dưới cái tên khác và có lời tiểu dẫn

4 Cuốn Hoàng hoa đồ phả Tác phẩm này có có một lời tiểu dẫn viết ở

đầu sách bằng chữ Hán của một người bạn tên là Trần Hàm Tấn, rồi sau đó là toàn bộ tập thơ, gồm 116 bài, kể cả 2 bài phú

5 Cuốn Yên đài thu vịnh Tập này gồm có 239 bài, do Ngô Thì Nhậm

sáng tác Tác phẩm được một số người khác tham gia biên tập, nhuận sắc như

Hộ bộ tả đồng nghị Trực lượng hầu Tùng Hiên hiệu duyệt, Hộ bộ tả thị lang Thể dụng hầu Thận Trai biên tập, Thân đệ sử quán biên tu Thì Trí thừa sao

Thơ làm trong thời gian đi sứ của Ngô Thì Nhậm là bộ phận tiêu biểu, đạt được nhiều thành tựu lớn, có vị trí quan trọng trong dòng thơ sứ trình nước ta Thơ sứ trình của Hy Doãn không chỉ lớn về dung lượng, phong phú

về đề tài, điêu luyện về hình thức mà còn mang những nội dung tư tưởng cao đẹp, thể hiện rõ những phẩm chất cao quý trong nhân cách một nhà nho chân chính, đúng như nhận định của Giáo sư Vũ Khiêu: “Những bài thơ của ông làm trong thời kỳ đi sứ Trung Quốc đã thể hiện lòng tự hào và lòng yêu nước sâu sắc của người đại diện một dân tộc anh hùng” [26; tr.102]

Nhìn chung, về thơ Ngô Thì Nhậm, các nhà nghiên cứu đã có những nhận định chính xác: “Thơ Ngô Thì Nhậm, cũng như phú của ông, rất súc tích nhưng chân thực, hồn hậu, rất gần gũi với người đọc, […] luôn luôn có những câu, những từ rất tự nhiên, thoải mái, vừa đẹp vừa độc đáo Và bao trùm lên hết thảy, vẫn là tư tưởng hành động vì dân vì nước của ông” [20; tr 36]

Về phú, Ngô Thì Nhậm có 17 bài phú chép ở tập Kim mã hành dư, in trong bộ Ngô gia văn phái Phú của ông phần nhiều làm theo thể cổ phú, với

Trang 22

âm vận, cách điệu đạt trình độ nghệ thuật hết sức điêu luyện Theo các nhà nghiên cứu, phú của Ngô Thì Nhậm “vừa đậm đà trữ tình vừa mang nhiều chất triết lý Trong nhiều bài phú, ông đã đề cập mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, giữa bản thể với hiện tượng và lý giải theo cách của ông” [21; tr.8]

Bên cạnh thơ luật, phú được xem là thể loại văn chương bác học được các nho sĩ, trí thức thời phong kiến coi trọng, yêu thích, sử dụng để sáng tác trong thời gian dài và để gửi gắm tâm sự, chí hướng Là một bậc đại nho, Ngô Thì Nhậm yêu thích phú và do đó, ông sáng tác phú trong cả cuộc đời mình Phú vì thế xuất hiện trong tất cả các chặng đường sáng tác của ông, từ thời kỳ làm quan dưới thời Lê - Trịnh cho đến những năm tháng cuối đời

Phú của Ngô Thì Nhậm mang nội dung tư tưởng sâu sắc, được thể hiện bởi hình thức đẹp đẽ, trau chuốt, đạt nhiều giá trị quan trọng, nhiều bài là những tác phẩm xuất sắc của phú Việt Nam Đúng như nhận định của Mai Quốc Liên, “về mặt âm luật, cách điệu, tổ chức câu, phú của ông chịu ảnh hưởng của Sở từ, nhưng về nghệ thuật từ ngữ thì rất điêu luyện”, “đẹp đến mức tuyệt diệu”, có thể “đặt ngang với bất cứ bài phú nào hay nhất từ xưa mà chúng ta từng đọc” [Dẫn theo 20; tr.141-142] Có thể kể ra những tác phẩm

tiêu biểu như: Diệu Vũ đình phú, Thiên quân thái nhiên phú, Mộng thiên thai phú, Lâm trì phú, Tiêu dao du phú, Tuyết nguyệt nghi phú, Đăng Hoàng Hạc lâu phú, Thưởng liên đình phú,…

Về văn xuôi, Ngô Thì Nhậm đã nâng cao vị thế thể loại văn chiếu biểu, thể loại văn học đã suy yếu từ sau sáng tác của Nguyễn Trãi Những tác phẩm văn xuôi của Ngô Thì Nhậm gắn với những nội dung có tính chất sử thi của thời đại, thể hiện nhiệt tình và tài năng lớn của người viết Các tác phẩm văn xuôi tiêu

biểu của ông có: Hàn các anh hoa, Kim mã hành dư, Xuân thu quản kiến, Trúc lâm tông chỉ nguyên thanh, Nhận định về văn chính luận của Hy Doãn, các nhà

nghiên cứu đều thống nhất: đó là “những áng văn ý đẹp, lời hay, biện luận sắc luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 23

sảo, có giá trị thuyết phục, kết giao tình hòa hiếu lân bang” [44; tr.300] Đây chính là những thành tựu nổi bật của Ngô Thì Nhậm đóng góp vào dòng chảy văn xuôi Việt Nam thời trung đại Thật không quá khi khẳng định rằng, sau Nguyễn Trãi, hiếm có nhà văn chính luận nào xuất sắc như Ngô Thì Nhậm

Sau khi Nguyễn Ánh lên ngôi (1802), nhiều sách vở, tài liệu liên quan đến nhà Tây Sơn đều bị tiêu hủy Chính vì thế mà nhiều trước tác của Ngô Thì Nhậm, nhất là các tác phẩm ra đời trong thời gian ông phụng sự triều đình Tây Sơn bị thất lạc Nhiều tác phẩm không còn được văn bản gốc, do đó dẫn đến tình trạng “tam sao thất bản” Điều này có ảnh hưởng nhất định đến việc tìm hiểu, nghiên cứu về hành trang cuộc đời và sáng tác của tác giả

