Bách khoa thư lịch sử (1)

40.000-500 NĂM TCN Đây là thời kỳ lịch sử đầu tiên của nhân loại, khi con người chuyển từ sống trong hang động sangsinh sống bằng nghề nông, cư trú thành làng, rồi tiến tới sống ở thành

(40.000-500 NĂM TCN)

Đây là thời kỳ lịch sử đầu tiên của nhân loại, khi con người chuyển từ sống trong hang động sangsinh sống bằng nghề nông, cư trú thành làng, rồi tiến tới sống ở thành thị và tạo nên những nềnvăn minh đầu tiên Vào khoảng năm 40.000 (Trước Công Nguyên), con người đã biết xây nhà,sáng tác nhạc và vẽ tranh lên vách hang Cho đến khoảng năm 8000 TCN, các làng nông nghiệp

và thương mại được hình thành và 5.000 năm nữa (hay là 250 thế hệ) trôi qua thì các nền vănminh có ảnh hưởng lớn mới xuất hiện ở Ai Cập và khu vực Lưỡng Hà (Mesopotamia)

Người nguyên thủy sống trong hang đá và tạo ra lửa bằng cách dùng dây cung xoáy tròn một thanh gỗ dựng đứng trên một mảnh gỗ khác để làm phát ra tia lửa.

SƠ LƯỢC TOÀN CẢNH THẾ GIỚI

(40.000-500 TCN)

Mặc dù có những bằng chứng hóa thạch cho thấy người nguyên thủy xuất hiện cách đây ít nhất130.000 năm ở châu Phi, nhưng cuộc sống của họ cực kỳ đơn giản so với cuộc sống của chúng tangày nay Đến khoảng năm 40.000 TCN, loài người đã học cách dùng lửa để sưởi ấm, nấu ăn vàxua đuổi thú dữ Từ chỗ chỉ biết săn bắn và hái lượm, con người dần dần biết cách trồng câylương thực và nuôi gia súc Khoảng năm 8000 TCN, cuộc sống trở nên phong phú hơn khi cáclàng nông nghiệp phát triển mạnh ở khu vực Trung Đông Phải rất lâu sau, các khu vực khác trênthế giới mới phát triển tương tự như khu vực này Trong vòng 3.000 năm sau đó, xuất hiện cáchoạt động quan trọng cơ bản của con người như xây dựng, canh tác đất đai, làm gốm, chế tác đồđồng, may vá, chăn nuôi Mãi đến năm 3000 TCN, các đô thị đầu tiên mới hình thành dọc theocác con sông ở Ai Cập, khu vực Lưỡng Hà và Trung Quốc Năm 2600 TCN, các công trình lớnnhư kim tự tháp Ai Cập, vòng tròn đá Đông Âu, các ngôi đền đầu tiên ở Peru đã được xây dựng.Cũng vào khoảng thời gian này, người dân vương quốc Kush ở Đông Phi học cách chế tác kimloại và các nhà thiên văn Trung Quốc lần đầu tiên khám phá ra hiện tượng nhật thực Nền vănminh bắt đầu hình thành

Vào thời cổ đại, người dân Bắc Mỹ săn bắn thú và tìm kiếm thức ăn trên một lục địa rộng bao lachưa có đô thị hay nền văn minh nào Mặc dù không sống bằng hoạt động trồng trọt, những conngười này vẫn có lịch sử và tín ngưỡng của mình, có công cụ lao động, thuốc chữa bệnh vànhững ngôi nhà đơn sơ Người Adena sống trong các cánh rừng nơi ngày nay là bang Ohio đã cónhững bước tiến đầu tiên hướng tới văn minh vào khoảng 700 năm TCN Họ xây dựng các ngôiđền, sống trong những ngôi làng lớn và chế tác công cụ lao động bằng đồng

Nghề nông xuất hiện ở Trung Mỹ (Mexico) trước năm 3000 TCN, và năm 2000 TCN, ở dãy núiAndes bắt đầu hình thành các cộng đồng người Peru sống bằng nghề nông Ngày càng có nhiềungười định cư trong các ngôi làng, và trải qua hàng trăm năm, các ngôi làng này dần dần pháttriển rộng lớn hơn, trở thành đô thị Vào năm 2600 TCN, nhiều đền thờ lớn được xây dựng ở venbiển Peru, gần như cùng thời gian với sự xuất hiện các vòng tròn đá đầu tiên ở Đông Âu và kim

tự tháp ở Ai Cập cổ đại Đồng thời, nền văn minh Olmec xuất hiện ở Mexico 500 năm TCN,người Maya ở Mexico cũng xây dựng kim tự tháp

CHÂU ÂU

Các cộng đồng nông nghiệp xuất hiện ở Đông Nam Âu khoảng 6000 năm TCN, nhưng phải đến

4000 năm TCN mới xuất hiện ở Tây Bắc Âu Ven bờ Đại Tây Dương, một nền văn minh tiên tiến

đã bắt đầu biết xây dựng những công trình như đồi gò, vòng tròn đá vào khoảng 4000 năm TCN.Vòng tròn đá cổ nhất trong số này hiện vẫn còn ở Ireland (Ailen), có nhiều vòng tròn bằng đá rất

ấn tượng ở Anh, Scotland và vùng Brittany của Pháp Về sau, trong thời kỳ kéo dài đến năm 500TCN, người Celt đã thống trị châu Âu, nhưng nền văn minh đô thị tiên tiến nhất lại thuộc vềngười Mycenae ở Hy Lạp và người Etruscan ở Italia

