Câu chuyện bay qua biển của hai cha con Đêđan và Ica dường như là tiêu biểu và thích hợp nhất để biểu tượng cho khát vọng sáng tạo của con người. Vào một ngày người thợ tài ba hết mực Đêđan bỗ
Trang 1Ly tri trén ngai vang sang tao
Nguyễn Hoàng Đức
Thê thao Văn hóa
Cau chuyện bay qua biển của hai cha con Đêđãan và lca dường như là tiêu biểu và thích hợp nhất để biểu tượng cho khát vọng sáng tạo của con người Vào một ngày người thợ tài ba hết mực Đêäan bổng thấy thèm khát đôi cánh của loài chim, ông muôn được bay lên để thâu hải cảnh vật quê hương xử sở trong tâm mối
Ông nghĩ, chỉ có đôi cánh với tầm bay của nó sẽ vượt qua mọi vật cản, cho đù sông sâu núi thăm, đại đương mênh mông, hoặc những đường biên giới nơi người đi bộ chỉ có thể
đi qua bằng hộ chiếu Và trên.hết đôi cánh đó sẽ giúp cha con ông có được tự dokhi bay qua những bước tường thành của bạo chúa xứ Cretơ
Bằng tài năng khéo léo của mình Đê đan thu nhặt các loại lông chim, gắn xi để tạo thành
hai cặp cánh Một buôi sáng Đê đan đánh thức con là Ica đậy, buộc đôi cánh vào hai tay con, và dặn dò cách bay: "Đừng bay lên cao quá, kéo mặt trời thiêu đốt sẽ làm nóng chảy
xi và sáp găn lông mà rơi xuống biển" Bay được ít gid, Ica bong say sưa độ cao khi thấy đại đương đang trải ra mênh mông đưới đôi cánh của mình, trái hắn với lời cha dặn về sự thiêu đốt của mặt trời, cậu bay thăng về phía mặt trời để thèm khát chính nguồn ánh sáng mãnh liệt đó xi và sáp gắn cánh bắt đầu chảy ra, cánh rụng lả ta, và lca rơi xuống biển chết trong khi vẫn còn đang say sưa ca hát về khao khát độ cao và ánh sáng
Câu chuyện đôi cánh bay lên và rụng xuống của cậu bé Ica biếu tượng răng, một cậu bé hồn nhiên có thể khát vọng cả mặt trời, nhưng khát vọng thôi chưa đủ, nếu cậu bé không
tuân thủ những nguyên lý của lý trí sẽ rơi ngay vào thất bại Và trong nghệ thuật cũng vậy, nếu chúng ta mới chỉ có khát vọng thôi thì chưa đủ, mà phải biết học hỏi những kỹ thuật để đảm bảo nuôi đưỡng, duy trì cho đôi cánh sáng tạo được bay đến đích Điều này
là vô cùng cốt tử, ' người Trung Hoa nói: "Có lý đi khắp thiên hạ, không có lý không đi quá một bước chân” Chúng ta thử hình dung, với một đôi giây buộc chặt nơi chân, ta có thể chạy nhảy đẫm lên muôn ngàn sỏi đá nhưng chỉ cần một viên sỏi lot vào trong giầy thôi, nêu không lay nó ra, đôi chân ta sẽ không thể nào bước nồi Một chiếc xe cũng vậy, chỉ cần vòng bi năm vệnh trong trục, cũng không cách gì lăn bánh, một động cơ chạy bằng hơi nước, nếu chiếc van xộc xệch làm xì hơi tất cả thì làm sao còn tạo ra áp xuất để động cơ lao đi Giờ thử nhìn vào xã hội, những tên cướp hùng hồ, trang bị vũ khí đầy mình, chúng vẫn ăn cướp ở một nơi, kiếm tiền đem đến chỗ khác tiêu xài ăn uống, tại SaO chúng ta không dùng sức mạnh của mình áp đảo ngay các chủ hàng để khỏi phải trả tiền cho phiền? Bởi lẽ dù là tướng cướp, chúng cũng không có đủ sức mạnh liên tục, thường xuyên để chống lại xã hội, mà chúng chỉ tập trung được sức mạnh trong vài cơ hội, cướp tiền, đem đi tiêu Nghĩa là, ngay cả những tên cướp cũng không vượt qua được ngtuyên