Mặc dù bị tản lạc nhiều, nhưng chỉ với những tác phẩm còn lại cũng đủ

để khẳng định vị trí quan trọng của Ngô Thì Nhậm trong nền văn Việt Nam thời trung đại Đúng như nhận định của Mai Quốc Liên, sáng tác của Ngô Thì Nhậm là hiện tượng tiêu biểu, “đỉnh cao của văn học yêu nước thời Tây Sơn” [29; tr.116] So với các tác giả cùng thời, “Ngô Thì Nhậm là người viết nhiều nhất […] Ông được xem là tập đại thành, là tổng số, là đỉnh cao của tất cả sáng tác của những người “ra đi từ một chân trời cũ” như Phan Huy Ích, Đoàn Nguyễn Tuấn, Vũ Huy Tấn…” [62; tr.29]

Có thể nói, xuất thân từ gia đình giàu truyền thống khoa bảng và văn chương, bản thân là người học rộng biết nhiều, tài cao chí lớn lại mang một tâm hồn rộng mở, cộng với cuộc đời thăng trầm với những trải nghiệm phong phú, Ngô Thì Nhậm đã đến với văn chương như một lẽ tự nhiên của con đường xuất thế hành đạo giúp đời cũng như thỏa nguyện chí tang bồng hồ thỉ

“phải có danh gì với núi sống” (Nguyễn Công Trứ) Ông để lại một di sản văn hóa đồ sộ với số lượng tác phẩm lớn, sáng tác ở nhiều thể loại, có đóng góp lớn vào sự phát triển của văn học Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỉ XIX Ông chính là một nhà văn hóa kiệt xuất, một tác gia văn hóa lớn của dân tộc Việt Nam

Trang 24

1.2 Ngô Thì Nhậm – tác giả tiêu biểu của văn học Việt Nam trung đại

1.2.1 Đặc điểm chung của văn học Việt Nam trung đại

Theo các nhà nghiên cứu văn học sử, văn học trung đại Việt Nam bắt đầu từ thế kỷ X, kéo dài đến hết thế kỷ XIX Đây là giai đoạn đầu tiên của nền văn học viết của nước ta

Văn học trung đại Việt Nam còn được gọi bằng nhiều cái tên khác như

“văn học cổ điển”, “văn học phong kiến”, “văn học từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX”,

“văn học Hán Nôm”… Dù các khái niệm này khác nhau nhưng chúng đều có chung một nội hàm, chỉ chung một đối tượng là nền văn học thành văn của Việt Nam diễn ra trong thời trung đại, bắt đầu từ thế kỷ X, kết thúc ở cuối thế kỷ XIX Đây là thời kỳ văn học ra đời và phát triển trong hoàn cảnh lịch sử xã hội riêng, chịu sự chi phối của những hệ tư tưởng riêng, do một đội ngũ sáng tác riêng thực hiện… do đó, mang những đặc điểm riêng so với văn học thời kỳ hiện đại

Nghiên cứu về văn học trung đại Việt Nam nói chung cũng như những đặc trưng của nó nói riêng là một công việc hết sức lớn lao, đã và đang được nhiều thế hệ nhà nghiên cứu tiếp bước thực hiện Trong phạm vi của luận văn, nhằm làm tiền đề cho việc nghiên cứu thế giới nghệ thuật thơ Ngô Thì Nhậm, chúng tôi chỉ trình bày sơ lược những đặc điểm chung của nền văn học viết nước ta trong thời trung đại Những kết quả mà chúng tôi trình bày dưới đây

là sự kế thừa, tiếp thu các thành tựu nghiên cứu của những người đi trước

Trải dài trong suốt mười thế kỷ, văn học trung đại Việt Nam đã có những bước vận động, phát triển liên tục với những diện mạo khác nhau ở từng giai đoạn Tuy nhiên, trên cái nhìn tổng thể, văn học trung đại nước ta mang nhiều đặc điểm chung, thể hiện xuyên suốt cả chiều dài mười thế kỷ văn học Dưới đây là một số đặc điểm chung nổi bật của văn học Việt Nam trung đại

Thứ nhất, khác với văn học hiện đại viết bằng chữ Quốc ngữ (ngoại trừ

một số trường hợp đặc biệt như Hồ Chí Minh, Phan Bội Châu, Huỳnh Thúc luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 25

Kháng… Có một số tác phẩm viết bằng chữ Hán), văn học trung đại Việt Nam được hợp thành từ hai bộ phận: văn học viết bằng chữ Hán và văn học viết bằng chữ Nôm “Hai bộ phận đã hình thành vừa song song vừa xen kẽ, vừa độc lập vừa bổ sung cho nhau, tạo nên một cơ cấu và tính chất riêng của dòng văn học viết, và cũng lại có những tính chất riêng của mỗi bộ phận” [64; tr.494-495]

- Về bộ phận văn học chữ Hán Bộ phận này được viết bằng chữ Hán, đọc theo âm Hán Việt (tiếng Hán thời Đường), ra đời từ rất sớm, có mầm mống từ thời Bắc thuộc, bắt đầu phát triển và từng bước đạt được nhiều thành tựu quan trọng sau khi đất nước giành lại được chủ quyền năm 938 và xuyên suốt cả thời trung đại Về đại thể, văn học chữ Hán chịu ảnh hưởng đậm nét của Hán học nói chung, văn học Trung Hoa nói riêng trên mọi phương diện Trong văn học trung đại Việt Nam, bộ phận văn học chữ Hán chiếm số lượng lớn, được sáng tác ở nhiều thể loại khác nhau, với phạm vi đề tài rộng lớn Theo Bùi Duy Tân, “văn học chữ Hán ca ngợi quốc gia phong kiến mà các tác giả muốn đồng nhất với Tổ quốc; băn khoăn về vận mệnh của chế độ phong kiến mà các tác giả muốn gắn liền với vận mệnh của đất nước; phát biểu lý tưởng chính trị, xã hội của trí thức phong kiến mà các tác giả muốn coi là lý tưởng chính trị, xã hội của toàn dân Phần có giá trị cao của văn học chữ Hán

là chủ nghĩa yêu nước Chủ nghĩa yêu nước này ở những tác giả ưu tú nhất đã vươn tới gần quan điểm của nhân dân Như vậy là văn học chữ Hán vẫn có tính dân tộc, tuy nó không sử dụng ngôn ngữ dân tộc và còn bị hạn chế về nhiều phương diện” [64; tr.496] Có thể nói, dù vẫn còn một vài hạn chế nhưng văn học viết bằng chữ Hán là bộ phận văn học quan trọng, đạt được nhiều thành tựu to lớn với những đỉnh cao như thơ văn chữ Hán thời Lý Trần, thơ văn chữ Hán của Nguyễn Trãi, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Du, Cao Bá Quát…, góp phần cấu thành và làm nên diện mạo chính của văn học trung đại Việt Nam, bên cạnh bộ phận văn học viết bằng chữ Nôm

