Bài 9 htmt hedited 2018 19

Phân biệt mục tiêu quá trình, mục tiêu can thiệp và mục đích: Trong mỗi một chương trình can thiệp, ta có thể phân biệt 3 loại mục tiêu sau:  Mục tiêu quá trình: là kết quả mà chúng ta

XÂY DỰNG HỆ THỐNG MỤC TIÊU CỦA CHƯƠNG TRÌNH CAN THIỆP

TS BS Võ Thị Xuân Hạnh ThS BS Trần Vĩnh Tài

MỤC TIÊU: Sau khi học xong bài này, sinh viên có khả

năng:

1 Trình bày được khái niệm, ý nghĩa của mục tiêu và phân biệt được các loại mục tiêu của một chương trình can thiệp

2 Giải thích được các đặc tính của một mục tiêu

3 Xây dựng được Cây mục tiêu của chương trình can thiệp từ Cây vấn đề

4 Phát biểu đúng cách Chỉ số lượng giá mục tiêu

5 Phát biểu đúng cách mục tiêu và thiết lập được Hệ thống mục tiêu từ Cây mục tiêu

1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM

1.1 Khái niệm về mục tiêu:

Mục tiêu là điểm đến hay tình trạng mà chúng

ta phấn đấu đạt được, trong khoảng thời gian nhất định, thông qua những hoạt động, với nguồn lực cho phép

1.2 Tầm quan trọng của việc xây dựng mục tiêu:

 Mục tiêu định hướng cho hành động

“Nếu chúng ta không biết chính xác nơi mà

chúng ta cần đến, thì chúng ta có thể đi lạc mà chúng ta cũng không hay biết”

 Mục tiêu tạo động lực cho hành động

 Mục tiêu cụ thể giúp xác định các hoạt động và nguồn lực khả thi để đạt được

 Là cơ sở cho việc đánh giá chương trình có đạt thành công như mong đợi ban đầu không

1.3 Các tiêu chí của mục tiêu

Khi xây dựng mục tiêu, ta cần nhớ mục tiêu cần phải thoả mãn 5 tiêu chí SMART sau:

Specific Spécifique Cụ thể

Measurable Mesurable Đo lường được

Apropriate Approprié Thích đáng

Relevant Réaliste Thực tế, khả thi

Time bound Temps limité Có thời hạn

1 Cụ thể: mục tiêu đưa ra phải rõ ràng, mô tả rõ: Ai,

cái gì, ở mức độ nào?

2 Đo lường được: mức độ đạt của mục tiêu phải đo

được một cách khách quan

3 Thích đáng: đáng giá, có ý nghĩa, có giá trị, phù hợp

với bối cảnh, con người và tổ chức, hướng tới mục tiêu chung ở cấp cao hơn

4 Thực tế: có khả năng đạt được, có thể triển khai

được các hoạt động nhằm đạt mục tiêu Mục tiêu đưa ra phải có sự cân nhắc đến các nguồn lực sẵn

có và nguồn lực sẽ huy động được (nhân lực, vật lực, tài lực, thời gian)

5 Có thời hạn: thời gian là nguồn lực quan trọng

trong việc thực hiện mục tiêu thường bị bỏ quên Hạn chót đạt mục tiêu tạo sức ép và tính cấp thiết cho việc hoàn thành nó

1.4 Phân biệt mục tiêu quá trình, mục tiêu can thiệp và mục đích:

Trong mỗi một chương trình can thiệp, ta có thể phân biệt 3 loại mục tiêu sau:

 Mục tiêu quá trình: là kết quả mà chúng ta cần đạt được TRONG quá trình thực hiện công việc cụ thể, tại mỗi giai đoạn triển khai cụ thể

 Mục tiêu chương trình: là kết quả tổng quát của toàn bộ chương trình can thiệp mà chúng

ta cần đạt được KHI KẾT THÚC chương trình can thiệp

 Mục tiêu tác động (hay mục đích): kết quả mà chính chương trình can thiệp có thể ảnh

hưởng lên vấn đề (cần can thiệp) trên phạm vi

rộng hơn và lâu dài hơn Những mục tiêu này

thường tạo những ảnh hưởng quan trọng về sức khoẻ cộng đồng và những tác động tích cực về kinh tế, xã hội và môi trường