Có bốn trung tâm phát triển ở châu Á Ở vùng châu thổ sông Ấn (nay là Pakistan), một nền vănminh tiên tiến đã phát triển từ khoảng năm 2600 TCN Mặc dù các cộng đồng nông nghiệp đãphát triển mạnh ở miền Bắc Trung Quốc từ 4000 năm TCN, nhưng nền văn minh Trung Hoađược cho là bắt đầu từ khoảng 2700 năm TCN, từ khi có nhân vật huyền thoại Hoàng Đế Haitrung tâm khác là châu thổ sông Mekong ở Đông Nam Á với nền văn minh lúa nước và NewGuinea, cũng phát triển về nghề nông

CHÂU PHI VÀ TRUNG ĐÔNG

Các cộng đồng biết nông nghiệp nhất được biết đến hình thành ở vùng Lưỡng Hà (nay là Iraq),nơi giao nhau giữa châu Âu và châu Á Tại Sumer, các thị trấn buôn bán nhỏ phát triển thành đôthị từ khoảng 3400 năm TCN Nằm dọc theo sông Nile, Ai Cập đã phát triển thành một nền vănminh tiên tiến tồn tại tới 2.500 năm Ở những vùng khác của châu Phi, con người sống hoang sơhơn theo lối du cư hoặc săn bắn hái lượm

ÚC-Á

So với người dân ở các nơi khác trên thế giới, có lẽ thổ dân Aborigine ở lục địa Australia cómột lịch sử ít biến động nhất Họ không trải qua những biến cố kịch tính, những sự kiện lớn nhưcác nền văn hóa khác Người Aborigine sống rải rác khắp lục địa bằng nghề săn bắn hái lượm

suốt hàng nghìn năm New Zealand hầu như không có người ở Trên quần đảo Polynesia, nền vănhóa đi biển Lapita trở nên mạo hiểm hơn từ khoảng 3000 năm tr.CN Tới khoảng 1500 nămtr.CN, người dân nơi đây đã có những chuyến vượt đại dương đến khám phá các hòn đảo xa xôitrên khắp Thái Bình Dương.

NHỮNG CON NGƯỜI ĐẦU TIÊN (40.000-10.000 TCN)

Những sinh vật dạng người đầu tiên đã tiến hóa qua một thời kỳ kéo dài tới vài triệu năm Các tổ tiên loài người thực sự gần với chúng ta nhất mới chỉ phát triển trong vòng 50.000 năm trở lại đây.

Người nguyên thủy đã dùng loại đá lửa có hình dạng khác nhau để làm công cụ nạo, đào, cắt và làm đầu mũi tên

Các sinh vật họ người (hominid) đầu tiên là vượn người Australopithecine (nghĩa là “vượn người phương

Nam”) Xương của loài vượn này được tìm thấy ở Đông Phi Chúng có thể đi thẳng người và làm ra cáccông cụ thô sơ bằng đá cuội Có lẽ chúng không phải là những con người thực sự vì bộ não rất nhỏ so vớinão người

NGƯỜI NGUYÊN THỦY

Người Homo habilis (người khéo léo) xuất hiện vào khoảng hai triệu năm trước Sinh vật họ người này có nhiều kỹ năng hơn và sống đồng thời vào giai đoạn cuối của vượn người Australopithecine Tiến hóa nhất trong những giống người đầu tiên là Homo erectus (người đứng thẳng), các di cốt của họ được tìm thấy ở

châu Phi và châu Á Nhờ biết cách dùng lửa để nấu ăn và sưởi ấm, họ đã có thể di chuyển từ nơi này sangnơi khác

kỷ Băng Hà cuối cùng Bản đồ nhỏ ở góc trái mô tả dải đất nối giữa châu Á và Bắc Mỹ qua eo biển Bering; các tổ tiên của thổ dân châu Mỹ đã di cư sang theo đường này.

Chiếc lều này được tìm thấy ở Ukraina, làm bằng gỗ, mái lợp da thú hoặc những lớp đất cỏ, trên chặn bằng xương voi mamút Người ta dựng nó để sống qua mùa đông khắc nghiệt

NGƯỜI NEANDERTHAL

Khoảng 200.000 năm trước, người Homo erectus đã tiến hóa thành người Homo sapiens (người khôn ngoan) Cùng khoảng thời gian đó, một giống người khác là Neanderthal thích nghi được với khí hậu giá

lạnh của kỷ Băng Hà cuối cùng, sống rải rác khắp vùng lục địa châu Âu và Trung Đông NgườiNeanderthal chế tạo ra nhiều loại công cụ lao động bằng đá thô sơ khác nhau, mặc dù ngôn ngữ của họ cònhạn chế Người Neanderthal không sống sót được tới thời hiện đại, những người Neanderthal cuối cùngđược biết đến đã tuyệt chủng ở Tây Ban Nha khoảng 28.000 năm trước.

Ở những nơi như Lascaux (Tây Nam nước Pháp), con người vào kỷ Băng Hà vẽ các bức tranh trong hang động, có lẽ để biểu thị lòng tưởng nhớ linh hồn những thú vật họ đã săn bắt làm thức ăn và lấy da làm quần áo mặc.

KỶ BĂNG HÀ

Kỷ Băng Hà cuối cùng, ở đỉnh điểm vào khoảng 16.000 năm TCN, có ảnh hưởng lớn đến quá trình pháttriển của con người thời sơ kỳ Đó là kỷ Băng Hà gần đây nhất trong số vài kỷ băng hà đã diễn ra trongvòng 2,3 triệu năm qua Do phần nhiều nước bị đóng băng, mực nước biển thấp hơn khoảng 90 m so vớingày nay Vì vậy đã xuất hiện các vùng đất khô ráo giữa Siberia và Alaska, giữa Australia và NewGuinea, giữa Anh và châu Âu Nhờ đó mà con người có thể di cư

Đây là một khu trại ở Đông Âu khoảng 25.000 năm trước Lấy nơi dựng lều này làm căn cứ,

Thợ săn sống trong hang đá hạ được những con thú rất lớn như voi mamút, nhưng họ cũng

NHỮNG NÔNG DÂN ĐẦU TIÊN (10.000–4.000 TCN)

Các nền văn minh sơ khởi của Trung Đông xuất hiện tại vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu, một khu vực lý tưởng cho nghề nông và cuộc sống định cư, cho hoạt động buôn bán và sau này là xây dựng các đô thị

Cuộc sống của con người đã thay đổi đáng kể cùng với sự phát triển của nghề nông Dần dần họ đã tìm ra cách thuần hóa động vật và bắt đầu trồng cây để thu hoạch.