Trang 26

- So với văn học chữ Hán, bộ phận văn học chữ Nôm ra đời muộn hơn (từ khoảng cuối thế kỷ XIII, đầu thế kỷ XIV) Chữ Nôm là văn tự của người Việt, ghi âm tiếng Việt dựa trên cơ sở chữ Hán Số lượng tác phẩm văn học chữ Nôm ít hơn so với văn học chữ Hán Trong thời phong kiến, văn học chữ Nôm chưa được coi trọng như văn học chữ Hán, chưa có vị trí ngang hàng như dòng văn học Hán văn, “ngay cả trong thời kỳ mà văn học chữ Nôm được triều đình khuyến khích như dưới triều Lê Thánh Tông chẳng hạn thì văn học

chữ Nôm cũng không được đặt ngang hàng với văn học chữ Hán” [25; tr 17]

Tuy nhiên, “do quy luật tất yếu của lịch sử phát triển văn học, do ý thức xây dựng văn học chữ Nôm của rất nhiều trí thức dân tộc, nhất là những nhà thơ, nhà văn ưu tú, văn học chữ Nôm ngày càng phát triển mạnh mẽ” [64; tr 496] Bộ phận văn học này dùng tiếng nói của dân tộc để miêu tả thiên nhiên, hiện thực đời sống dân tộc, đồng thời đi sâu vào thể hiện mọi biểu hiện tâm hồn người Việt, phản ánh tư tưởng, tình cảm dân tộc một cách chân thành, tinh tế Văn học chữ Nôm phát triển gắn với sự ra đời của những thể loại văn học dân tộc (truyện thơ, ngâm khúc, hát nói), đạt được nhiều thành tựu to lớn,

với những đỉnh cao rực rỡ trong văn học trung đại Việt Nam như Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm khúc, Cung oán ngâm khúc, Truyện Lục Vân Tiên, thơ

Nôm của các tác gia Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Công Trứ, Trần Tế Xương, Nguyễn Khuyến,

Nhìn chung, văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm tương đồng ở nhiều nội dung tư tưởng và cách thức phản ánh hiện thực Cả hai bộ phận phát triển song song, bổ sung và thống nhất với nhau, đạt được những thành tựu quan trọng trên tiến trình vận động và phát triển, hợp thành nền văn học trung đại Việt Nam đa dạng, phong phú, giàu bản sắc và giá trị độc đáo

Thứ hai, văn học trung đại Việt Nam “thấm đượm chủ nghĩa yêu nước

nồng nàn và chủ nghĩa nhân đạo sâu sắc” [dẫn theo 63; tr.4] Bởi như chúng luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 27

ta đã biết, xuyên suốt mười thế kỷ văn học trung đại, biểu hiện đậm nét ở cả hai bộ phận văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm là hai sợi chỉ đỏ: chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân đạo Đây là hai giá trị cốt lõi, hai mạch nguồn giá trị làm nên sức sống lâu bền của văn học trung đại Việt Nam

Chủ nghĩa yêu nước được thể hiện nổi bật trong văn học trung đại chặng đường đầu, tiêu biểu với bộ phận văn học chữ Hán, gắn liền với cảm hứng tự hào về những chiến công oanh liệt trước kẻ thù xâm lược phương Bắc, cảm hứng tự tôn dân tộc, ngợi ca giang sơn xã tắc… Những tác phẩm

tiêu biểu cho chủ nghĩa yêu nước có thể nêu ra như: Quốc tộ, Nam quốc sơn

hà, Thuật hoài, Cảm hoài, Dụ chư tì tướng hịch văn, Bình Ngô đại cáo, Quân trung từ mệnh tập,…

Chủ nghĩa nhân đạo được thể hiện nổi bật ở chặng đường sau của văn học trung đại Việt Nam, tiêu biểu với bộ phận văn học chữ Nôm, gắn liền với ngòi bút hướng về những số phận bất hạnh, đồng cảm với nỗi đau của con người, phê phán những bất công, lên án những thế lực đen tối chà đạp lên quyền sống, quyền hạnh phúc của con người Những thành tựu rực

rỡ, đỉnh cao của chủ nghĩa nhân đạo trong văn học trung đại Việt Nam có

thể kể đến như: Đoạn trường tân thanh, Văn chiêu hồn, Chinh phụ ngâm khúc, Cung oán ngâm khúc, Thu dạ lữ hoài ngâm, Hoa tiên, Phan Trần,

thơ Nôm Hồ Xuân Hương,…

Dĩ nhiên, chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân đạo trong văn học Việt Nam không có sự tách bạch rạch ròi theo từng giai đoạn như vậy Hai mạch nguồn này luôn có sự đan bện, song hành cùng nhau Trong văn học yêu nước, văn học chữ Hán, chủ nghĩa nhân đạo vẫn được thể hiện rõ nét và ngược lại Điều này thể hiện rõ ở những tác giả ưu tú với những sáng tác nồng nàn chủ nghĩa yêu nước và thấm đẫm chủ nghĩa nhân đạo, tiêu biểu như: Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Ngô Thì Nhậm, Cao Bá Quát, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương

Trang 28

Có thể nói, hai dòng chủ lưu trong văn học nước ta thời trung đại là chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân đạo Đây là hai cảm hứng chủ đạo quy tụ những tác giả ưu tú, những tác phẩm xuất sắc là đỉnh cao của văn học trung đại Việt Nam Tiếp cận, tìm hiểu thơ văn Ngô Thì Nhậm, ta cũng sẽ nhận thấy, đây cũng là hai khuynh hướng nổi bật, chi phối các sáng tác, làm nên giá trị độc đáo cũng như sức sống bền bỉ của thơ văn ông

