Triết học được định nghĩa là hệ thống quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí con người trong thế giới đó, là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA
Trang 2MỤC LỤC
I MỞ ĐẦU 2
1 Tính cấp thiết của đề tài 2
2 Đối tượng nghiên cứu 3
3 Phạm vi nghiên cứu 3
4 Mục tiêu nghiên cứu 3
5 Phương pháp nghiên cứu 4
6 Kết cấu của đề tài 4
CHƯƠNG 1 KHÁI NIỆM MỘT SỐ QUAN NIỆM CỦA CÁC NHÀ TRIẾT HỌC VỀ PHẠM TRÙ VẬT CHẤT 5
1.1 Quan niệm của triết học trước Mác về phạm trù vật chất 5
1.1.1 Quan niệm của triết học cổ đại về phạm trù vật chất 5
1.1.1.1 Quan niệm của triết học cổ đại về phạm trù vật chất ở phương Đông 5
1.1.1.2 Quan niệm của triết học cổ đại về phạm trù vật chất ở phương Tây 7
1.1.2 Quan niệm của triết học cận đại (TK XVII - XIX) về phạm trù vật chất 9
1.1.3 Ưu điểm và hạn chế của triết học trước Mác về phạm trù vật chất 10
1.2 Quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen về phạm trù vật chất 10
1.2.1 Quan niệm của C.Mác về phạm trù vật chất 11
1.2.2 Quan niệm của Ph.Ăngghen về phạm trù vật chất 11
1.3 Tóm tắt chương 1 12
CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA ĐỊNH NGHĨA VẬT CHẤT CỦA V.I.LÊNIN ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TRIẾT HỌC VÀ KHOA HỌC TỰ NHIÊN 14
2.1 Nội dung định nghĩa vật chất của V.I.Lênin 14
2.1.1 Vật chất là phạm trù triết học 14
2.1.2 Vật chất dùng để chỉ thực tại khách quan 15
2.1.3 Vật chất với tương quan về cảm giác 15
2.2 Ý nghĩa định nghĩa vật chất của V.I.Lênin đối với sự phát triển của triết học và khoa học tự nhiên 15
2.2.1 Ý nghĩa của định nghĩa vật chất của V.I.Lênin đối với sự phát triển của triết học 15
2.2.2 Ý nghĩa của định nghĩa vật chất của V.I.Lênin đối với sự phát triển của khoa học tự nhiên 17
Trang 32.3 Tóm tắt chương 2 18 III KẾT LUẬN 19
VI TÀI LIỆU THAM KHẢO 20
I MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Triết học ra đời từ rất lâu khoảng từ thế kỷ VII đến thế kỷ VI trước Công nguyên
ở cả Phương Đông và Phương Tây Triết học Hy Lạp là một dạng tri thức xuất hiệnsớm nhất trong lịch sử các loại hình lý luận của nhân loại Triết học được định nghĩa là
hệ thống quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí con người trong thế giới
đó, là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội
và tư duy
Từ khi khẳng định vật chất là thực tại khách quan được đem lại cho con người
trong cảm giác, tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác V.I.Lênin thừa nhận rằng, “vật
chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”1
Khi khẳng định vật chất là cái được cảm giác chúng ta chép lại, chụp lại, phảnánh V.I.Lênin muốn nhấn mạnh rằng, bằng những phương thức nhận thức khác nhau(chép ) con người có thể nhận thức được thế giới Như vậy, đã bác bỏ thuyết khôngthể biết, đồng thời khắc phục được những khiếm khuyết trong các quan điểm siêu hình– máy móc về vật chất Không có một dạng cụ thể cảm tính nào của vật chất hay mộttập hợp nào đó các thuộc tính của vật chất lại có thể đồng nhất hoàn toàn với bản thânvật chất Vật chất phải được hiểu là tất cả những gì tồn tại khách quan bên ngoài ýthức, bất kể sự tồn tại ấy con người có nhận thức được hay chưa nhận thức được.Ngoài điều nói trên, định nghĩa vật chất còn có ý nghĩa định hướng với các khoahọc cụ thể trong việc tìm kiếm các dạng hoặc các hình thức mới của của vật thể trongthế giới Cho phép xác định cái gì là vật chất trong lĩnh vực xã hội Đây là điều mà cácnhà duy vật trước C.Mác chưa làm được Đồng thời, giúp cho các nhà khoa học giải