Những người làm nghề nông đầu tiên định cư ở vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu (Fertile Crescent) ở Trung Đôngkhoảng 10.000 năm trước Nơi đây người ta trồng lúa mì, lúa mạch Họ chăn dê, cừu, lợn và trâu bò để lấysữa, thịt, da, lông và để chuyên chở Kiểu dáng các công cụ lao động thô sơ được cải tiến dần, giúp conngười khai khẩn đất đai hiệu quả hơn, giúp họ xây nhà và sống định cư Sau này, nghề nông cũng phát triểntại các vùng đất màu mỡ ở Trung Quốc, Tây Bắc Ấn Độ, Iran, Ai Cập, Nam Âu và Mexico

Con người tôn thờ các Mẫu thần trước tiên, cách đây khoảng 25.000 năm Họ tin rằng, giống như Mẹ Trái Đất, các nữ thần này ban phát sự sống cho muôn loài

THUẦN HÓA ĐỘNG VẬT

Động vật đầu tiên được thuần hóa là chó, ngay từ khoảng 10.000 năm TCN Chó được dùng để chăn giữvật nuôi và canh gác vào ban đêm Ngựa, dê, cừu cũng được thuần hóa Người nông dân đã biết lai giốngđộng vật để thay đổi các đặc tính của chúng Một số loài khác cũng được con người chăn nuôi, chẳng hạnnhư gà và gà lôi, có nguồn gốc từ Viễn Đông Trong khi đó, một số loài động vật khác như bò rừng châu

Âu (auroch) lại bị săn bắn đến tuyệt chủng

Lúa mì và lúa mạch được lai tạo với nhiều cây lương thực khác để tạo ra giống mới Con người dùng bột lúa mì, lúa mạch để làm bánh mì, bánh nướng, bánh ngọt, nấu cháo

Một trong những phát minh quan trọng nhất của con người là hệ thống tưới tiêu, dẫn nước vào các vùngcanh tác Nông dân ở vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu và châu Mỹ đã đào các kênh rạch dẫn nước vào đồngruộng Nhờ sử dụng hồ dự trữ nước và cửa cống, các vùng đất nằm xa sông hồ có thể được tưới nước đầy

đủ Tại Ai Cập và Trung Quốc, người dân đã biết trữ nước mưa hàng năm để cung cấp cho hệ thống tướitiêu Tại các vùng khí hậu nhiều mưa, việc thoát nước cũng rất quan trọng Trải qua nhiều thế hệ, một sốnông dân bắt đầu biết trao đổi hàng hóa với dân các vùng lân cận và lữ khách, mở đường cho phát triểnbuôn bán, đặt nền móng cho sự ra đời các đô thị và các nền văn minh đầu tiên

Dân du mục đi theo các đàn thú hoang hoặc di chuyển theo mùa Họ đến những nơi có thể kiếm được nhiều thức

ăn hoặc thời tiết tốt Họ sống trong những túp lều dựng tạm và sử dụng công cụ lao động thô sơ Mỗi khi các bộ lạc gặp nhau, họ trao đổi hàng hóa, tổ chức hội hè hoặc kết hôn.

Trong các ngôi làng sơ khai, con người lợp nhà bằng tranh, chăn gia súc trong các bãi rào

Các vùng châu thổ màu mỡ của sông Tigris và Euphrates là nơi hình thành các đô thị thương mại có ảnh hưởng sâu rộng và trở thành mục tiêu hấp dẫn đối với các bộ lạc chuyên cướp bóc

Hơn 7.000 năm trước, người Sumer đến định cư đầu tiên ở khu vực Lưỡng Hà Họ đã xây dựng nên một số thị quốc độc lập, được coi là nền văn minh đầu tiên.

Nền văn minh của người Sumer bao gồm một số thị quốc (hay thành bang), đó là các thành phố tồn tại nhưnhững quốc gia độc lập Một vài thị quốc này đã tồn tại tới 3.000 năm Chúng nằm trên các tuyến đườngbuôn bán quan trọng dọc theo hai con sông Tigris và Euphrates Các nhà buôn của những thị quốc nàythường tới Ai Cập và Ấn Độ

Năm 2360 TCN, Sargon của Akkad xâm chiếm Lưỡng Hà, lập nên đế chế đầu tiên trên thế giới

CÁC THỊ QUỐC CỦA NGƯỜI SUMER

Mỗi thị quốc đều có những tòa nhà công rất đẹp, có chợ, công xưởng và hệ thống cấp nước Nơi đây cómột cung điện hoàng gia và một đài nhiều tầng hình kim tự tháp gọi là ziggurat, trên đỉnh có đền thờ vị thầncủa thị quốc đó Quanh các tòa nhà công là nhà ở Ở vòng ngoài là đồng ruộng của nông dân và những đầmlầy của các con sông vùng Lưỡng Hà

Nghề sao chép các bản viết tay và kế toán đóng vai trò rất quan trọng, tham gia vào mọi mặt trong cuộc sống thường nhật của người Sumer như buôn bán, luật pháp và tôn giáo.