lý mua và bán của đồng tiên Về điểm này, người châu Âu có cầu: "Ngay cả hoàng đề Xê
da cũng không ở trên ngữ pháp" Nghĩa là, đủ hoàng đề có quyền cao đến đâu, có thể quyết định số phận của thần dân, cũng không thể ngạo mạn đến mức nói những câu bất
Trang 2chap ngit phap Co nghia, dan noi gạo, nước, lửa, muôi, củi; thì vua cũng chăng có ngôn
ngữ và cách nói nào khác hơn, mà cũng phải nói theo sự xác định có săn của các danh từ
đó
Hôm nay, chúng ta bàn đến sức sống quan trọng nhất của vũ trụ cũng như con người Chữ LÝ là khởi nguồn của rất nhiều giá trị quan trọng như: Lý trí Chân lý, Nguyễn lý, Luận lý Nguyên lý là gì? Đó có thể được coi như toàn bộ cơ câu vận động từ bên trong của vạn vật, chăng hạn, nước chảy chỗ trũng là một nguyên lý, nguyên lý này mạnh đến mức, nếu CÓ nước Ở bat ky dau thi no dang chay xuong một thấp hơn, chảy đến nơi thấp rồi, nó lại tiếp tục chảy xuông nơi thấp hơn, mãi mãi chẳng ngừng Vì nguyên lý có tính
hệ thống và cơ cầu, nên trong mọi sự, trí tuệ con người đều kiếm tìm LY DO đầu tiên, kể
cả, lý do đầu tiên của mọi đầu tiên, xuất xứ của Tạo Hoá, nếu có, xuất xứ của con người:
"Con người sinh ra từ đâu? Bởi ai? Và đi về đâu?" Bởi thế, cả người phương Tây và người phương Đông, khi nhìn nhận bất cứ sự việc gì thì đều tra xét Lục Hà:
1- Việc gi?
2- Bởi tại làm sao?
3- Bao gio
4- Ai biét?
5- Thé nao?
6- Ở đâu?
1 - Việc gì, piúp người ta phần loại sự việc thuộc vật lý xã hội, hay văn học, chỉ khi xác
định đúng việc, nghĩa là bát đúng bệnh thì mới có thê có thuôc chữa
2 - Bởi tại làm sao, tức tìm ra nguyên nhân của nó, giông như sáng ra người ta thầy những vết chân lạc đà trên cát, người ta xác định được liên đó là vêt chân lạc đà (việc gì); sau đó xác định bởi có những con lạc đà đã đi qua mà có dâu chân đề lại (bởi tại làm sao)
3 - Bao giờ, đó là xác định thời gian xảy ra sự viéc, trong thi du trén, thoi gian xay ra trong dém
4 - Ai biết, tức nhân chứng thông báo việc đó, có vài dâu chân lạc đà trên cát, thì chỉ có ít
người ở đó chứng kiên, không thê là tât cả mọi người
5 - Thê nào, tức tính đặc thu cia dau vet, chang han va chân của lạc da tho nặng sẽ khác vet chan thô nhẹ, hoặc cũng dầu chân, nhưng của người ổi tự nhiên sẽ khác dau chan của
người đi giật lùi nhấm đánh lạc hướng
Trang 36- ở đầu, tức không gian xảy ra sự việc, những dâu chân đó ở cửa nhà băng hay đường
vào lăng mộ
Chúng ta vừa bàn đến sáu tra vẫn của Lục Hà, đó cũng có thể coi như một thứ lộ trình tất yêu của lý trí nhăm tìm ra sự thật
Chữ Lý có gốc tiếng La tin, qua tiếng Phap la "Raison”, qua tiếng Anh là "Reason", déu nói lên khả năng suy lý của con người Điều này tối quan trọng, theo các triết gia Hy Lap,
lý trí tham dự một nửa vào trong chân lý của loài người Không có lý trí ắt hắn không có chân lý