1 V I Lê-nin (1980), Toàn tập, t 18, Sđd tr.151.
3
Trang 4thích nguyên nhân của những biến cố xã hội, những nguyên nhân thuộc về sự vậnđộng của phương thức sản xuất; trên cơ sở đó tìm ra phương pháp tối ưu để thúc đẩy
xã hội phát triển
Những thành tựu trong cuộc đổi mới trong thời gian qua đã mang lại kết quả tíchcực và giúp nước ta bước vào một thời kì phát triển mới Những đổi mới về côngnghiệp hóa hiện đại hóa được tạo ra từ đó giúp quan hệ giữa nước ta và các nước trênthế giới ngày càng mở rộng Nhưng nền kinh tế nước ta đang đi từ một xuất phát điểmthấp và để tránh nguy cơ lạc hậu so với các nước trong khu vực và trên thế giới thì tacần có những nhận thức đúng đắn về vai trò quan trọng của thế giới quan và phươngpháp luận Triết học Mác – Lênin Thế giới quan và phương pháp luận Triết học Mác –Lênin giúp ta nhận thức đúng đắn về thế giới và bản chất để từ đó nhận thức đúng bảnchất của tự nhiên và xã hội, giúp con người hình thành quan điểm khoa học, xác địnhthái độ cách thức hoạt động của bản thân
Nhóm chúng em đã nhận ra sự quan trọng và ảnh hưởng to lớn của quan niệm vềphạm trù vật chất của V.I.Lênin đối với sự phát triển của khoa học và tự nhiên nên đãnghiên cứu về đề tài này và làm báo cáo
2 Đối tượng nghiên cứu
Thứ nhất, khái quát được một số khái niệm về vật chất của các nhà triết học
trước C.Mác và V.I.Lênin
Thứ hai, hiểu được nội dung và ý nghĩa của định nghĩa vật chất của V.I.Lênin đối
với sự phát triển của triết học cũng như khoa học tự nhiên
3 Phạm vi nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu về quan niệm về phạm trù vật của V.I.Lênin với sự phát triểncủa triết học và khoa học tự nhiên, hơn thế nữa là nghiệm cứu sâu về nội dung và ýnghĩa bên trong quan niệm đó
4 Mục tiêu nghiên cứu
Thứ nhất, làm rõ một số quan niệm của các nhà triết học về phạm trù vật chất Thứ hai, phân tích nội dung định nghĩa vật chất của V.I.Lênin.