Thứ ba, bên cạnh các giá trị văn hóa nội sinh, văn học trung đại Việt

Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của các hệ ý thức du nhập từ nước ngoài, cụ thể

là Nho giáo, Phật giáo và tư tưởng Lão Trang

Phần lớn lực lượng sáng tác của văn học trung đại là các nho sĩ (ngoài

ra, còn có một số ít là tăng lữ, chủ yếu xuất hiện ở giai đoạn đầu của nền văn học viết khi Phật giáo và các nhà sư vẫn còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống chính trị, xã hội, văn hóa, tín ngưỡng…) Họ là những người được đào tạo bài bản trong môi trường Nho giáo, thấm nhuần tư tưởng của Nho gia, lại

có hiểu biết sâu rộng về Phật, Lão Sáng tác của họ vì thế vừa chịu ảnh hưởng sâu đậm của Nho học từ đề tài, cảm hứng đến phương thức thể hiện; lại vừa

có những gặp gỡ với tư tưởng Phật giáo và Lão Trang Khi nhập thế, họ hăm

hở sáng tác thơ văn dưới sự chi phối mạnh mẽ của đạo Nho Nhưng khi lui về

ở ẩn, vì những lí do khác nhau, họ thường tìm về với đạo Lão, đạo Phật Thơ văn của họ vì thế cũng nhuốm mùi thiền, phảng phất hương ẩn dật Cũng như các tác gia Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Nguyễn Khuyến,… Ngô Thì Nhậm rất tiêu biểu cho đặc điểm này

Ảnh hưởng của tam giáo, nhất là đạo Nho giáo, đã chi phối sâu sắc văn học trung đại Việt Nam trên hầu hết các phương diện, từ sự lựa chọn đề tài, cảm hứng chủ đạo đến bút pháp thể hiện, lựa chọn ngôn ngữ Những tính chất nổi bật của văn học nước ta thời trung đại như tính trang nhã bác học, tính ước lệ quy phạm… đều bắt nguồn từ ảnh hưởng của những hệ ý thức trên luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 29

Thơ văn Ngô Thì Nhậm là một trường hợp tiêu biểu cho đặc điểm này Nhập thế với tư cách một nho sĩ, từng có thời gian về sống cảnh ẩn dật, cuối đời khoác áo nâu song nghiên cứu về đạo Phật, sáng tác của ông chịu ảnh hưởng đậm nét của Nho giáo nhưng vẫn mang dấu ấn của Phật giáo (đặc biệt là giai đoạn cuối đời, ông có hẳn một tác phẩm nghiên cứu về Phật học với nhan đề

Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh) và phảng phất ý vị của Lão Trang

Có thể nói, du nhập vào Việt Nam từ khá sớm, Nho, Phật, Lão có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống chính trị, xã hội, văn hóa của người Việt, trong

đó có sáng tác văn chương Nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam nói chung, trong đó có thơ văn Ngô Thì Nhậm nói riêng, không thể không đề cập đến sự ảnh hưởng, chi phối này

Thứ tư, sáng tác dưới sự chi phối sâu sắc của nền Hán học, văn học

trung đại Việt Nam mang những quan niệm và tính chất đặc thù

Về quan niệm văn học, chịu ảnh hưởng của Nho giáo, văn học trung đại nước ta chịu sự chi phối của mệnh đề “văn dĩ tải đạo” (văn dùng để chở đạo) và “thi dĩ ngôn chí” (thơ dùng để nói chí), thực chất cũng là mệnh đề đầu tiên Vậy “đạo” là gì? Theo Bùi Duy Tân, “đạo ở đây là đạo đức, lễ giáo, cương thường của Nho giáo, của các thánh hiền thời cổ đại Trung Hoa

đã được Nho giáo lý tưởng hóa” [64; tr.499] Nó đi vào văn chương, trở thành lí tưởng để các nhà văn thể hiện Do đó, trong văn chương trung đại, ta gặp thường xuyên những motif “thuật hoài”, “cảm hoài”, “ngôn chí”… mà ở

đó “đạo”, cụ thể là chí tang bồng hồ thỉ, lí tưởng “thượng trí quân, hạ trạch dân”, hành đạo giúp đời được khắc họa đậm nét, nhiều khi trở thành khuôn sáo Cũng như sáng tác của Nguyễn Trãi, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Đình Chiểu,… thơ văn Ngô Thì Nhậm, quan niệm “văn dĩ tải đạo” được thể hiện rất đậm nét Trong nhiều tác phẩm thơ, phú, chiếu, biểu của ông, ta nhận ra một nhà nho hành đạo chân chính với tâm thế nhập cuộc đầy tích cực, với luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 30

tâm huyết đem tài đức ra giúp đời được tác giả thường xuyên nhấn mạnh Đây chính là phương diện tiêu biểu cho con người nhà nho hành đạo trong thơ văn Hy Doãn tiên sinh

Có thể nói, quan niệm “văn chở đạo” ảnh hưởng đến đời sống văn học, đến mục đích viết văn, phạm vi đề tài, hình thức thể loại, góp phần tạo nên tính đặc thù của văn học trung đại” [64, tr.500] Tuy nhiên, quan niệm này đã chi phối gần như toàn diện văn học trung đại trong thời gian dài với những motif, công thức quen thuộc, cũ kĩ Do đó, chính sự sáo mòn trong đề tài, cảm hứng và phương thức thể hiện của nó đã “làm cho văn học nghệ thuật có phần

xa cuộc sống, ức chế tình cảm thực, thiếu khát vọng, thiếu sinh khí, thường nhạt nhẽo, khô khan, bằng phẳng, ít cách tân, sáng tạo” [64; tr.499] Trong tình trạng ấy, văn học trung đại nước ta đã có những bước vận động, đổi mới cho phù hợp với quy luật phát triển nội tại của văn học Càng về sau, cùng với

sự phát triển mạnh mẽ của văn học chữ Nôm gắn liền với các thể loại văn học dân tộc, văn chương dần khước từ lối sáng tác “tầm chương trích cú”, “thuật nhi bất tác” để trở về với hiện thực đời sống và tâm hồn người Việt Những phạm vi đề tài mới cùng với cảm hứng mới, phương thức thể hiện mới đã thổi một làn gió mới vào văn học Nhiều đỉnh cao, thành tựu mới của văn học trung đại Việt Nam ra đời từ đây