Theo triết gia Kant, thì lý trí còn đóng vai nguyên nhân và kết quả Có nguyên nhân tốt ắt hắn sẽ gặt hái kết quả tốt Gieo nguyên nhân xấu chắc sẽ không tránh được kết cục xấu
Đó là nguyên lý báo ứng tất yếu của con đường hạnh phúc, mà người Trung Quốc nói:
"Ác giả ác báo, thiện giả thiện báo" Và khi đề cao lý trí cách không thê nào khác triết gia
Kant đã tuyên bố đanh thép về nguyên lý giáo dục: "Giáo dục là rèn luyện lý trí”
Trước Kant thời cô đại, triết gia Aristóte ví lý trí như sự ngăn nắp của hệ thần kinh,
guỗồng máy xã hội, cũng như những cỗ máy vật lý Ông nói: một người không có hệ thần
kinh có trật tự sẽ điên, một xã hội không có trật tự sẽ loạn và một cỗ máy không có trật tự
sẽ không thể vận hành Vậy thì một nghệ sĩ, một nhà văn không có lý trí sẽ vận hành cỗ
máy sáng tạo của mình bằng cách nào đây Triết gia Hégel chắc chắn xác định răng: một nhà văn nếu không có khả năng triết lý ngôn ngữ, thì sẽ không thẻ thành nhà văn hạng một cùng với đặc ưu cao nhất của ngôn ngữ Vậy triết lý là gì? Như trên chúng ta đã bàn khá nhiều về chữ lý, văn học là cuộc sống, và văn học có trách nhiệm phải trình bay ra tính hệ thống, tính nguyên nhân - kết quả, tính chân lý, và nguyên lý của cuộc sông Nếu
không làm được vậy thì văn học làm sao có nỗi cơ hội trở thành công lý để hội tụ mọi
người, vì văn học là công truyền chứ không phải thứ thơ tình được bí truyền trong màn the Cho dù có ở trong màn the đi nữa, khi đã có một người gửi và một người nhận thì không thể không sông theo công lý, vì ngay những thành viên thân thiết trong gia đình cũng không thể "Cha nói oan, quan nói hiếp, chồng có nghiệp nói thừa"
Nhân loại cách phổ quát vẫn ví lý trí cùng sự tiễn bộ như một chiếc thang, nghĩa là, người
ta phải trèo lên nắc thứ nhất, rồi nắc thứ hai, rồi nắc thứ ba Nếu không trẻo lên, nhân loại
vĩnh viễn chỉ là thứ ngồi xôm bên gốc cây không đạt tới bất kỳ thành tựu nào Vậy thì một tư duy không cô vượt mình qua mỗi nắc thang cũng sẽ chẳng đạt tới một thành tựu nào đáng kế
Lý trí là một giá trị sống còn đến mức, triết gia Jacques Maritain đã xác định: "Lý trí không bao giờ nhường ngôi" Lý trí vẫn được ví như chiếc đầu trên cơ thể con rắn, nếu
rắn mất đầu sẽ không thể nào vận động Và Maritain cũng nói, cho dù lý trí có thê hạ
minh bao dung, hay hào hiệp thì nó cũng không bao giờ nhường ngôi, vì nó là bộ não cao
nhất đời nào lại đòi hạ xuống khiến cơ thẻ rối loạn vì không có bộ tham mưu điều khiến
Chính vì vậy mà thi hào Boileau đã ca ngợi lý trí:
Trang 4Hoi thi si yéu chuong ly tri
Đấy phương châm tận ý noi theo
Bao nhiễu vẻ đẹpgiả cao
Mượn nơi lÿ trí văn hào mới nên
Lý trí bao giờ cũng là bỗn phận, mà bốn phận là cái phải làm không bao giờ là ý thích cả Không ai trong chúng ta leo gác ngôi nhà cao trăm tầng mà thấy dễ chịu, dẫu vậy trong lúc tim đập, gôi mỏi chúng ta vần phải thừa nhận sự kỳ vĩ của ngôi nhà trăm tâng đó Vậy thì hãy mong cho tác phẩm của ta là một ngôi nhà cao vòi vọi, chứ không phải một chiêc lêu cỏ ngả lưng đề dàng, êm á1, và thích thú
Nguồn: Thể thao Văn hóa