Trang 5Thứ ba, làm rõ ý nghĩa định nghĩa vật chất của V.I.Lênin đối với sự phát triển
của triết học và khoa học tự nhiên
5 Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu, trong đó chủ yếu nhất làcác phương pháp: phương pháp chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vậtlịch sử, phương pháp phân tích và tổng hợp
6 Kết cấu của đề tài
Ngoài mục lục, phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, đề tài gồm 2chương:
Chương 1: Khái quát một số quan niệm của các nhà triết học về phạm trù vậtchất
Chương 2: Nội dung và ý nghĩa định nghĩa vật chất của V.I.Lênin đối với sự pháttriển của triết học và khoa học tự nhiên
5
Trang 6II NỘI DUNG CHƯƠNG 1 KHÁI NIỆM MỘT SỐ QUAN NIỆM CỦA CÁC NHÀ TRIẾT
HỌC VỀ PHẠM TRÙ VẬT CHẤT 1.1 Quan niệm của triết học trước Mác về phạm trù vật chất
Vật chất với tư cách là 1 phạm trù triết học có lịch sử khoảng 2500 năm xuất hiệncùng với sự xuất hiện của triết học trong lịch sử Ngay từ khi mới ra đời, xung quanh phạmtrù vật chất đã diễn ra cuộc đấu tranh gay gắt không khoan nhượng giữa chủ nghĩa duy vật
và chủ nghĩa duy tâm Chủ nghĩa duy vật coi thực thể thế giới là vật chất tồn tại vĩnh cửu,tạo nên mọi sự vật hiện tượng và các thuộc tính của chúng Chủ nghĩa duy tâm tìm mọicách phủ nhận và làm sụp đổ phạm trù vật chất của chủ nghĩa duy vật Chúng công kích,xuyên tạc phạm trù vật chất, cho rằng cơ sở tồn tại của thế giới là một bản nguyên tinh thầnnào đó Có thể là do ý Chúa, do ý niệm tuyệt đối tạo nên Vì vậy, họ cho rằng vật chất chỉ
là một phạm trù trống rỗng, phi hiện thực, một sự nhào nặn chủ quan của các nhà duy vật.Phạm trù vật chất có quá trình phát sinh phát triển gắn liền với hoạt động thực tiễn của conngười và sự hiểu biết của con người về thế giới tự nhiên Việc tìm hiểu, khám phá về bảnchất, cấu trúc của thế giới xung quanh con người luôn luôn là một vấn đề được quan tâmtrong các trường phái triết học duy vật
Vào thời kỳ trước khi có sự xuất hiện của triết học C.Mác thì người ta quan niệm, tìmmọi cách để tìm hiểu để giải thích nguyên thể cơ bản đầu tiên cấu tạo nên thế giới và vìvậy, phạm trù vật chất được xuất hiện từ khá sớm và được đặc biệt quan tâm Chủ nghĩaduy vật khẳng định thực thể tạo nên thế giới khách quan và các vật thể nói riêng đó là vậtchất và nó tồn tại vĩnh cửu Tuy nhiên, việc lập luận và lý giải về vật chất của các nhà triếthọc ở thời kỳ trước C.Mác là không đồng nhất với nhau
Trang 71.1.1 Quan niệm của triết học cổ đại về phạm trù vật chất
1.1.1.1 Quan niệm của triết học cổ đại về phạm trù vật chất ở phương Đông
Vào thời kỳ cổ đại ở phương đông quan niệm vật chất thể hiện qua một số trườngphái triết học Ấn Độ và Trung hoa về thế giới
A) Ấn Độ
Ấn Độ có trường phái Lokayata cho rằng tất cả được tạo ra bởi sự kết hợp trong 4 yếu
tố Đất - Nước - Lửa - Khí Những yếu tố này có khả năng tự tồn tại, tự vận động trongkhông gian và cấu thành vạn vật Tính đa dạng của vạn vật chính là do sự kết hợp khácnhau của 4 yếu tố bản nguyên đó1 Phái Nyaya và Vaisesia coi nguyên tử là thực thể của thếgiới2
B) Trung Quốc
