Bếp lửa (1)

2 Phân tích bài thơ Bếp lửa Viết về người bà trong gia đình, với tình thương và đức hy sinh cao cả, bài thơ "Bếp lửa" của Bằng Việt là một trong những bài thơ lắng sâu trong tâm hồn tuổi thơ mỗi chúng[.]

2 Phân tích bài thơ Bếp lửa

Viết về người bà trong gia đình, với tình thương và đức hy sinh cao cả, bài thơ

"Bếp lửa" của Bằng Việt là một trong những bài thơ lắng sâu trong tâm hồn tuổi thơ mỗi chúng ta. Bài thơ đã cho thấy tình yêu quê hương đất nước chan hòa với bao kỷ niệm tuổi thơ vô cùng thiết tha về người bà kính yêu, người bà đôn hậu và tần tảo sớm khuya sáng bừng lên như một ngọn lửa thần kỳ và thiêng liêng

Bài thơ mở ra với hình ảnh bếp lửa, từ đó gợi về những kỷ niệm tuổi ấu thơ sống với bà, làm hiện lên hình ảnh bà chăm sóc, lo toan vất vả với tình thương yêu

vô bờ dành cho cháu Đứa cháu nay trưởng thành, từ nơi xa suy ngẫm, thấu hiểu về

bà Cuối cùng người cháu gởi niềm thương nỗi nhớ về với bà Vậy mạch cảm xúc của bài thơ là đi từ quá khứ đến hiện tại, từ kỷ niệm đến suy ngẫm theo dòng hồi tưởng Cảm hứng chủ đạo của bài thơ là tình cảm bà cháu, là nỗi nhớ, lòng kính yêu và biết ơn vô hạn của người cháu với bà mình cũng là với gia đình và quê hương đất nước

Dòng hồi tưởng và mạch cảm xúc của tác giả được gợi từ hình ảnh bếp lửa thân thương, ấm áp Từ đó những kỉ niệm về bà ùa về trong tâm trí tác giả

“Một bếp lửa chờn vờn sương sớm Một bếp lửa ấp iu nồng đượm”

– Hình ảnh bếp lửa hiện lên với ý nghĩa tả thực, mang hình dáng nhỏ bé, gần gũi và vô cùng quen thuộc đối với mỗi gia đình Việt Nam từ xưa đến nay

Phép tu từ ẩn dụ “ấp iu nồng đượm” có tác dụng: Liên tưởng đến bàn tay cần

mẫn, khéo léo của người bà khi nhóm bếp lửa mỗi sớm tinh mơ.Thể hiện tấm tình yêu thương của người bà, nuôi nấng người cháu bằng tấm lòng ấm áp

tựa như hơi ấm bếp lửa.Điệp từ “một bếp lửa” được lặp lại hai lần:Thể hiện

tác giả nhìn thấy hình ảnh bếp lửa và bóng dáng của người bà một cách đều đặn mỗi ngày Bà luôn tần tảo, thức khuya dậy sớm để chăm sóc, nuôi dưỡng người cháu trưởng thành Diễn tả cách mà mạch cảm xúc trào dâng và lần

lượt ùa về từ ký ức.Sử dụng từ láy “chờn vờn” có ý nghĩa:.Miêu tả thực hình

ảnh ngọn lửa bập bùng, tỏa sáng trên bếp lửa, ẩn hiện giữa màn sương sớm

Ẩn dụ về những ký ức mờ ảo, kỷ niệm về những năm tháng tuổi thơ đang tỏa

ra, chờn vờn trong tâm trí tác giả

Sự trỗi dậy cảm xúc yêu thương mãnh liệt trong người cháu qua hình ảnh bếp lửa được thể hiện qua câu thơ:

“Cháu thương bà biết mấy nắng mưa!”

Bộc lộ sự thấu hiểu của người cháu trước những vất vả, lam lũ, nhọc nhằn của cuộc đời người bà.Cụm từ “biết mấy nắng mưa” chính là để lột tả sự cần

cù, chịu khó, đức hi sinh của người bà dành cho người cháu Từ “thương” là từ biểu cảm đắt nhất trong câu thơ “Thương” là động từ chỉ tình cảm chân thành, được thể hiện qua sự sẻ chia và sự kính trọng Tác giả sử dụng từ

“thương” thay vì từ khác giúp cảm xúc an tỏa tâm hồn người cháu một cách rất tự nhiên. Hình ảnh “bếp lửa” đã khơi dậy trong lòng người cháu những ký