Ví dụ: về các loại mục tiêu trong một chương trình can thiệp giáo dục sức khỏe về phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi:

Mục tiêu quá

trình

 Tăng 30% số cán bộ chuyên trách về dinh dưỡng có khả năng tư vấn dinh dưỡng trẻ em cho các bà mẹ có con dưới 1 tuổi tại huyện A đến 30/

06/2017

 Đảm bảo ít nhất 80% bà mẹ có con dưới 1 tuổi được hướng dẫn theo dõi cân nặng và dinh dưỡng trẻ tại huyện A đến cuối tháng 12/2017

 Đảm bảo ít nhất 90% bà mẹ có con dưới 1 tuổi đã tham gia GDSK có kiến thức và kỹ năng đúng về dinh dưỡng cho trẻ tại huyện A vào cuối tháng

12/2017

Mục tiêu

chương trình

Tăng từ 50% lên 70% các bà mẹ

có con dưới 1 tuổi thực hành đúng

về dinh dưỡng cho trẻ tại nhà tại huyện A vào cuối tháng 12/2017

Mục tiêu tác

động

Giảm tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng dưới 1 tuổi tại huyện A từ 18% vào tháng 6/2016 xuống còn 12% vào tháng 6/2018

2 XÂY DỰNG CÂY MỤC TIÊU CHO CHƯƠNG TRÌNH CAN THIỆP

2.1 Giới thiệu Cây mục tiêu:

Một phương pháp để xây dựng hệ thống mục tiêu cho chương trình can thiệp (nhằm giải quyết một vấn đề sức khỏe cụ thể) là thiết lập “cây mục tiêu” xuất phát từ phân tích “cây vấn đề” Cũng như cây vấn

đề, cây mục tiêu sẽ cho chúng ta một bức tranh tổng thể về mối liên hệ nhân quả của các kết quả cần đạt

nhằm để giải quyết được vấn đề sức khỏe cụ thể mà chúng ta đã đặt ra

Cây mục tiêu giúp:

 Minh họa các mối quan hệ nhân quả giữa các mục tiêu cần đạt được thông qua sơ đồ

 Xác định các tình trạng cần đạt được của các mục tiêu

 Xác định các loại cấp bậc của từng mục tiêu trong một cái nhìn tổng thể của chương trình can thiệp

2.2 Các bước xây dựng cây mục tiêu:

 Bước 1: Chuyển ô vấn đề thành ô mục tiêu

- Xuất phát từ cây vấn đề, chọn các vấn đề có thể

can thiệp được

- Phát biểu mỗi ô vấn đề trong cây vấn đề thành mục tiêu bằng cách chuyển tình trạng tiêu cực

(vấn đề) thành tình trạng tích cực mong muốn

đạt được (mục tiêu)

3 nội dung thiết yếu của ô phát biểu mục tiêu trong

cây mục tiêu gồm:

(1)- Đối tượng can thiệp

(2)- Đặc tính của đối tượng can thiệp (có thể đo lường

được một cách khách quan)

(3)- Trạng thái tích cực (được tăng lên, được giảm đi,

được cải thiện, …)

Ví dụ phát biểu ô mục tiêu (trong cây mục tiêu):

Tỷ lệ hộ gia đình / thực hiện xử lý dụng cụ chứa nước đúng cách / được tăng lên

 Bước 2: Hoàn chỉnh cây mục tiêu

- Xây dựng lại cây mục tiêu với thứ tự nhân quả tương ứng với thứ tự nhân quả của cây vấn đề

- Kiểm tra tính hợp lý mặt nhân-quả giữa các ô mục tiêu:

+ Nhân quả trực tiếp: bằng cách trả lời câu hỏi

“đạt được ô mục tiêu cấp thấp có giúp làm đạt

được mục tiêu cấp cao hơn không, hay phải

thông qua một kết quả trung gian nào khác?”

Ví dụ: Có kiến thức đúng về bệnh X có thể dẫn ngay đến việc giảm tỷ lệ bệnh X không? hay giữa đạt kiến thức và điều trị khỏi bệnh còn phải thông qua một kết quả khác, ví dụ như thực hành tuân thủ điều trị?

Kiến thức đúng  Hành vi đúng  Dự phòng bệnh

+ Nhân quả đầy đủ: bằng cách trả lời câu hỏi

“Việc hoàn thành hết các ô của mục tiêu cấp thấp

hơn có đủ để đạt được kết quả của mục tiêu cấp

cao hơn ngay trên nó hay không?