Về tính chất văn học, do ảnh hưởng từ quan niệm “văn dĩ tải đạo”,

“thi dĩ ngôn chí”, trong đó, “đạo”, “chí” là những điều trang trọng, cao đẹp, nên văn học trung đại mang đậm tính chất phi ngã, tính chất bác học cao quý

và tính chất ước lệ tượng trưng Tính chất phi ngã thể hiện ở việc cái tôi trữ tình cá nhân của nhà văn thường được giấu đi, thay vào đó là cái ta đạo lý, những vấn đề lớn lao được ưu tiên thể hiện Tính chất cao quý bác học được thể hiện ở nhiều phương diện, từ việc chọn đề tài, nhân vật cho đến ngôn ngữ cũng phải đảm báo tính chất “cao quý”, “sang trọng” Chính điều này đã luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 31

khiến văn chương khó đến với mọi lớp độc giả mà chỉ giới hạn trong phạm

vi tầng lớp có học, chủ yếu là vua quan, nho sĩ Thực tế, các tác giả văn học trung đại sáng tác trước tiên là cho mình, sau đó thường là để đề tặng, ngâm vịnh, thù tạc trong phạm vi rất hẹp Đây là một trong những hạn chế của văn học trung đại

Bên cạnh tính phi ngã và cao quý, văn học trung đại còn mang tính chất ước lệ Đó là “tính chất tập cổ, tính quy phạm, tính công thức, sáo ngữ (trình thức), nghi thức, tính trang trí, gắn chặt với truyền thống, nệ truyền thống rất nặng nề Tính tập cổ, mô phỏng các mẫu mực có trước, thích dùng điển là hết sức phổ biến” [54; tr.60] Tính chất ước lệ của văn học trung đại được thể hiện rõ qua việc “dùng sáo ngữ, công thức trong trần thuật, miêu tả, định danh; sử dụng chất liệu ngôn ngữ cao quý, đầy hoán dụ, ví von, định ngữ nghệ thuật làm cho lời văn được mĩ lệ” [54; tr.60-61] Chẳng hạn, nói đến chí làm trai, các nhà văn thường dùng các điển cố, thi liệu mang tính ước lệ như

“tang bồng hồ thỉ”, “mây xanh”; nói về nỗi nhớ quê hương, cha mẹ thì dùng các ngữ liệu, điển cố như “phần tử”, “mây trắng”, “cá vượt rau thuần”… Nhìn chung, tính ước lệ làm cho văn học trung đại được tiếp nhận theo một con đường khác Đó là con đường giải mã các mã nghệ thuật mang tính ước lệ trước khi đi vào thế giới nghệ thuật của các tác phẩm

Những tính chất trên dẫn đến tính quy phạm của văn học trung đại Trong các sáng tác, tính quy phạm “thể hiện trước hết ở tinh thần tôn sùng cổ nhân, suy tôn kinh, thánh”, đồng thời còn bắt buộc người viết “phải tuân theo kiểu mẫu đã thành công thức, khuôn khổ đã có sẵn Kiểu mẫu, khuôn khổ đó

có thể là đề tài, có thể là loại hình, có thể là thi văn liệu, mỹ từ pháp” [64; tr.502] Chính đặc điểm này, một mặt làm cho văn học trung đại trở nên mô phạm, mực thước nhưng đồng thời trở nên “đơn điệu, nghèo nàn trong phương thức diễn đạt, […], xây dựng không phải trên vốn sống và cảm hứng luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 32

văn học chân thành của tác giả mà dựa vào khuôn khổ định sẵn, tư liệu đúc sẵn, tránh sao khỏi khuôn sáo, trống rỗng”, đúng như nhận định của nhà nghiên cứu Bùi Duy Tân [64; tr.503]

Tuy vậy, văn học trung đại luôn vận động, phát triển không ngừng theo quy luật nội tại của nó Bên cạnh những công thức, kiểu mẫu có sẵn, nhiều tác giả, nhất là các tác giả ưu tú đã vượt ra bên ngoài tính quy phạm, đưa văn chương trở về gần với hiện thực đời sống và tâm hồn dân tộc Nhiều tác phẩm có biểu hiện phá vỡ tính quy phạm trên nhiều phương diện và mức

độ khác nhau đã ra đời, góp phần làm nên diện mạo đa dạng và độc đáo của văn học trung đại Trong khuynh hướng ấy, nhiều tác phẩm đỉnh cao của văn học trung đại Việt Nam đã ra đời, đưa văn học trung đại phát triển, góp vào

di sản văn chương dân tộc nói riêng, văn chương nhân loại nói chung những tác phẩm giá trị

Nhìn chung, trong mười thế kỷ tồn tại của mình, văn học trung đại Việt Nam đã không ngừng vận động, phát triển qua từng thời kỳ Ở mỗi chặng đường đều có những tác giả, tác phẩm ưu tú, xứng đáng là đỉnh cao của nền văn học dân tộc Với những thành tựu to lớn đã đạt được, văn học trung đại không chỉ là chặng đường đầu tiên của nền văn học viết Việt Nam mà còn là

bộ phận quan trọng, không thể thiếu cấu thành nên nền văn học dân tộc Văn học trung đại vì thế cần được quan tâm sưu tầm, nghiên cứu, phổ biến hơn nữa, bởi đây là những giá trị tinh thần của bao lớp cha ông ta để lại, là di sản văn hóa vô giá của dân tộc

1.2.2 Vị trí của Ngô Thì Nhậm trong tiến trình văn học Việt Nam trung đại

Không chỉ là một nhà quân sự, nhà chính trị, nhà ngoại giao kiệt xuất ở thế kỷ XVIII, Ngô Thì Nhậm còn là nhà văn hóa lớn, nhà văn tài năng của văn học thời Tây Sơn nói riêng, văn học trung đại Việt Nam nói chung Trong

bài viết Ngô Thì Nhậm, một “đại tác gia” của văn học Việt Nam đăng trên

Trang 33

Tạp chí Văn học, Trần Thị Băng Thanh đã có nhận định rằng: “Ngô Thì Nhậm là một trí thức lỗi lạc của thế kỷ XVIII, có tài về chính trị, quân sự và ngoại giao, một người có nhiều công lao trong công cuộc giữ nước và dựng nước Riêng về văn học, ông là một tác gia lớn của Ngô gia văn phái, cũng là của nền văn học nước nhà” [61; tr.91]