ức xúc động về người bà những kỷ niệm bên bà Dòng cảm xúc đi từ nỗi nhớ

bà lan rộng thành nỗi nhớ về quê hương, nơi có gia đình và có những người thân yêu

Những hoài niệm về năm tháng chiến tranh sống cùng bà và bếp lửa.Từ những năm lên bốn, tác giả đã phải trải qua những năm tháng tuổi thơ thiếu thốn, đầy khó khăn cùng gia đình:

“Lên bốn tuổi cháu đã quen mùi khói Năm ấy là năm đói mòn đói mỏi,

Bố đi đánh xe, khô rạc ngựa gầy”

Từ láy “đói mòn đói mỏi” có mang ý nghĩa:

– Diễn tả hiện thực đau thương trong lịch sử, đó chính là nạn đói năm 1945

Do chính sách cai trị hà khắc của quân Nhật và Pháp, hơn hai triệu đồng bào

ta đã chết đói Những người còn lại thì chật vật kiếm ăn qua ngày Cái đói cái nghèo làm nhân dân ta mệt mỏi, rã rời và kiệt sức.Khiến giọng điệu câu thơ trùng xuống, lòng người như nao nao, nghẹn ngào cảm xúc khi nghĩ về những năm tháng tuổi thơ đói khổ ấy.Hình ảnh “bố đi đánh xe khô rạc ngựa gầy” diễn tả được hậu quả mà cái đói đã gây ra Nó  khiến cho không chỉ người mà

đến ngựa cũng trở nên gầy rạc, xanh xao…Tuy tiều tụy, thiếu thốn là vậy nhưng với vai trò là trụ cột gia đình, người cha vẫn phải “đi đánh xe”, bươn chải kiếm sống đủ nghe Cả hai hình ảnh “đói mòn đói mỏi” và “khô rạc ngựa gầy” đều mang đậm chất hiện thực Qua đó, tác giả đã thành công trong việc đặc tả sự xơ xác, xanh xao, mệt mỏi của những con người sống trong nạn đói lớn nhất lịch sử dân tộc

Trong những năm nạn đói hoành hành, người cháu đã cùng bà nhóm lửa:

“Chỉ nhớ khói hun nhèm mắt cháu Nghĩ lại đến giờ sống mũi còn cay”

– Khói bếp của bà năm tháng ấy đã lưu giữ một cảm giác khó quên, dai dẳng đến nỗi, bây giờ khi nghĩ lại “sống mũi còn cay’’.Trong khổ thơ này từ “khói”

đã được lặp lại 2 lần dưới 2 trạng thái khác nhau: “mùi khói” và  “khói hun” Tuy ở hai hình thái khác nhau nhưng “khói” đều gợi sự ám ảnh về một thời gian khó khăn mà tác giả đã phải trải qua cùng người bà Cảm giác “cay” vì khói bếp và cái cay cay bởi nỗi xúc động như hòa vào làm một Hai trạng thái

“cay” của quá khứ và “cay” của hiện tại như hiện lên đồng thời qua những dòng thơ Những câu thơ được đầy ắp tình cảm, chan chứa nước mắt, ùa về trong tâm tư tác giả, mờ ảo qua làn khói Từ đó giúp gợi cho người đọc hình dung rõ nét về một tuổi thơ đầy gian khổ, thiếu thốn và nhọc nhằn, một thời

kỳ đen tối trong lịch sử dân tộc

Ký ức hồi lên tám tuổi

“Tám năm ròng, cháu cùng bà nhóm lửa

Tu hú kêu trên những cánh đồng xa

…

Tu hú ơi! Chẳng đến ở cùng bà,

Kêu chi hoài trên những cánh đồng xa?”

“Tám năm ròng” là khoảng thời gian người cháu sống trong sự cưu mang, dạy dỗ của bà: “Tám năm ròng, cháu cùng bà nhóm lửa” cũng là

tám năm cháu nhận được sự yêu thương, bao bọc của bà.Tám năm ấy tuy thiếu thốn, khó khăn nhưng chưa bao giờ cháu thiếu tình yêu thươngHình ảnh

“Bếp lửa” hiện lên trong khổ thơ như thể hiện cho tình bà cháu ấm áp Với

cháu, bà như chỗ dựa tinh thần, là nơi cho cháu sự bình yên và an toàn.Năm tháng sống bên bà là những năm tháng hồn nhiên, trong sáng và vô tư Điều này được thể hiện qua hình ảnh tâm tình của tác giả với chim tu hú:

“Tu hú kêu trên những cảnh đồng xa

Tu hú kêu bà còn nhớ không bà?