ĐỌC VÀ VIẾT

Người Sumer phát minh ra một trong những hệ thống chữ viết sớm nhất, đó là chữ viết hình nêm Từkhoảng năm 3200 TCN, họ đã biết viết lên các tấm bảng đất sét Nghề sao chép các bản viết tay đóng vai

Người Sumer thời kỳ đầu sống trong những ngôi nhà bằng sậy trước khi biết dựng nhà bằng gạch Những ngôi nhà sậy này vẫn được người Arập Đầm Lầy (Marsh Arabs) xây dựng cho tới tận gần đây

GIAO TRANH NỘI BỘ

Vào khoảng 2900 năm TCN, với sự gia tăng dân số ở các đô thị, giới giáo sĩ vốn nắm quyền lực toàn diệndần dần thất thế do thương mại ngày càng trở nên quan trọng hơn tôn giáo Cạnh tranh giữa các thị quốc giatăng, họ đấu tranh với nhau để giành quyền thống trị Họ cũng bị xâm lăng bởi các bộ tộc từ Ba Tư, Arập

và Thổ Nhĩ Kỳ muốn được nếm trải các tiện nghi và lợi ích của cuộc sống đô thị

CÁC THÀNH BANG AKKAD VÀ UR

Cuối cùng, thị quốc Akkad nổi lên chiếm ưu thế Đứng đầu thị quốc là Sargon, người đã lập ra đế chế đầutiên trên thế giới vào năm 2334 TCN Chế độ cai trị của Sargon mang lại nhiều trật tự hơn, nhưng cũng đầybạo lực và hà khắc Vào khoảng năm 2100 TCN, khi Akkad suy yếu, thị quốc Ur thế chỗ và phát triển rực

rỡ trong một thế kỷ Sau khi Ur sụp đổ, Assyria và Babylon nổi lên chiếm địa vị thống trị trong khu vực

ZIGGURAT

Được xây bằng gạch đất sét phơi nắng, các đài ziggurat vươn lên uy nghi trên các vùng châu thổ Việc xâydựng chúng đòi hỏi trình độ kiến trúc và kỹ thuật kỹ lưỡng Đền thờ nằm trên đỉnh ziggurat thờ vị thần củathị quốc Tại đây, nhà vua - chủ tế tiến hành các nghi lễ cầu phúc cho thị quốc và làm vui lòng các vị thần

Nền văn minh Ai Cập bao lấy sông Nile Những đồng bằng ngập lũ vùng châu thổ rất màu mỡ, dân cư đông đúc, với các đô thị trải dọc đôi bờ sông Nile Vận tải đường sông đóng vai trò quan trọng đối với các nhà buôn

Nằm giữa một vùng sa mạc nhưng Ai Cập cổ đại vẫn xanh tươi và trù phú nhờ dòng sông Nile Hàng năm, nước sông Nile dâng cao, bồi đắp phù sa màu mỡ cho các vùng đất nằm dọc đôi bờ.

Người Ai Cập tưới tiêu, canh tác đất đai dọc bờ sông và sử dụng dòng sông làm đường giao thông Họtrồng lúa mì và lúa mạch để làm bánh mì và bia, trồng lanh để dệt vải, chăn nuôi gia súc để làm súc vậtthồ Người Ai Cập có tôn giáo phát triển, có kiến thức y học, thiên văn và kỹ thuật tiên tiến

Người Ai Cập thích đeo bùa cầu may Loại bùa ưa chuộng nhất của họ là những con bọ hung tạc bằng đá Bọ hung được xem là linh thiêng đối với thần Mặt trời Re

Papyrus là loại giấy cứng làm từ cói Người Ai Cập đính chúng thành cuộn Các văn bản hành chính và tôn giáo bằng chữ tượng hình được viết tay lên giấy

PHARAÔNG

Gần như trong suốt lịch sử lâu dài của mình người Ai Cập thống nhất trong một vương quốc Người đứngđầu vương quốc là pharaông (vua-thần), được sự trợ giúp của các giáo sĩ và quan lại Khi một pharaôngqua đời, ngài được chôn cùng toàn bộ đồ dùng cá nhân trong một lăng mộ có trang trí các bức tranh và chữtượng hình linh thiêng Thi thể của pharaông được bảo quản bằng dầu và muối, sau đó ướp trong các lớpvải liệm quấn chặt, sẵn sàng cho chặng hành trình sau sự sống, tới những vì sao Do pharaông được coi làđại diện của Ai Cập trước các thần linh, người ta cho rằng hạnh phúc của ngài ở thế giới bên kia có ýnghĩa với mọi người dân trong xã hội Ai Cập

Đại kim tự tháp, một trong ba kim tự tháp ở G iza và lăng mộ pharaông Khufu có các mật đạo và mật thất bí hiểm nằm sâu bên trong

XÃ HỘI AI CẬP

Hầu hết người dân Ai Cập đều làm nghề nông Họ nộp một phần hoa lợi hàng năm của mình cho đền thờđịa phương, như một hình thức đóng thuế Rất ít người biết đọc biết viết, và chỉ con trai mới được đi học.Những cậu bé biết viết làm việc sao chép các bản viết tay Sau này, khi lớn lên, họ sẽ trở thành giáo sĩ vàquan cai trị, giúp pharaông điều hành đất nước Tuy nhiên, chiếm vị trí trung tâm trong cuộc sống củangười Ai Cập là mối liên lạc với các thần linh

Xây dựng kim tự tháp đòi hỏi kỹ năng công phu Đại kim tự tháp ở G iza có thể đã được xây dựng trong hơn 30 năm.