Trung Hoa có Thuyết Âm Dương cho rằng nguyên lý vận hành đầu tiên và phổ biếncủa vạn vật là tương tác của những thế lực đối lập nhau đó là âm và dương Trong đó âm làphạm trù rất rộng phản ánh khái quát, phổ biến của vạn vật như là nhu, tối, ẩm, phía dưới,bên phải, số chẵn Dương cũng là phạm trù rất rộng đối lập với âm Phản ánh những thuộctính như cương, sáng, khô, phía trên, số lẻ, bên trái Hai thế lực này thống nhất với nhau,chế ước lẫn nhau tạo thành vũ trụ và vạn vật.3
Thuyết Ngũ hành của Trung quốc có xu hướng phân tích về cấu trúc của vạn vật đểquy nó về yếu tố khởi nguyên với tính chất khác nhau Theo thuyết này có 5 nhân tố khởinguyên là Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ
1 Wikipedia, Triết học duy vật khoái loạc Truy cập từ https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h
https://sites.google.com/site/traidattoantap/lich-su/su-hinh-thanh-va-phat-trien-hoc-thuyet-am-duong-ngu-hanh-7
Downloaded by ng?c trâm (ngoctram201217@gmail.com)
Trang 8Kim tượng trưng cho tính chất trắng, khô, cay, ở phía Tây
Mộc tượng trưng cho tính chất xanh, chua, ở phía Đông
Thủy tượng trưng cho tính chất đen, mặn, ở phía Bắc
Hỏa tượng trưng cho tính chất đỏ, đắng, ở phía Nam
Thổ tượng trưng cho tính chất vàng, ngọt, ở giữa
Năm yếu tố này không tồn tại độc lập, tuyệt đối mà tác động lẫn nhau theo nguyên tắctương sinh, tương khắc với nhau tạo ra vạn vật Những tư tưởng về âm, dương, ngũ, hành,tuy có nhưng hạn chế nhất định nhưng đó là triết lý đặc sắc mang tính duy vật và biệnchứng nhằm lý giải về vật chất và cấu tạo của vũ trụ.1
1.1.1.2 Quan niệm của triết học cổ đại về phạm trù vật chất ở phương Tây
Vào thời kỳ cổ đại, ở Hy Lạp nói riêng, ở phương Tây nói chung các nhà triết học duyvật đã đồng nhất vật chất nói chung với các dạng cụ thể nào đó của nó
Ở phương tây, các nhà triết học quy thế giới vào 1 chỉnh thể thống nhất từ đó đi tìmbản nguyên vật chất đầu tiên cấu tạo nên thế giới đó, chẳng hạn người ta cho rằng vật chất
là nước, không khí, lửa,… Một số quan điểm điển hình thời kỳ này là:
Thales coi vật chất là nước, ông từng nói rằng: “Mọi vật đều sinh ra từ nước; thứ nhấtbản nguyên của mọi động vật là tinh dịch, mà tinh dịch thì ẩm ướt; thứ hai, mọi thựcvật đều sống bằng nước và đâm hoa kết trái nhờ nước, sẽ khô héo nếu thiếu nước; thứ ba,bản thân ánh sáng của mặt trời và các thiên thể cũng tiêu thụ hơi nước, giống như bảnthân vũ trụ.”.2
1 Sự hình thành và phát triển học thuyết âm dương ngũ hành trong tư tưởng cổ đại Trung Quốc Truy cập từ
trong-tu-tuong-co-dai-trung-quoc
https://sites.google.com/site/traidattoantap/lich-su/su-hinh-thanh-va-phat-trien-hoc-thuyet-am-duong-ngu-hanh-2 Wikipedia Thales Truy cập từ https://vi.wikipedia.org/wiki/Thales
Trang 9Anaximenes coi vật chất là không khí, ông có viết những đoạn như sau: “Thở vàkhông khí bao trùm khắp vũ trụ, mọi thứ đều xuất hiện từ chúng và quay về với chúng”,
“Không khí sinh ra mọi vật, mọi sự tiếp nối của nó bằng con đường cô đặc và làm loãng,nhưng bản thân không khí là thực thể trong suốt, không nhìn thấy được.” 1