Bà hay kể chuyện những ngày ở Huế Tiếng tu hú sao mà tha thiết thế!”

– Tiếng chim tu hú báo hiệu hè về là âm thanh quen thuộc của đồng quê Việt Nam, báo hiệu một mùa bội thu Tiếng chim cũng khiến cho bức tranh đồng quê trở nên sinh động hơn với đồng lúa chín vàng đồng và vải chín đỏ

cành .Tiếng chim tu hú giục giã liên hồi như khắc khoải da diết, khiến lòng người trỗi dậy những kỷ niệm xưa cũ Nó gợi nhắc về: Tám năm kháng chiến

chống Pháp, tác giả đã phải xa cha mẹ: “mẹ cùng cha công tác bận không về” Lúc bấy giờ chỉ có hai bà cháu sống cùng nhau Có thể nói, bà vừa là cha, vừa là mẹ, nuôi dưỡng cháu khôn lớn và trưởng thành Những năm tháng tuổi thơ cùng bà nhóm lửa Đó là cảm giác yên bình khi được sống trong tình yêu thương, đùm bọc, tìm cảm ấm áp, trọn vẹn của bà

“Cháu ở cùng bà, bà kể cháu nghe

Bà dạy cháu làm, bà chăm cháu học’’

– Sử dụng các động từ “bà bảo”, “bà dạy”, “bà chăm” như một cách liệt kê Tác giả cho thấy tấm lòng bao la, sự nâng niu, chăm sóc mà bà dành cho đứa cháu nhỏ Các từ “bà” và từ “cháu” được lặp lại bốn lần, đan xen vào nhau, góp phần thể hiện sự quấn quýt yêu thương của tình bà cháu.Tình yêu

thương, sự kính trọng trước những hi sinh của người bà được tác giả thể hiện  chân thành, sâu sắc qua câu thơ: “Nhóm bếp lửa nghĩ thương bà khó

nhọc”.Hình ảnh chim tú hú được nhắc lại ở cuối khổ thơ kết hợp cùng câu hỏi

tu từ là một sáng tạo độc đáo của Bằng Việt Tác giả đã diễn tả nỗi lòng da diết của mình khi nhớ về tuổi thơ bên bà:

“Tu hú ơi! Chẳng đến ở cùng bà Kêu chi hoài trên những cánh đồng xa?”

– Qua câu thơ, ta thấy được hình ảnh chú chim tu hú đang lạc lõng, bơ vơ giữa không gian rộng lớn, mênh mông của cánh đồng, được tác giả mời gọi đến bên bà Người cháu nơi phương xa bỗng chạnh lòng trước hình ảnh chú chim tu hú, nhớ về những ngày được sống trong tình yêu, sự đùm bọc của bà Chú chim chính là phản chiếu hình ảnh người cháu đã lớn khôn, bơ vơ, lạc lõng giữa nơi đất khách quê người nhưng trong lòng vẫn đau đáu nỗi nhớ bà, thương bà da diết.Người cháu thương con tu hú bao nhiêu thì lại biết ơn những tháng bên bà bấy nhiêu Trong hồi tưởng của người cháu về quá khứ, người cháu luôn bày tỏ nỗi nh thương và lòng biết ơn bà vô hạn

Ký ức về một thời bom đạn chiến tranh.Trong sự tàn khốc của cuộc chiến tranh bừng sáng lên hình ảnh người bà với nhiều phẩm chất cao đẹp:

“Năm giặc đốt làng cháy tàn cháy rụi Hàng xóm bốn bên trở về lầm lụi

Đỡ đần bà dựng lại túp lều tranh”

Hình ảnh thơ “cháy tàn cháy rụi” đã thể hiện rõ nét sự tàn phá khủng khiếp

mà chiến tranh đã mang lại cho những làng quê Việt Nam Trong cái khắc nghiệt của chiến tranh là tình cảm làng xóm, cùng “đỡ đần bà dựng lại túp lều tranh” Đó chính là phẩm chất lá lành đùm lá rách – một phẩm chất đáng

quý trong truyền thống dân tộc ta.Trước bi kịch của hiện thực ấy, người bà vẫn mạnh mẽ, kiên cường sống và nuôi nấng người cháu Bà đã dặn dò cháu:

“Vẫn vững lòng, bà dặn cháu đinh ninh:

Bố ở chiến khu, bố còn việc bố, Mày có viết thư chớ kể này kể nọ,

Cứ báo nhà vẫn được bình yên!”