Về mặt khái niệm, so với “tác giả”, “tác gia” có nội hàm hẹp hơn, chỉ những tác giả lớn, có vị trí quan trọng trong nền văn học nghệ thuật Tương

tự, so với “tác gia”, khái niệm “đại tác gia” lại càng nhấn mạnh hơn Không phải tác giả nào cũng được tôn xưng là “tác gia” Cũng vậy, không phải tác gia nào cũng được liệt vào hàng “đại tác gia” Không phải ngẫu nhiên mà nhà nghiên cứu Trần Thị Băng Thanh dành khái niệm “đại tác gia” để xác lập vị trí của Ngô Thì Nhậm trong văn học Việt Nam Có thể nói, với sự nghiệp văn học đồ sộ, có giá trị nhiều mặt mà Hy Doãn đã để lại, ông xứng đáng là một trong những tác gia lớn của văn học Việt Nam nói chung, văn học thời trung đại nói riêng

Về giá trị của thơ văn Ngô Thì Nhậm cũng như vị trí của ông trong nền văn học, không phải đợi đến các nhà nghiên cứu thời hiện đại ghi nhận mà ngay trong thời của ông, người đương thời đã có nhiều bàn luận, nhận định về ông Tiêu biểu là Phan Huy Ích, tiến sĩ đồng khoa, anh vợ, đồng thời cũng là

người bạn tri âm của Ngô Thì Nhậm Trong bài tựa cho bộ sách Ngô gia văn phái, Phan Huy Ích đã dành những lời hết sức trân trọng để ca ngợi tài năng

văn chương của Ngô Thì Nhậm cũng như khẳng định vị trí của ông: “Văn ông

có ý tứ diễm lệ, vừa hàm súc vừa phóng khoáng, càng ra nhiều lại càng hay, bao quát được bách gia, khu khiển được cửu lưu, tài uyên bác thông đạt, trở thành ngọn cờ chót vót giữa rừng Nho chúng ta” [26; tr.101-102] Hình ảnh

ẩn dụ “ngọn cờ chót vót giữa rừng Nho” mà Phan Huy Ích đã dùng để chỉ Ngô Thì Nhậm trong nền văn học Hán văn Việt Nam chính là lời khẳng định luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 34

về tài văn hơn người cũng như vị trí nổi bật của Hy Doãn trong bộ phận văn học chữ Hán nói riêng, văn học trung đại nước ta nói chung

Về vị trí của Ngô Thì Nhậm trong văn học thời Tây Sơn nói riêng, văn học trung đại Việt Nam nói chung, đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập,

đi sâu phân tích Theo quan sát của chúng tôi, hầu hết các nhà nghiên cứu đều thống nhất ở nhận định Ngô Thì Nhậm là tác giả lớn, có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển của văn học trung đại Việt Nam Ông xứng đáng được liệt vào hàng tác gia, bên cạnh những tác gia khác như Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Nguyễn Dữ, Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương Chúng tôi cũng hoàn toàn thống nhất với nhận định này

Trong phạm vi của luận văn này, chúng tôi chỉ xin điểm qua một số đóng góp nổi bật làm nên vị trí của Hy Doãn trong nền văn học trung đại nước

ta nói chung, văn học Việt Nam thế kỷ XVIII nói riêng Những kết luận dưới đây được chúng tôi kế thừa từ kết quả nghiên cứu của nhiều người đi trước

Trước hết, cũng như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm để lại một di sản văn học đồ sộ với số lượng và dung lượng tác phẩm lớn, hết sức phong phú về thể loại (thơ, phú, chiếu, biểu, thư, ký, bi, văn tế, văn luận thuyết, nghiên cứu tôn giáo,…), đa dạng về đề tài, cảm hứng, bút pháp Trong giai đoạn văn học thời Tây Sơn, ông là người viết nhiều nhất Trong suốt mười thế kỷ văn học trung đại, ông cũng là một trong những tác giả sáng tác lớn và đa dạng nhất Đây là lí do mà Phan Thạnh trong công trình

Tư tưởng Phật giáo trong thơ văn Ngô Thì Nhậm khẳng định: “Ông được xem

là tập đại thành, là tổng số, là đỉnh cao của tất cả những sáng tác của những người “ra đi từ một chân trời cũ” như Phan Huy Ích, Đoàn Nguyễn Tuấn, Vũ Huy Tấn,…” [62; tr.29]

Trong văn học thời Tây Sơn nói chung, văn học yêu nước giai đoạn này nói riêng, Ngô Thì Nhậm giữ một vai trò đặc biệt quan trọng Đó là vai trò luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 35

người phát động và lĩnh xướng, là người chủ soái của cả một dòng văn học

Về vị trí này, nhà nghiên cứu Mai Quốc Liên đã có nhận định xác đáng rằng:

“Giống như Nguyễn Trãi và kế tục Nguyễn Trãi, Ngô Thì Nhậm là một nhà văn, một nhà văn hóa Ngô Thì Nhậm, người đứng đầu dòng văn học yêu nước thời đại Tây Sơn, nối tiếp chủ nghĩa yêu nước như một dòng sông chảy xuyên suốt qua các thời đại lịch sử của dân tộc, người đã cống hiến trên nhiều thể loại văn học đặc trưng của thời đại ông” Từ đó, tác giả đi đến kết luận:

“Ngô Thì Nhậm có một vị trí xứng đáng trong lịch sử văn học Việt Nam, trước hết là văn học Việt Nam thế kỷ XVIII” [29; tr.196]