Heraclitus coi vật chất là lửa, Heraclitus cho rằng, vũ trụ không do ai sáng tạo ra, luônluôn là lửa, sống động, vĩnh cửu, bùng cháy theo những quy luật của mình: “Thế giới nàychỉ là một đối với mọi cái Không do một thần thánh hay một người nào đó sáng tạo ra nó,nhưng nó mãi mãi đã, đang và sẽ là ngọn lửa vĩnh cửu, như là độ đo của những cái đangrực cháy, và mức độ của những cái đang lụi tàn.” 2
Anaximander coi vật chất là hạt Aperion, đây là một thực thể không xác định về chất
“Nguyên tắc (arjé) của tất cả mọi thứ là apeiron không xác định Bây giờ, ở đó có một thế
hệ cho sự vật, cũng có sự hủy diệt, theo sự cần thiết; thực tế, họ trả hết lỗi này đến lỗi khác
và đền bù bất công, theo thứ tự thời gian.” 3 Như Anaximander nói, apeiron được đặc trưngbởi bản chất vô hạn và có sức mạnh và quyền lực đối với mọi thứ xung quanh chúng sinh
Ý tưởng của khái niệm này là để phân biệt giữa tôn giáo và huyền thoại, như những gì đãgiải thích nguồn gốc của tất cả mọi thứ
Apeiron không liên quan đến bất kỳ yếu tố nào của tự nhiên, nhưng bản thân nó là vôhạn, cũng được coi là một yếu tố không xác định, đặc biệt là về không gian
Đặc biệt đỉnh cao của quan niệm về vật chất của thời kỳ Hy Lạp cổ đại là thuyếtnguyên tử của Leucippus và Democritus Theo thuyết này thì thực thể tạo nên thế giới lànguyên tử và nó là phần tử nhỏ bé nhất và không thể phân chia được, không thể xâm nhập
và quan sát được, chỉ có thể nhận biết được bằng tư duy Các nguyên tử không khác nhau
về chất mà chỉ khác nhau về hình dạng Sự kết hợp các nguyên tử khác nhau theo một trật
tự khác nhau sẽ tạo nên vật thể khác nhau Thuyết nguyên tử tồn tại đến cuối thế kỷ 19 đầuthế kỷ 20 mới bị khoa học đánh đổ và có hạn chế lịch sử nhất định Tuy nhiên nó có ýnghĩa to lớn đối với sự định hướng cho sự phát triển khoa học nói chung đặc biệt là lĩnh
1 Wikipedia Anaximenes Truy cập từ https://vi.wikipedia.org/wiki/Anaximenes
2Tủ sách ĐH tổng hợp Hà Nội (1990) Lịch sử triết học Hi – La, Tập 1, tr 1.
3Thpanoroma Anaximander: suy nghĩ, đóng góp và làm việc Truy cập từ
https://vi.thpanorama.com/articles/filosofa/anaximandro-pensamiento-aportes-y-obra.html
9
Downloaded by ng?c trâm (ngoctram201217@gmail.com)
Trang 10vực vật lý sau này Đồng thời nó có tác dụng to lớn trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩaduy tâm, thần học, tôn giáo…
1.1.2 Quan niệm của triết học cận đại (TK XVII - XIX) về phạm trù vật chất
Vào Thời kỳ cận đại: Vào thế kỷ XVII - XVIII nền khoa học tự nhiên, thực nghiệm ởchâu âu có sự phát triển mạnh mẽ Đặc biệt là trên lĩnh vực vật lý học với phát minh củaNewton, phương pháp nghiên cứu ở trong vật lý đã xâm nhập ảnh hưởng rất lớn vào trongtriết học chủ nghĩa duy vật nói chung và phạm trù vật chất nói riêng đã có những bướcphát triển mới chứa đựng nhiều yếu tố biện chứng
Nicolaus Copernicus chứng minh mặt trời là trung tâm đã làm đảo lộn truyền thuyếtcủa kinh thánh và quan điểm của thần học về thế giới
Quan điểm của Francis Bacon: coi thế giới vật chất tồn tại khách quan, vật chất làtổng hợp các hạt Ông coi tự nhiên là tổng hợp của những vật chất có chất lượng luôn màu,muôn vẻ 1
Quan điểm của Pierre Gassendi: Phát triển học thuyết nguyên tử của thời cổ đại chorằng thế giới gồm những nguyên tử có tính tuyệt đối như tính kiên cố và tính không thểthông qua 2