Ví dụ: Có kiến thức và thái độ đúng về rửa tay có

đủ để dẫn đến hành vi rửa tay trước khi ăn không, hay còn cần có điều kiện hoặc phương tiện gì khác nữa (ví dụ: bồn rửa, xà phòng) Kiến thức / thái độ đúng

Hình 11.1: ví dụ về cây vấn đề của CT phòng chống lao quận Bình Tân năm X

tỉ lệ âm hóa lao phổi AFB (+) mới giảm

BN bỏ trị tại TTYT Q.

Bình Tân cao CHƯƠNG TRÌNH PC LAO – TTYT Q.BT

BN không được

giám sát quản lý

bởi NV YT (GS.1)

Người giám sát 2 (người thân, người chăm sóc) thiếu quan tâm, hỗ trợ

Người giám sát

2 (người thân, người chăm sóc) thiếu kiến thức

Bệnh nhân thiếu kiến thức

về TTĐT

BN không tuân thủ điều trị BS điều trị

không đúng phác đồ

Tỷ lệ lây nhiễm cao Tử vong do lao cao

BN chuyển điều trị tại nơi khác

BN không tin tưởng CSYT

Bệnh nhân chuyển nhà

Lực

lượng

GS 1 ít

Thiếu kinh phí cho GSV

Hình 11.2: ví dụ về cây mục tiêu của CT phòng chống lao quận Bình Tân năm X

tỉ lệ âm hóa lao phổi AFB (+) mới tăng

Tỷ lệ bệnh nhân bỏ trị

giảm

Cây Mục tiêu của CT PC LAO – TTYT Q.BT

BN điều trị tại nơi khác

% người giám sát 2

có kiến thức đúng

tăng

BN có kiến thức đúng

tăng

BN tuân thủ điều trị tăng

Tỷ lệ lây nhiễm mới giảm Tử vong do lao giảm

3 XÂY DỰNG CHỈ SỐ ĐÁNH GIÁ

3.1 Xác định chỉ số đánh giá

Một chỉ số là thang đo, biểu thị được các mức độ

kết quả đạt được, dùng để đo lường các sản phẩm của

chương trình, trong thời gian triển khai và sau khi kết thúc chương trình

Chỉ số đánh giá được sử dụng để đánh giá tiến độ đạt được của chương trình, là công cụ cho việc triển khai thực hiện, giám sát và đánh giá hiệu quả đạt được của chương trình so với mục tiêu đề ra ban đầu

Chỉ số đánh giá có thể là chỉ số định lượng (thể

hiện bằng số liệu cụ thể; ví dụ: % bệnh nhân, % công tác viên, thời gian trung bình, điểm trung bình, )

hoặc là chỉ số định tính (thể hiện bằng có được “sản

phẩm” mới, sửa đổi, cải tiến; ví dụ: bộ tài liệu, đội ngũ cộng tác viên, phần mềm quản lý chương trình,…), Chỉ số đánh giá gồm các thành phần sau:

- Đơn vị đo lường: số lượng, tỉ lệ phần trăm tại một thời điểm, tỷ suất mới trong một khoảng thời gian (định lượng) hoặc có được “sản phẩm” mới (định tính)

- Đối tượng đo lường: là đối tượng can thiệp (chú

ý nhóm dân số ở cả tử số và mẫu số) hoặc sản phẩm mới mong muốn tạo ra

- Đặc tính đo lường (của đối tượng): là tính chất hoặc tiêu chuẩn cần đạt của đối tượng

Chú ý:

+ Đặc tính đo lường được đánh giá càng khách

quan càng tốt, nghĩa là hạn chế phụ thuộc vào người

thực hiện đo lường hoặc đối tượng được đo lường

+ Chuyển các tính từ, bổ từ không đo được thành các tần suất, mức độ có thể đo được Ví dụ:

Thường xuyên  số lần trong ngày/tuần/năm, Đúng, đủ, phù hợp  đáp ứng yêu cầu gì, theo khuyến cáo/phác đồ nào, thời gian/liều lượng trung bình mỗi tuần/tháng/năm,

Vững mạnh, cập nhật, có chất lượng  thỏa các tiêu chí trong bộ tiêu chí đánh giá chất lượng sản phẩm