– Mặc cho sự khó khăn thiếu thốn nơi quê nhà, bà vẫn nói rằng có thể lo toan mọi việc, mục đích để các con yên tâm công tác, phục vụ cách mạng Lời dặn của bà không chỉ tạo chỗ dựa vững chắc cho những đứa con xa nhà mà còn là điểm tựa vững chắc cho cả người cháu Hình ảnh người bà qua lời dặn đã làm nổi bật lên vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ, người mẹ anh hùng Việt Nam

Họ không những giàu lòng vị tha mà còn giàu đức hi sinh

Suy ngẫm của tác giả về hình ảnh bếp lửa 

Từ đầu bài thơ, hình ảnh bếp lửa luôn song hành cùng hình ảnh người bà, với

sự tần tảo, nhẫn nại và giàu tình thương Đến khổ 5, tác giả đã tự mình bày tỏ những suy ngẫm về bếp lửa:

“Rồi sớm rồi chiều lại bếp lửa bà nhen Một ngọn lửa lòng bà luôn ủ sẵn Một ngọn lửa chứa niềm tin dai dẳng…”

– Hình ảnh “bếp lửa” ở dòng thơ đầu là mang nghĩa tả thực Đó là sự vật hữu hình và gần gũi nhất, luôn xuất hiện trong những khoảng thời gian khó khăn

của đời bà.Từ hình ảnh “bếp lửa” tả thực, tác giả đã gợi lên hình ảnh “ngọn lửa” Đó là “ngọn lửa” mà “lòng bà luôn ủ sẵn”, mang ý nghĩa trừu tượng sâu sắc:Bếp lửa bà nhóm lên không phải bằng than, bằng củi, mà còn bằng “ngọn

lửa” từ trong lòng bà Một ngọn lửa ấm áp tình yêu thương, niềm tin “dai dẳng” vào một tương lai tươi sáng, tương lai sống trong hòa bình độc

lập.“Ngọn lửa” bền bỉ và bất diệt bà nhóm mỗi ngày ấy chính là phản chiếu niềm vui, niềm tin, tình yêu thương mà bà thắp lên để nâng đỡ người cháu trên chặng đường trưởng thành.Người bà trong mắt cháu không chỉ là người thắp lửa, nhóm lửa, giữ lửa mà còn là người truyền lửa, giúp duy trì ngọn lửa của sự sống, niềm tin cho thế hệ sau.Sau suy ngẫm đó, tác giả nhận ra trong

sự bình dị của hình ảnh bếp lửa là một điều kỳ diệu, thiêng liêng Từ đó, tác giả đã chợt thốt lên: “Ôi kì lạ và thiêng liêng — bếp lửa!”.Sử dụng các động từ: “nhen”, “ủ sẵn”, “chứa”, tác giả muốn thể hiện rằng ý chí, bản lĩnh của

bà, vốn đã có sẵn trong tố chất, phẩm chất cao đẹp của người phụ nữ Việt Nam, chỉ đợi một ngọn lửa để thắp lên, bộc lộ ra bên ngoài Sử dụng điệp ngữ

đi kèm với phép ẩn dụ “một ngọn lửa”, cùng với đó là kết cấu song hành đã khiến giọng thơ vang lên với đầy xúc động, tự hào Qua những suy ngẫm về hình ảnh bếp lửa, tác giả đã thể hiện sự ngợi ca về vẻ đẹp tần tảo, kiên trì, nhẫn nại và giàu đức hy sinh của người bà Những phẩm chất cao đẹp ấy hiện lên lấp lánh như một thứ ánh sáng diệu kỳ giữa những điều bình dị, giản dị nhất trong cuộc sống đời thường

Bà vừa là người nhóm lửa, vừa là người giữ cho ngọn lửa ấm nóng và tỏa sáng Trong ký ức người cháu mỗi khi nhớ lại luôn hiện lên hình ảnh người bà với sự cảm phục và biết ơn vô hạn:

“Lận đận đời bà biết mấy nắng mưa Mấy chục năm rồi, đến tận bây giờ

Bà vẫn giữ thói quen dậy sớm”

– Cụm từ chỉ thời gian “đời bà”, “mấy chục năm” cùng với từ láy tượng hình

“lận đận” và hình ảnh ẩn dụ “nắng mưa” đã diễn tả một cách trọn vẹn và sâu sắc về cuộc đời đầy gian nan, vất vả của người bà Thời gian trôi qua, mọi sự biến đổi, song chỉ một điều duy nhất bất biến, đó là cuộc đời bà: suốt một cuộc đời vất vả chăm con chăm cháu, bà “vẫn giữ thói quen dậy sớm” để nhóm lửa, nhóm niềm tin, thắp lên tình yêu thương, nuôi dưỡng cháu khôn lớn  Tình thương yêu tác giả đối với người bà được bộ lộ rõ qua từng câu chữ