Một vị trí khác không thể không nhắc đến khi nói về Ngô Thì Nhậm

đó chính là vị trí của ông trong dòng thơ sứ trình Việt Nam Như đã biết, thơ

sứ trình không phải là bộ phận chủ đạo trong văn học Việt Nam nhưng đây lại là dòng thơ độc đáo của văn học dân tộc Ngô Thì Nhậm là tác giả lớn của dòng văn học này, không chỉ bởi ông có số lượng tác phẩm viết trên đường đi sứ lớn, mà còn bởi ở những giá trị đích thực của nó Dù là thơ ngâm vịnh trên đường đi công cán hay thù tạc với nhiệm vụ bang giao thì toát lên trong thơ sứ trình Ngô Thì Nhậm vẫn là cảm hứng yêu nước, tinh thần tự hào, tự tôn dân tộc, phong thái ung dung đĩnh đạc của một nhà ngoại giao kiệt xuất, một vị quan hết lòng vì nước vì dân, một nhà nho chân chính với lí tưởng hành đạo tốt đẹp

Đặc biệt, Ngô Thì Nhậm có vị trí quan trọng của nhà văn kế thừa, phát huy giá trị của các thể loại văn học chức năng, sau đại văn hào Nguyễn Trãi Đến Nguyễn Trãi, văn chính luận Việt Nam đã đạt được những thành tựu rực

rỡ mà Bình Ngô đại cáo, Quân trung từ mệnh tập… là những áng “thiên cổ

hùng văn”, đỉnh cao của văn học chính luận nước ta Và ông được xem là nhà văn chính luận kiệt xuất của văn học Việt Nam Sau Nguyễn Trãi, văn học hành chính không có nhiều bước phát triển Hầu hết các tác phẩm cáo, hịch, luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 36

chiếu, biểu, bi, ký, tế,… đều quay về với chức năng hành chính của mình mà

ít có giá trị nghệ thuật Phải đến Ngô Thì Nhậm, văn học hành chức mới lại có một bước phát triển mới Từ những tác phẩm chiếu, biểu, bi, ký, văn tế, luận thuyết mà Hy Doãn viết dưới thời Tây Sơn, người ta nhận thấy, văn chính luận của ông giàu tính suy lí, giàu sức hùng biện với văn phong hùng hồn, lập luận chặt chẽ, ngôn ngữ chính xác, giàu sức thuyết phục Những thành công trên phương diện nội chính, ngoại giao mà Ngô Thì Nhậm đạt được một phần

là bởi sức thuyết phục mạnh mẽ từ những tác phẩm chính luận mà ông đã viết

ra Đúng như nhận định của Phan Thạnh, “riêng về thể văn từ mệnh – chính luận, so với mấy trăm năm chỉ có ngòi bút của Ức Trai tiên sinh Nguyễn Trãi, sau Ngô Thì Nhậm, suốt thế kỷ XIX không có những áng văn kế thừa được tinh thần và bút pháp ấy” [62; tr.31]

Ngoài ra, thơ và phú của Ngô Thì Nhậm cũng đạt được nhiều thành tựu trên nhiều phương diện, đóng góp nhất định vào tiến trình vận động và phát triển của thơ, phú chữ Hán trong văn học trung đại Việt Nam Đặc biệt, ở thể loại phú chữ Hán, Ngô Thì Nhậm có những bài phú xuất sắc, được xem là những tác phẩm phú tiêu biểu của phú chữ Hán nước ta, đúng như nhận định của cố học giả Cao Xuân Huy: đó là những tác phẩm phú “đẹp đến mức tuyệt diệu”, có thể “đặt ngang với bất cứ bài phú nào hay nhất từ xưa mà chúng ta từng đọc” [20; tr.142]

Có thể nói, nghiên cứu, xác lập vị trí của Ngô Thì Nhậm trong văn học trung đại Việt Nam là vấn đề không hề đơn giản Tuy nhiên, từ những kết quả nghiên cứu đã đạt được, chúng ta có quyền khẳng định rằng, Ngô Thì Nhậm

là một tác giả lớn, có vị trí quan trọng trong nền văn học chữ Hán nói riêng, văn học trung đại Việt Nam nói chung Đây là vị trí trân trọng, xứng đáng mà không phải người cầm bút nào cũng vinh dự có được

Trang 37

Tiểu kết chương 1

Hy Doãn tiên sinh Ngô Thì Nhậm là một nhà quân sự, nhà chính trị, nhà ngoại giao tài ba, đồng thời là nhà văn hóa lớn của Việt Nam ở thế kỷ XVIII Cuộc đời ông nằm trọn trong giai đoạn lịch sử Việt Nam có nhiều biến động dữ dội Cũng từ đó mà cuộc đời ông trải qua nhiều bước thăng trầm Những trải nghiệm phong phú trong thời đại đầy ba đào cùng với truyền thống gia đình hun đúc, vốn kiến văn sâu rộng, tâm hồn phóng khoáng,… là những tiền đề quan trọng cho sự nghiệp văn học đồ sộ của nhà văn, đạt những thành tựu to lớn trên nhiều phương diện, đóng góp nhất định vào sự phát triển của văn học thời Tây Sơn nói riêng, văn học trung đại Việt Nam nói chung Với di sản văn hóa mà Ngô Thì Nhậm để lại, ông xứng đáng được xem là nhà văn hóa lớn nhất của thế kỷ XVIII, nhà văn xuất sắc nhất của văn học Tây Sơn, đồng thời là một trong những tác gia lớn của văn học Việt Nam thời trung đại

Trang 38

CHƯƠNG 2

HỆ THỐNG TƯ TƯỞNG VÀ THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG

TRONG THƠ NGÔ THÌ NHẬM

2.1 Hệ thống tư tưởng

2.1.1 Tư tưởng Nho giáo

Ngô Thì Nhậm là một bậc đại nho Ông sinh ra trong gia đình có truyền thống khoa bảng, lớn lên trong môi trường Nho giáo, được đào tạo rất bài bản trong môi trường Nho học Ngô Thì Nhậm sáng tác bằng chữ Hán, trong môi trường văn chương Hán học Do đó, Nho giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến ông, trong đó biểu hiện rõ nét ở phương diện sáng tác thơ văn

Khảo sát thơ Ngô Thì Nhậm, chúng tôi nhận thấy, tư tưởng Nho giáo chi phối khá toàn diện đến thơ ông Điều này thể hiện trước hết ở hệ thống tư tưởng của Nho giáo được phản ánh một cách sinh động trong thơ tác giả