KIM TỰ THÁP

Khoảng 2630 năm TCN, người Ai Cập xây dựng nhiều kim tự tháp, trong đó nổi tiếng nhất là Đại kim tựtháp ở Giza Không ai biết chính xác tại sao hình dạng này được chọn - tỉ lệ và kích thước của nó gợi đếnnhững mục tiêu liên quan tới thiên văn học, toán học và tâm linh Bằng việc xây dựng các đài kỷ niệm lớnnày, các pharaông muốn làm hài lòng thần linh và để lại dấu ấn quan trọng, trường tồn trong lịch sử Một

số khối đá dài đặt trên phòng dành cho nhà vua trong kim tự tháp nặng tới 60 tấn, và có khoảng 23 triệukhối đá như thế đã được dùng vào việc xây kim tự tháp

Nghi thức tang lễ của các pharaông Ai Cập rất phức tạp Đây là cảnh đám rước thi hài pharaông cập bến Abusir bên bờ sông Nile năm 2500 TCN Đám rước đi vào Đền Thung lũng, rồi xác ướp của pharaông được khiêng vào kim tự tháp qua một con đường đắp cao.

Vì mục đích đó, người Ai Cập cổ đại đã xây dựng các công trình bằng đá tạc hết sức đặc sắc Họ xâynhiều đền thờ và kim tự tháp khổng lồ Những phiến đá cao được cắt từ cả khối đá Người Ai Cập khôngtiếc công sức và tiền của xây dựng kim tự tháp để tỏ lòng tôn kính các vị thần hoặc pharaông, mối liên hệsống giữa thần linh với con người Người Ai Cập đã phát triển kỹ thuật bảo quản thi thể vị vua-thần của

họ, nhiều sinh phần đã được xây dựng để chuẩn bị cho ông một hầm mộ làm nơi yên nghỉ vĩnh hằng Rồidần dần tất cả những ai có đủ điều kiện đều có thể được ướp xác đặt trong hầm mộ, cùng với nhiều của cảimang sang thế giới bên kia và những cuộn sách thiêng liêng dẫn dắt họ tới nơi đó

TRUNG VƯƠNG QUỐC

Sau thời của các pharaông đầu tiên và những người xây kim tự tháp, Ai Cập rơi vào một thời kỳ suy thoáikéo dài hơn 100 năm Thiếu người trị vì hùng mạnh, người dân Ai Cập tin rằng các vị thần đã bỏ rơi họ.Sau đó, khoảng năm 2040 TCN, Mentuhotep lên ngôi pharaông, khôi phục trật tự và vị thế của Ai Cập trênthế giới Thời kỳ này được gọi là Trung Vương quốc

Các pharaông đã tổ chức lại đất nước, lại xây dựng kim tự tháp, tuy nhiên chúng không được hoành trángnhư các kim tự tháp ở Giza Một số tác phẩm mỹ thuật và văn học của Ai Cập đã được sáng tác trong thời

kỳ này

Ai Cập bị cô lập với phần còn lại của thế giới Người Ai Cập cổ đại không phải là những người ưa duhành, không phải là thủy thủ hay người đi chinh phục Tuy nhiên, các vị vua hùng mạnh trị vì thời Trung

Vương quốc như Amenemhat I và Senwosret III đã mở mang bờ cõi của Ai Cập Họ xây dựng các pháođài bảo vệ đất nước và thành lập quân đội hùng mạnh Thậm chí, Ai Cập còn xâm chiếm các nước khác,chẳng hạn như Nubia, nhằm kiểm soát các mỏ vàng.

Ở Tây Ban Nha, Pháp, Ireland, Anh và Thụy Điển hiện còn nhiều công trình cự thạch, di tích của một nền văn minh cổ đại đã xây dựng nên những đền đài bằng đá tảng lớn.

Hầm mộ dài bằng đá Littleton ở gần Bath, tây nam xứ Anh có một số phòng nhỏ, có khả năng là nơi thực hiện nghi lễ hoặc chôn cất tổ tiên

Một trong những di tích ấn tượng của thời kỳ này là vòng tròn đá Stonehenge ở miền Nam xứ Anh(England) Nó được xây theo ba giai đoạn, bắt đầu từ 3000 năm TCN, tạo thành một vòng tròn gồm nhiềuphiến đá lớn, được mài nhẵn và dựng thẳng đứng rồi nối với nhau bằng các phiến đá nằm ngang bên trên.Các nhà khoa học cho rằng đây có thể là một ngôi đền, nơi nghiên cứu các vì sao và tính toán lịch Vòngtròn đá Avebury nằm cách đó vài dặm về phía bắc thậm chí còn lớn hơn và cổ hơn cả Stonehenge Đó làmột vòng tròn đá tảng to chưa được mài nhẵn Nhiều vòng tròn đá khác với hình dạng và kích cỡ khác nhau

đã được tìm thấy ở nhiều nơi tại Anh (Britain), với các tên gọi như Merry Maidens, Long Meg vàCallanish

Một di tích cự thạch ở Bồ Đào Nha Không ai thực sự hiểu mục đích của việc xây dựng những căn phòng nhỏ này - chúng có thể là các nấm mộ, hoặc nơi thiền định hay chữa bệnh Chúng thuộc niên đại cách đây từ 4.000 đến 6.000 năm

Vòng tròn đá Brodgar trên quần đảo Orkney, ngoài khơi đông bắc xứ Scotland, được xây dựng khoảngcùng thời kỳ với Stonehenge Các phiến đá này đều cao, mỏng và nhọn

Vòng tròn đá Stonehenge được xây theo nhiều giai đoạn trong hơn 1.000 năm Người ta cho rằng các phiến đá được ghép và xếp theo vị trí

STONEHENG E: Stonehenge ở đồng bằng Salisbury xứ Anh là di tích cổ kỳ công nhất châu

Khoảng năm 1200 TCN, quặng đồng được khai thác thủ công dưới mỏ sâu này (gần Salzburg, Đông nước Áo) Q uặng được đưa lên mặt đất trong bao và tán nhỏ bằng búa đá nặng.