Đó là tình cảm ấm áp, giản dị, chân thành mà sâu nặng, thiết tha

Đôi tay khẳng khiu, gầy guộc của bà không những nhóm lửa mà còn

“ấp iu nồng đượm” tình yêu con cháu, ấp ủ tình cảm cảm bằng tất cả tấm lòng đôn hậu:

“Nhóm bếp lửa ấp iu nồng đượm Nhóm niềm yêu thương khoai sắn ngọt bùi Nhóm nồi xôi gạo mới sẻ chung vui Nhóm dậy cả những tâm tình tuổi nhỏ”

Điệp từ “nhóm” được lặp lại bốn lần, đan xen với những chi tiết tả thực, gợi ra nhiều ý nghĩa sâu sắc: Hình ảnh “Nhóm bếp lửa” và “nhóm nồi xôi gạo” là

hình ảnh miêu tả thực công việc thường ngày của người bà.Mặt khác, “nhóm niềm yêu thương” hay “nhóm dậy cả những tâm tình” là mang nghĩa ẩn dụ

về công việc thiêng liêng, cao quý nhất của người bà Bà đã khơi dậy niềm yêu thương và sự chia sẻ trong tâm hồn cháu Có thể nói, 2 khổ thơ chính là cảm xúc dâng trào của tác giả khi suy ngẫm về bà và bếp lửa Từ đó ngợi ca, khẳng định: Bà là một người phụ nữ tần tảo, luôn chăm lo và dành những điều tốt đẹp nhất cho con cháu

Người cháu năm xưa được bà nuôi nấng giờ đã lớn khôn, chắp cánh bay

xa nhưng vẫn không quên được nguồn cội, không thể quên được quê nhà, nơi

có bếp lửa và đặc biệt là có bà:

“Giờ cháu đã đi xa, có ngọn khói trăm tàu,

Có lửa trăm nhà, niềm vui trăm ngả, Nhưng vẫn chăng lúc nào quên nhắc nhớ:

Sớm mai này bà nhóm bếp lên chưa?”

– Dòng thơ đầu được ngắt thành hai nhịp đã gợi vận động của thời gian: từ năm bốn tuổi, lên tám tuổi, đến tuổi trưởng thành Nhịp thơ cũng biểu thị sự biến đổi của không gian: từ căn bếp của bà đến những khoảng trời rộng lớn) Điệp từ “trăm” giúp người độc mở rộng tầm nhìn ra một thế giới rộng lớn với

muôn vàn điều mới mẻ.Tác dụng của điệp từ “có” và biện pháp liệt kê: Thể

hiện những thay đổi lớn trong cuộc đời người cháu Ở nơi phương xa, người cháu đã tìm được cho mình nhiều niềm vui mới.Giúp khẳng định nỗi nhớ khắc khoải trong tâm trí người cháu về hình ảnh ngọn lửa của bà, tấm lòng hi sinh, che chở, ấp iu, đùm bọc của bà Ngọn lửa ấy đã trở thành ký ức khó phai, thành niềm tin thiêng liêng, tạo động lực cho người cháu trên suốt chặng đường trưởng thành và phát triển Khép lại bài thơ, tác giả đã thể hiện lòng tôn vinh đối với đạo lí thủy chung, cao đẹp của người Việt: “uống nước nhớ nguồn” Đạo lí nhân văn ấy được nuôi dưỡng từ thuở ấu thơ, nhen nhóm trong tâm hồn người cháu từ nhỏ, để rồi sau này chắp cánh bay cao, bay xa trên hành trình cuộc đời nhiều khó khăn thử thách

Đọc xong bài thơ, nhắm mắt lại tưởng tượng, bạn sẽ hình dung thấy ngay hình ảnh bếp lửa hồng và dáng người bà lặng lẽ ngồi bên hình ảnh có tính sóng đôi này hiện lên thật sống động, rõ ràng như thể nét khắc, nét chạm vậy (Văn Giá) Bài thơ Bếp lửa sẽ sống mãi trong lòng bạn đọc nhờ sức truyền cảm sâu sắc của nó Bài thơ đã khơi dậy trong lòng chúng ta một tình cảm cao đẹp đối với gia đình, với những người đã tô màu lên tuổi thơ trong sáng của ta.