Một trong những tư tưởng của Nho giáo có ảnh hưởng lớn đến cuộc đời

và thơ văn của nhiều nho sĩ, trong đó có Ngô Thì Nhậm là lí tưởng công danh Với người nho sĩ trong thuở còn đèn sách, Nho giáo chủ trương xây dựng cho

họ lý tưởng về chí làm trai, về mộng công danh của một nam tử: cụ thể bằng việc thi thố đỗ đạt, ra làm quan để giúp vua, cứu đời Trong văn học trung đại Việt Nam đã có không ít nhà nho viết nhiều về chí làm trai mà Nguyễn Công Trứ là một trong những nhà thơ tiêu biểu nhất Ngô Thì Nhậm cũng là một nhà nho nhập thế hăng say với tư tưởng về chí công danh như thế Ông có nhiều bài thơ làm trong thời kỳ mới ra làm quan thể hiện vấn đề này:

“Tang bồng chí khát hà ngôn viễn”

(Chí tang bồng đâu kể gì đường xa) Cũng như bất cứ kẻ sĩ nào, Ngô Thì Nhậm mong ước chí công danh được toại nguyện để những lí tưởng tốt đẹp mà Nho giáo chủ trương sẽ được thi nhân thực hiện, phát huy:

Trang 39

“Chuẩn nghĩ công hoàn ưng hậu quyến Tang bồng bất phụ thử khâm kỳ”

(Mong sao công việc được trọn vẹn, được thưởng ơn dày

Để không phụ ước nguyện tang bồng hồ thỉ)

Là kẻ sĩ chọn con đường đèn sách để thi thố, làm quan, hành đạo giúp đời, nhà nho Ngô Thì Nhậm chịu ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng nhập thế tích cực, lí tưởng công danh của Nho giáo chính là mộng kinh bang tế thế, tâm nguyện “thượng trí quân hạ trạch dân”, ra sức giúp dân giúp nước Trong bài

Hàm Ninh đãi dịch vãn, ông đã nói rõ chí nguyện của mình về tư tưởng này:

“Cần lao thần tử chức Hoàng thiên lưu sàn vi Thánh chúa hậu phong thực Đãn nguyện hằng khôn trinh Thử sinh đới thiên đức”

(Cần lao vẫn là chức phận của bầy tôi / Trời còn lưu lại tấm thân nhỏ mọn / Thánh chúa có lòng vun trồng / Chỉ mong mãi mãi giữ đức trinh thuận / Kiếp này đội ân đức nhà vua)

Là một bậc túc nho đọc rộng biết nhiều, Ngô Thì Nhậm am hiểu sâu sắc về Nho giáo Ông nắm vững hệ thống tư tưởng của Nho giáo và thể hiện

nó một cách linh hoạt trong các tác phẩm Chẳng hạn, những vấn đề về thiên mệnh, đạo nghĩa con người mà các kinh sách thánh hiền Nho gia luôn nhấn mạnh, đề cao được nhà thơ thể hiện một cách cô đọng, súc tích trong hai câu

đề của bài Họa thân thúc công:

“Thánh hiền mô huấn tại thiên luân

Dã hữu đôn thiên, dã tự nhân”

(Giáo huấn của thánh hiền ở chỗ sáng rõ đạo lý

Có tôn trọng đạo trời, có thứ tự nghĩa người)

Trang 40

Tuy nhiên, phần lớn tư tưởng Nho giáo trong thơ Ngô Thì Nhậm đều được tác giả diễn đạt, thể hiện một cách cụ thể, sinh động bằng một hình thức giàu hình ảnh, ẩn dụ Chẳng hạn, những vấn đề luân lí “tam cương ngũ thường” trong tư tưởng Nho giáo đã được nhà thơ diễn đạt lại một cách đầy hình ảnh và cảm xúc qua những vần thơ viết về vua, cha, vợ con, đồng liêu, bằng hữu,… Qua những bài thơ này, người đọc sẽ nhận ra ở Ngô Thì Nhậm một con người nhà nho thấm nhuần tư tưởng của đạo Khổng nhưng cũng thật giàu tình cảm, tâm hồn Ví như, ông có nhiều bài thơ viết hay và cảm động về vua Quang Trung Trong đó, có nhiều bài đã thể hiện một cách sâu sắc về đạo quân thần, nghĩa vua tôi gắn bó giữa ông với vị hoàng đế tài năng của dân tộc:

“Nhất tự Kiều Sơn mật bát âm Kim liên ngự chúc tuyết hoa trầm Cửu công thất đức lưu hoàng vũ Bách tích quần công ngưỡng hiển lâm Thanh miếu đài đầu quân hán nhĩ Đan lăng thức mục tử vân thâm Chỉ kim pháp khúc trần huyền hối

Lệ lạc hàm ưu dạ dạ tâm”

(Sóc vọng thị tấu nhạc thái tổ miếu cung ký)

(Từ lúc Kiều Sơn bát âm im bặt / Đài sen, nến ngự chìm ngập tuyết hoa / Chín công, bảy đức còn lưu múa Hoàng vũ / Nơi Thanh miếu ngẩng đầu miền quân hán gần gũi / Chốn Đan lăng, ngước mắt áng tử vân âm u / Gặp nay nhạc pháp khúc trình diễn ngày tuần tiết / Nhỏ nước mắt, tấm lòng đêm đêm ngậm ngùi nỗi buồn đau)

Đây là bài thơ Ngô Thì Nhậm viết trong ngày sóc vọng khi vua Quang Trung đã băng hà trong nỗi buồn đau tiếc nhớ Bài thơ tuyệt nhiên không dùng những thuật ngữ của Nho giáo để thể hiện cho tư tưởng quân thần nhưng luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Tiêu đề	Thế giới nghệ thuật thơ Ngô Thì Nhậm
Tác giả	Trần Thị Lệ Nhật
Người hướng dẫn	Ts. Nguyễn Đình Thu
Trường học	Trường Đại học Quy Nhơn
Chuyên ngành	Văn học Việt Nam
Thể loại	Luận văn thạc sĩ
Năm xuất bản	2019
Thành phố	Bình Định

Định dạng
Số trang	104
Dung lượng	1,23 MB