đá dựng đứng cũng được tìm thấy ở khắp châu Âu, từ Tây Ban Nha tới Ireland, từ Scotland tới Thụy Điển.Nhiều hầm mộ đá được phủ đất lên thành gò được tìm thấy ở Pháp, Ireland và xứ Anh Ngoài ra, còn cónhững “bàn đá” (quoit) chỉ gồm ba tảng đá dựng thẳng đứng với một phiến đá rộng đặt lên trên

Một loạt di tích cự thạch độc đáo khác hiện vẫn còn ở Malta Vài di tích cổ nhất trong số đó có tườngđược ghép lại từ nhiều phiến đá lớn Một số ngôi đền có những tảng đá nhẵn khắc họa tiết đơn giản Di tích

cự thạch độc đáo nhất ở Malta là Hypogeum, một ngôi đền dưới lòng đất nằm trên ba bậc tạc sâu vào núiđá

Di tích các ngôi nhà bằng đá được tìm thấy ở Skara Brae trên quần đảo Orkney, bắc

Khí hậu vùng châu thổ sông Ấn ẩm hơn ngày nay Sông ngòi không chỉ là đường thông thương mà còn cung cấp nước tưới cho những miền đất bằng trong châu thổ

Những bộ tộc đầu tiên ở tiểu lục địa Ấn Độ sống dọc hai bên bờ sông Hằng và sông Ấn Nền văn minh đầu tiên đã phát triển rực rỡ ở châu thổ sông Ấn, nay là Pakistan.

Hai đô thị lớn nhất ở châu thổ sông Ấn tồn tại vào khoảng năm 2000 TCN là Mohenjo-daro và Harappa,mỗi đô thị có chừng 40.000 dân Đây là hai đô thị đông dân nhất thế giới thời bấy giờ Ở trung tâm của mỗi

đô thị có một gò đất đắp cao, đóng vai trò thành lũy Trên đó có một kho chứa thóc lớn; đối với dân chúng,

nó có chức năng như một “ngân hàng trung ương” Những đô thị bị lãng quên này mới chỉ được phát hiệnvào thập niên 1920

Những con dấu như thế này được đóng lên các kiện hàng Chúng được tìm thấy không chỉ ở Mohenjo-daro mà cả ở rất xa như Sumer

BỐ TRÍ ĐÔ THỊ

Nhà cửa trong đô thị như các tòa nhà hành chính, chợ, công xưởng, nhà kho, nhà ở, đền thờ sắp xếp thànhmạng bàn cờ xung quanh gò thành lũy Mỗi ngôi nhà xây vòng quanh một cái sân, có nhiều phòng, một nhà

vệ sinh và một giếng nước Nhà xây bằng gạch đóng từ đất và nung trong lò đốt củi Thành lũy củaMohenjo-daro có một nhà tắm to, cũng như các phòng tắm riêng và các phòng tắm chung, và những nơidùng để hội họp

dầu ăn hay thóc lúa Phế tích này là tất cả những gì còn lại của đô thị cổ Mohenjo-daro

4.000 năm trước đây Đây là di tích được khai quật của khu Nhà tắm Lớn (G reat Bath) ở Mohenjo-daro Người dân thời đó dường như rất quan tâm

Nông dân vùng châu thổ sông Ấn trồng các loại cây như lúa mạch, lúa mì, bông, dưa và chà là Họ thuầnhóa voi và trâu để làm công việc đồng áng Khu vực này có nhiều thợ gốm lành nghề dùng bàn xoay, đểlàm ra bình gốm một kỹ thuật mới vào thời đó Người dân Harappa biết sử dụng công cụ bằng đá, biết làmdao, vũ khí, bát ăn và đúc tượng đồng thau Họ có một hệ thống xử lý rác thải tiên tiến với đường rãnhthoát nước có nắp đậy và các máng đổ rác

Nhà kho ở trung tâm các đô thị rất quan trọng đối với người dân; chúng có thể có cả ý nghĩa thiết thực lẫn ý nghĩa tôn giáo vì lúa gạo thời đó có thể được coi là linh thiêng

SỰ KẾT THÚC CỦA MỘT NỀN VĂN MINH

Không ai biết các cư dân vùng châu thổ sông Ấn là ai hoặc họ đến từ đâu Chúng ta cũng không hiểu chữviết của họ Khu vực này có những tương đồng với người Sumer, nhưng cũng có những điểm khác biệt lớn

Cư dân đô thị nơi đây buôn bán với các đô thị của người Sumer Họ cũng trao đổi hàng hóa với các bộ lạccủa Ấn Độ và Trung Á Nền văn minh châu thổ sông Ấn tuy kéo dài 800 năm nhưng đã chấm dứt khoảng3.700 năm trước Người ta không rõ tại sao nó chấm dứt, nhưng có thể do nhiều nguyên nhân: bệnh dịch, lũlụt, kinh tế suy sụp, hoạt động buôn bán hoặc trật tự dân sự suy thoái, hoặc do quá trình nhập cư và tiếpquản của người Aryan từ Trung Á vào Ấn Độ Tất cả dấu tích của các đô thị này đã bị chôn vùi dưới cátcho đến khi chúng được phát hiện vào thập niên 1920

Hình dung của một họa sĩ về Mohenjo-daro thời cực thịnh Không giống các đô thị của

Đảo Crete nằm ở vị trí thuận lợi cho hoạt động buôn bán và có ảnh hưởng tới các khu vực khác Nhưng rút cuộc, điều này lại làm hại người Minos vì người Mycenae ghen tị với nền văn minh của họ và xâm chiếm Crete

Đảo Crete (Hy Lạp) là nơi xuất hiện nền văn minh sớm nhất châu Âu, khoảng 4.500 năm trước Nó được gọi là nền văn minh Minos theo tên của vua Minos huyền thoại.