Thế kỷ XVIII các nhà triết học Pháp đã phát triển phạm trù vật chất lên một tầm caomới Diderot cho rằng vũ trụ trong con người, trong mọi sự vật chỉ có 1 thực thể duy nhất
là vật chất Sự xâm nhập ấy đã chi phối sự hiểu biết, nhận thức về vật chất, mọi hiện tượng
tự nhiên đã được giải thích là được tác động qua lại giữa lực hút và lực đẩy, giữa các phần
tử của vật chất, các phần tử ấy là bất biến Sự thay đổi của nó chỉ là mặt vị trí, hình thểtrong không gian Mọi sự phân biệt về chất bị xem nhẹ và đều được quy giải chỉ sự khácnhau về lượng.3 Vì vậy, các nhà triết học duy vật thời kỳ này đã đồng nhất vật chất với khối
1 Luật Minh Khuê (Sưu tầm và biên tập) (28/9/2021) Nhà triết gia Francis Bacon và quan điểm của ông trong triết học Truy cập từ https://luatminhkhue.vn/nha-triet-gia-phranxis-becon-va-quan-diem-cua-ong-trong-triet-
hoc.aspx
2 Wikipedia Pierre Gassendi Truy cập từ https://vi.wikipedia.org/wiki/ Pierre_Gassendi
3 Wikipedia Diderot Truy cập từ https://vi.wikipedia.org/wiki/Denis_Diderot
Trang 11lượng và coi vận động của vật chất chỉ là vận động cơ học và nguyên nhân của sự vận động
đó là do tác động từ bên ngoài
Vào thế kỷ XIX, trong nền triết học Đức cổ điển là Ludwig Andreas Feuerbach, ôngchứng minh và khẳng định rằng thế giới này là vật chất và vật chất theo ông là toàn bộ thếgiới tự nhiên Nó không do ai sáng tạo ra mà nó tồn tại độc lập với ý thức và không phụthuộc vào bất cứ ý niệm, ý thức nào Sự tồn tại của giới tự nhiên nằm ngay trong lòng củagiới tự nhiên tuy nhiên Feuerbach lại không thấy được mối quan hệ giữa vật chất và ýthức, mối quan hệ giữa con người với xã hội, con người với giới tự nhiên Ông đã khôngxác định được vật chất trong lĩnh vực xã hội, cũng như hoạt động vật chất của con người là
gì Mặc dù vậy những quan niệm của ông về vật chất đã có ý nghĩa lịch sử lớn lao trongcuộc đấu tranh chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo, trong việc khôi phục những tư tưởng duy vậtthành hệ thống Và vì vậy, triết học duy vật của ông đã trở thành một trong những tiền đề,nguồn gốc lý luận của Triết học duy vật C.Mác sau này.1
1.1.3 Ưu điểm và hạn chế của triết học trước Mác về phạm trù vật chất
Các nhà triết học duy vật trước C.Mác trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm
đã hết sức quan tâm giải quyết vấn đề cốt lõi là vật chất Họ đưa ra những kiến giải khácnhau về vật chất và qua đó đã có những đóng góp hết sức quan trọng đối với lịch sử pháttriển của triết học duy vật Tuy nhiên tất cả họ đều mắc phải hạn chế lớn nhất là đã đồngnhất vật chất với vật thể hoặc một thuộc tính nào đó của vật thể, họ không thấy được sự tồntại của vật chất gắn liền với vận động và họ không chỉ ra được biểu hiện của vật chất trongđời sống xã hội và chỉ đến khi triết học C.Mác xuất hiện thì phạm trù vật chất mới đượcgiải quyết một cách khoa học
1.2 Quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen về phạm trù vật chất
1 Loigiaihay Ludwig Andreas Feuerbach (1804 – 1872) Truy cập từ
https://loigiaihay.com/lutvich-phoiobac-1804-1872-c126a21075.html
11
Downloaded by ng?c trâm (ngoctram201217@gmail.com)