+ Thời gian đo lường là tại một thời điểm hay trong một khoảng thời gian

Tóm lại, phát biểu chỉ số đánh giá gồm các thành

phần sau:

(1)- Đơn vị đo lường: số lượng, tỉ lệ, tỉ số, tỉ suất (đối

với chỉ số định lượng)

(2)- Đối tượng đo lường: chú ý ở cả tử số lẫn mẫu số

(đối với chỉ số đo lường định lượng) hay là sản phẩm cần có (đối với chỉ số định tính)

(3) Đặc tính đo lường: tính chất hoặc tiêu chuẩn cần

đạt đo được một cách khách quan

(4) Địa điểm đo lường

(5) Thời gian đo lường: tại một thời điểm hay trong một khoảng thời gian

giảm Tỷ lệ /bệnh nhân bỏ tái khám từ 3 kỳ trở lên (tử số) trong số BN

được thu dung điều trị lao (mẫu số) / từ tháng 12-2018 đến tháng 12-2019/ tại TTYT quận Bình Tân

BN tuân thủ điều

trị tăng Tỷ lệ /bệnh nhân thực hiện đúng về tuân thủ điều trị (tử số) trong

số bệnh nhân đang được quản lý điều trị (mẫu số) / tại thời điểm tháng 12-2019 /tại TTYT và các TYT quận Bình Tân

3.2 Xác định nguồn thông tin và cách thức đo lường

Việc cân nhắc nguồn thông tin và cách thức đánh giá là rất quan trọng, ngay khi xây dựng chỉ số đánh giá, nhằm trả lời câu hỏi “liệu việc thu thập thông tin

có thể thực hiện được với năng lực hiện có hay không?” Nếu thông tin cần có không thể dễ dàng thu thập với năng lực hiện có, chúng ta cần thảo luận điều này một cách kỹ càng Liệu các thông tin cần có có thể được thu thập thông qua hệ thống hiện tại hoặc bằng cách cải thiện hệ thống hiện tại? Nếu như thông tin quan trọng chưa thu thập được, cần dự trù thêm ngân sách và thời gian trong kế hoạch tổng thể của chương trình can thiệp

3.2.1 Nguồn thông tin sơ cấp và thứ cấp:

- Các nguồn thông tin sơ cấp: thông tin được thu

thập trực tiếp từ nhóm đánh giá qua điều tra nghiên cứu, khảo sát hoặc thảo luận nhóm trong cộng đồng

- Các nguồn thông tin thứ cấp: thông tin được thu

thập từ nguồn tài liệu có sẵn (ví dụ: các số liệu hành chính, báo cáo tiến độ, tài khoản dự án, số liệu thống

kê chính thức, kết quả các nghiên cứu trước đó…)

3.2.2 Cách thức tiếp cận có thể khách quan hoặc chủ quan:

- Đo lường chủ quan bởi đối tượng: do chính đối

tượng tự đánh giá Ví dụ: bệnh nhân tự đánh giá tình trạng sức khỏe hay mức độ thực hiện hành vi của mình

- Đo lường khách quan bởi đối tượng: đánh giá bởi

nhân viên y tế, quan sát từ bên ngoài

- Đo lường khách quan bởi công cụ đo lường: thể

hiện ở kỹ thuật đo, bộ câu hỏi và cách thức phỏng vấn,

bộ tiêu chí đánh giá,…

3.3 Xác định ngưỡng cần đạt

Ngưỡng cần đạt được xác định bằng cách cân nhắc kỹ lưỡng giữa nguồn lực và mong muốn của nhà lập kế hoạch, nhằm thỏa 3 điều kiện sau:

- Tạo sự thay đổi có ý nghĩa, giúp cải thiện vấn

đề một cách đáng kể, tạo động lực hành động

- Khả thi

Phát biểu ngưỡng cần đạt: biểu hiện mức % cần

đạt (định lượng) hoặc quy ước thế nào là đạt (định tính) cho từng chỉ số đánh giá được đề ra

Ví dụ:

- Đảm bảo đạt >= X% (của chỉ số đánh giá)

- Giảm/tăng được X% (của chỉ số đánh giá) so với tình trạng trước khi thực hiện chương trình can thiệp