Truyền thuyết nói rằng, vua Minos đã xây dựng một mê cung để nhốt quái vật Minotaur đầu bò mình người.Nền văn minh Minos phát triển cực thịnh từ năm 2200 đến năm 1450 TCN Người Minos đạt được thànhcông nhờ khả năng đi biển và buôn bán

Bức tượng phụ nữ Minos mặc trang phục đặc thù này được tìm thấy ở Knossos, là sự kết hợp giữa tục thờ rắn và thờ mẫu thần

CÁC ĐÔ THỊ CỦA NGƯỜI MINOS

Người Minos xây dựng một số đô thị lớn, nối với nhau bằng những con đường lát gạch, mỗi đô thị là mộtnhà nước nhỏ Ở trung tâm mỗi đô thị là một cung điện có hệ thống dẫn nước, đồ trang trí, cửa sổ và ghế

đá Thợ thủ công Minos nổi tiếng về nghề gốm và xây dựng Họ cũng chế tác đồ trang sức bằng vàng vàbạc rất đẹp Knossos, kinh đô của người Minos, có cung điện hoành tráng nhất Tại đây có các căn phòngtráng lệ dành cho hoàng gia, phòng dành cho các nghi lễ tôn giáo, nơi hội họp và một trường học Các bứctường bên trong hoàng cung được trát vữa và trang hoàng bằng những bức tranh lớn, lộng lẫy

như thế này, mang đồ gốm và các hàng thủ công khác đến mọi nơi Hoàng cung ở Knossos là một tòa nhà cao vài tầng, được xây bằng gỗ, đá và đất sét Các phòng dành cho hoàng gia nằm quanh một cái sân ở chính giữa, phòng dành cho việc công nằm ở tầng trên

SỰ SUY VONG CỦA MỘT NỀN VĂN MINH

Nền văn minh Minos phát triển rực rỡ đã kết thúc đột ngột và có phần bí hiểm vào khoảng năm 1450 TCN.Một đợt núi lửa phun trào trên hòn đảo Thera gần đó đã gây ra đại thảm họa, chôn vùi phần lớn đảo Crete.Nền văn minh này thực sự chấm dứt khi người Mycenae xâm chiếm kinh đô Knossos Người Mycenae rấtkhâm phục trình độ của người Minos và đã đưa những ý tưởng của người Minos tới lục địa châu Âu Nềnvăn minh cổ Hy Lạp sau này có gốc rễ từ đảo Crete

Các bức tường trong phòng khánh tiết ở Knossos được trang hoàng rất lộng lẫy Bức vẽ

Mycenae là một đô thị nằm trên bán đảo phía Nam của Hy Lạp Đây là trung tâm của nền văn minh

Hy Lạp đầu tiên, phát triển sau nền văn minh Minoa trên đảo Crete.

Chiếc mặt nạ bằng vàng này được nhà khảo cổ Heinrich Schliemann tìm thấy trong một ngôi mộ ở Mycenae Ông cho rằng đây là mặt nạ của vua Agamemnon, nhưng một số học giả ngày nay lại cho rằng đó là mặt nạ của một người đàn ông sống trước đó 300 năm

Người Mycenae (còn gọi là người Achaea) di cư từ bán đảo Balkan sang Hy Lạp vào khoảng 2000 nămTCN Nền văn minh Mycenae bắt đầu bằng một loạt làng mạc trên những sườn đồi mà cư dân là nhữngngười nói một thứ tiếng Hy Lạp cổ Khoảng năm 1650 TCN, nhiều ngôi làng đã phát triển thành đô thị nhỏ

có pháo đài bảo vệ với những cung điện lộng lẫy, hàng hóa xa hoa chẳng kém phần tinh xảo so với nhữngsản phẩm do thợ thủ công Minoa tài hoa làm ra Mycenae bao gồm khoảng 20 thị quốc

Chiếc cốc vàng rất đẹp này chứng tỏ tay nghề tài hoa của thợ thủ công Mycenae Hình ảnh trên thân cốc là cảnh săn bò rừng, đề tài phổ biến thời bấy giờ

MỘ CỦA NGƯỜI MYCENAE

Trước khi xây các pháo đài và đô thị, người Mycenae chôn cất nhà vua của họ trong các “lăng mộ hình tổong” Các ngôi mộ được xây bằng những khối đá lớn, xếp thành hình mái vòm đồ sộ Một ngôi mộ ởMycenae tên “Kho báu của Atreus” có lối vào cao gần 6 m, dẫn đến một phòng cao 13 m, rộng 14 m Sự

xa hoa của những ngôi mộ này cho thấy đã tốn nhiều công sức và tiền của cho tầng lớp vua chúa và quý tộcthời đó Một nhà vua có tới 400 thợ đúc đồng thiếc và hàng trăm nô lệ

Người Mycenae giàu có rất quý vàng mà họ nhập từ Ai Cập Các thợ thủ công tài hoa làm ra cốc, mặt nạ,hoa và đồ trang sức bằng vàng; ngay cả gươm và áo giáp của người Mycenae cũng được dát vàng

Di tích Cổng Sư tử ở Mycenae, cổng chính vào thành phố, được xây dựng khoảng năm 1300 TCN Đây là một trong số ít lối ra vào xuyên tường được xây bằng đá khối lớn để bảo vệ thành phố

BÀNH TRƯỚNG VÀ SUY VONG

Khoảng năm 1450 TCN, người Mycenae xâm chiếm đảo Crete và bắt đầu thiết lập thuộc địa quanh vùngbiển Aegea, trên đảo Rhodes và Cyprus (Síp) Người Mycenae buôn bán khắp vùng Địa Trung Hải, đặcbiệt chú trọng giao thương với Ai Cập, Italia và Phoenicia Tuy nhiên, khoảng năm 1200 TCN, ngườiMycenae thất bại trước những nhóm người lang bạt được gọi là Dân Biển (Sea Peoples) chuyên cướp bóc.Nhiều người Mycenae buộc phải chạy sang các nước khác

Hình ảnh phục hiện về diện mạo có thể có của Mycenae lúc cực thịnh Cung điện hoàng gia

Nền văn minh nhà Thương phát triển quanh khu vực sông Hoàng Hà ở miền bắc Trung Q uốc, nhưng cũng ảnh hưởng tới miền Trung nước này Sau này, nhà Chu mở rộng kiểm soát ra một vùng rộng lớn hơn

Các nền văn minh sơ khai ở Trung Quốc từ khoảng năm 3200 TCN đã phát triển ven bờ ba con sông lớn nhất là Hoàng Hà, Trường Giang và Tây Giang.

Giống như các bộ tộc ở Sumer, Ai Cập và châu thổ sông Ấn, nông dân Trung Hoa dùng sông ngòi làmđường giao thông và lấy nước tưới cho cây trồng - vào mùa xuân ruộng cần ngập nước để cây lúa có thểsinh trưởng Tuy nhiên người Trung Hoa cũng phải đối mặt với hai hiểm họa: những trận lụt lớn và cáccuộc cướp bóc của những bộ lạc từ phương Bắc và phương Tây

Đồng tiền bằng đồng điếu thời nhà Thương này được đúc hình cái mai, có lẽ để dễ nhét vào bao hoặc ống đựng tiền

CÁC NỀN VĂN HÓA SƠ KHAI

Các đô thị nhỏ đầu tiên xuất hiện vào khoảng năm 3000 TCN trong thời kỳ văn hóa Long Sơn quanh lưuvực Bắc Hoàng Hà Theo truyền thuyết, Hoàng Đế là vị vua đầu tiên của Trung Quốc từ khoảng năm 2700TCN Triều đại đầu tiên là nhà Hạ, cai trị trong bốn thế kỷ, bắt đầu từ khoảng năm 2200 TCN Vua Vũ,người lập nên vương triều Hạ, được coi là có công “thuần phục” các con sông bằng việc đắp đê ngăn lũ lụt

và đào kênh rạch tưới tiêu

Đây là một mảnh giáp cốt có từ thế kỷ XIII TCN Nhiều mẫu vật loại này đã được phát hiện, trên đó có khắc chữ tượng hình Trung Hoa sơ khai Các thầy bói dùng các mảnh giáp cốt để đoán định tương lai

VUA THANG VÀ NHÀ THƯƠNG

Triều đại sớm nhất mà chúng ta có bằng chứng khẳng định đã từng tồn tại là nhà Thương do vua Thang lậpnên Nhà Thương cai trị miền Bắc Trung Quốc trong hơn 600 năm Người dân thời đó sinh sống trong mộtloạt đô thị dọc theo sông Hoàng Hà Kinh đô đóng ở An Dương, có nhiều cung điện và đền đài lớn, phầnlớn được dựng bằng gỗ có chạm trổ Nhà Chu thay thế nhà Thương vào năm 1122 TCN

Người dân thời nhà Thương trồng kê, lúa mì, lúa gạo và cũng trồng dâu chăn tằm dệt lụa Họ nuôi gia súc,lợn, cừu, chó và gà, săn bắt hươu và lợn rừng Họ dùng ngựa kéo cày, thồ hàng và kéo xe Lúc đầu, họdùng vỏ ốc quý làm tiền trao đổi, sau đó chuyển sang dùng tiền đồng Họ rất khéo léo trong việc chế tác đồđồng và ngọc bích, làm ra những vật dụng thiết thực hay đồ thờ phụng trang trí tinh xảo

Theo truyền thuyết, lụa do Luy Tổ phát hiện vào khoảng năm 2690 TCN Bà là vợ của vị Hoàng Đế huyền thoại, người được coi là đã mang lại văn minh, y học và chữ viết cho Trung Q uốc Bà nhận thấy con tằm ăn lá dâu rồi nhả ra tơ nên đã cho trồng các bãi dâu Tơ được xe sợi dệt thành vải lụa đẹp, giá trị đến mức thậm chí được dùng như một dạng tiền Bí quyết sản xuất lụa được người Trung Hoa giữ kín trong suốt khoảng 3.000 năm.

Người Trung Hoa cổ đại nấu đồ cúng tế trong các nồi đồng lớn có trang trí như chiếc vạc này Nồi có chân dài để có thể đứng trên bếp lửa

CHỮ VIẾT

Khoảng năm 1600 TCN, nhà Thương đã phát triển các hình thái sơ khai nhất của chữ tượng hình TrungHoa, mỗi chữ là một từ trọn vẹn Chữ viết Trung Hoa mà ta biết ngày nay đã phát triển từ chữ viết thời nhàThương Người dân thời đó thờ phụng tổ tiên, coi tổ tiên là những người dẫn dắt sáng suốt trong đời sống,

và dựa vào bói toán mỗi khi cần đưa ra quyết định

ĐỒNG ĐIẾU

Đồng điếu là hợp chất của đồng và thiếc, khi đánh bóng nom giống vàng Nhà Thương trở nên hùng mạnhnhờ kỹ thuật chế tác đồng điếu, vì đây là một kim loại cứng thường được dùng để chế tạo công cụ laođộng, đồ gia dụng và vũ khí Đồng điếu cũng được dùng để làm đồ trang trí, tác phẩm nghệ thuật và đồ thờphụng Đồng điếu được đúc trong khuôn đất sét Khắp nơi trên thế giới, đồng điếu tượng trưng cho bướcđột phá công nghệ

Bình rượu bằng đồng thời nhà Thương Người ta thường dùng nó để trữ được nhiều rượu Kiểu dáng cầu kỳ và chất

Các chiến binh nhà Thương mặc áo giáp nặng làm từ tre và gỗ, có độn vải Người Trung Hoa thời kỳ đầu rất hiếu chiến, các bộ lạc