- … đạt các tiêu chí Trạm y tế chuẩn của Bộ y tế ban hành ngày/tháng/năm

Chú ý: Để mục tiêu thỏa được các tiêu chí SMART, thì chỉ số đánh giá và ngưỡng cần đạt cũng phải được xây dựng theo tiêu chí SMART

4 XÂY DỰNG HỆ THỐNG MỤC TIÊU CHO CHƯƠNG TRÌNH CAN THIỆP

1.1 Phát biểu hoàn chỉnh tên của từng mục tiêu can thiệp

Phát biểu đầy đủ tên một mục tiêu gồm các phần

sau:

(1)- Động từ chỉ sự cải thiện: đạt ít nhất, nâng cao, hạ thấp, đảm bảo đạt, xây dựng được, thành lập được, (2)- Chỉ số cần đạt: gồm đơn vị đo lường (nếu là chỉ

số định lượng), đối tượng can thiệp và đặc tính cần đạt

(3)- Ngưỡng cần đạt: mức cần đạt hoặc quy ước cần đạt (định tính)

(4) địa điểm can thiệp

(5) thời gian phải đạt mục tiêu: tính tới thời điểm kết thúc chương trình hay tính trong một khoảng thời gian

Ví dụ:

- Đảm bảo ít nhất /95% /bệnh nhân lao phối AFB (+) mới được đưa vào quản lý và điều trị so với chỉ tiêu của quận/tại TTYT quận X /trong năm Y

- Trước tháng 6-2018,/ soạn được /bộ tài liệu tập huấn kỹ năng giáo dục sức khỏe về tuân thủ điều trị /dành cho cộng tác viên y tế và có tính cập nhật theo

QĐ mới 2018 của BYT số … /tại TP HCM

độ đạt

Ví dụ: để đạt mục tiêu “Nâng cao tỷ lệ người dân có kiến thức đúng về phương pháp tránh thai tại phường X quận Y trong năm Z” thì cần thực hiện các hoạt động sau:

 Tổ chức 20 buổi thông tin về phương pháp tránh thai;

 Thực hiện một cuộc triển lãm lưu động về các phương pháp tránh thai;

 Đưa một hệ thống video vào sử dụng 4 giờ mỗi tuần về các phương pháp tránh thai…

Nếu chúng ta không phân biệt được mục tiêu với hành động trong việc xây dựng hệ thống mục tiêu, việc đánh giá kết quả sẽ chỉ là sự “đếm những hoạt động đã làm” mà không biết là những hoạt động này

có đạt được kết quả mong muốn trên dân số mục tiêu hay không

1.2 Thiết lập hệ thống mục tiêu can thiệp

Dựa vào các cấp bậc của cây mục tiêu mà chúng ta có thể thiết lập được hệ thống mục tiêu, gồm:

- Mục tiêu tổng quát: chọn ô mục tiêu ưu tiên can

thiệp qua tính phổ biến, tính trầm trọng, tính khả thi

và tính hiệu quả của chương trình nếu triển khai can thiệp Thường mục tiêu tổng quát là mục tiêu nhằm giải quyết (cải thiện) vấn đề sức khỏe cụ thể mà ta đang xem xét

- Mục tiêu trung gian: lấy từ các ô mục tiêu ở cấp độ

ngay dưới mục tiêu tổng quát và phát biểu lại một cách hoàn chỉnh

- Mục tiêu chuyên biệt: : lấy từ các ô mục tiêu ở cấp

độ ngay dưới mục tiêu trung gian

Chú ý: mỗi mục tiêu ở cấp cao hơn (mục tiêu tổng quát, mục tiêu trung gian) có ít nhất 2 mục tiêu ở cấp

thấp ngay dưới nó (mục tiêu trung gian, mục tiêu chuyên biệt) có thể can thiệp được

CÂU HỎI TỰ LƯỢNG GIÁ

Câu 1: Các tiêu chí SMART trong xây dựng mục tiêu

D Mục tiêu cần tạo được động lực cho hành động và

có thể lượng giá được

Câu 2: Mục tiêu tổng quát của chương trình can thiệp

D Kết quả mà chính chương trình can thiệp có thể

ảnh hưởng lên vấn đề (cần can thiệp) trên phạm

vi rộng hơn và lâu dài hơn

Câu 3: Phát biểu nào sau đây là phù hợp với ô mục tiêu trong cây mục tiêu: