bài giảng thực hành định chủ đề

bài giảng thực hành định chủ đề

ĐỊNH CHỦ ĐỀ - Assigning Subject Headings

Chương 4:

THỰC HÀNH ĐỊNH CHỦ ĐỀ

NGUYỄN MINH HIỆP, BA MS.

http://www.glib.hcmuns.edu.vn

NỘI DUNG

Assigning Subject Headings

Subdivisions

 Tiêu đề mẫu & Tiểu phân mục nhiều yếu tố

giống nhau – Pattern Headings & Multiple Subdivisions

Tên riêng – Personal Names

Xác định TĐĐM trong khung ĐM

Ấn định TĐĐM theo quy định

Human anatomy; French literature; International trade

Chemistry, Organic dùng cho Organic Chemistry

Stone, Artificial dùng cho Artificial Stone

Chemistry, Organic dùng Organic Chemistry Motion picture, American dùng Motion Picture—United States

Vấn đề dịch Tiêu đề đề mục (2)

 Lưu ý vấn đề dịch TĐĐM sang tiếng Việt

 Dịch sát nghĩa thuật ngữ tiếng Anh

 Thiết lập tư duy về ý chính của tiêu đề phù hợp với quan điểm “Khoa học

và đại chúng”. Như vậy sẽ hạn chế việc đảo tối đa khi dịch tiêu đề tiếng Anh sang tiếng Việt

Computer graphics  Đồ họa vi tính không phải Vi tính, Đồ hoạ National Library  Thư viện Quốc gia không phải Quốc gia, Thư viện

 Vấn đề dùng đảo hay không

 Dùng đảo trong Tiếng Anh và Tiếng Việt là ngược nhau: Tiếng Anh đảo là thuận theo Tiếng Việt và ngược lại

Chemistry, Organic  Hóa học Hữu cơ (Không đảo)

 Chủ trương của Khung Sears List là KHÔNG DÙNG ĐẢO có thể hợp với ngữ cảnh Tiếng Anh và được sử dụng trong thư viện nhỏ (Họ bỏ hẳn

những đề mục đảo khó chuyển đổi, vd Stone, Artificial) Chúng ta nên

Hướng dẫn tổng quát (1)

 Quy tắc chung:

Ấn định một hay nhiều TĐĐM phản ánh toàn bộ nội dung tác phẩm.

Vd: Tổng quan khoa học thông tin và thư viện

TĐĐM: Thư viện học; Thông tin học

Ấn định một TĐĐM trình bày chính xác nội dung tác phẩm.

Vd: How to build a digital library

TĐĐM: Thư viện số

Hướng dẫn tổng quát (2)

 Đề tài phụ tách biệt

Thông thường một tác phẩm có đề tài đơn có thể có nhiều đề tài phụ xoay quanh nội dung chính Tuy nhiên có trường hợp xuất hiện đề tài phụ có chừng 20% nội dung nhưng nếu đứng tách biệt thì có mang một ý nghĩa đối với đề tài chính

Vd: Ghi nhận về hoạt động quy hoạch và quản lý nông nghiệp ở

Godavari

TĐĐM: Nông nghiệp—Ấn Độ—Godavari—Thống kê

Gạo—Ấn Độ—Godavari

 Tác phẩm nhiều đề tài

Tác phẩm có nhiều đề tài tách biệt thì ta ấn định mỗi đề tài một TĐĐM

Vd: Thư mục về tuyết và băng

TĐĐM: Tuyết—Thư mục

Quy tắc phân cấp (1)

 Đề tài chung

Nếu có một tiêu đề có thể tiêu biểu cho hai hay ba đề tài thì ta chọn tiêu

đề này chứ không chọn hai hay ba tiêu đề kia

(Các tiêu đề tách biệt là không được dùng, bởi vì Văn học cổ điển là gồm

(Các tiêu đề tách biệt là không được dùng, bởi vì Văn học cổ điển là gồm

cả Hy Lạp và La Tinh chứ không phải cái gì khác)

Quy tắc khác (1)

 Tác phẩm nhiều yếu tố

tiêu đề tiền kết hợp

Vd: Quản lý nhà máy hóa chất ở Việt Nam

TĐĐM: Nhà máy Hóa chất—Việt Nam—Quản lý

hợp để sử dụng Trong trường hợp này ta đưa ra một tiêu đề cho mỗi ý niệm riêng rẽ

Vd: Một phương pháp thiết lập bài toán gía trị dao động cho những

phương trình sóng nước cạn, tuyến tính cho những vùng nước bất

thường với độ sâu của nước thay đổi và ứng dụng cho các vịnh và hải cảng ở Hawaii.

TĐĐM: Sóng Đại dương Dao động, Giá trị

Vịnh—Hawaii Hải cảng—Hawaii Hải dương học—Xử lý dữ liệu

Quy tắc khác (2)

 Nguyên tắc đối với một trường hợp chuyên biệt

Nếu một tác phẩm thảo luận về một nguyên tắc và minh họa nguyên tắc

đó bằng một trường hợp chuyên biệt, thì ta ấn định tiêu đề cho cả

nguyên tắc lẫn trường hợp chuyên biệt Chẳng hạn như có một tác phẩm về Giải phẫu động vật có xương sống và lấy mèo để minh họa,

sẽ có hai tiêu đề đề mục, một cho đề tài chính và một cho ví dụ

2 Mèo

Quy tắc khác (3)

 Khía cạnh thêm

biệt, thì ta đưa khu vực địa lý đó vào bằng một tiêu đề chính hay tiểu phân mục

Vd: Lịch sử Việt Nam Hoa ở Đà Lạt

TĐĐM: Việt Nam—Lịch sử Hoa—Đà Lạt

dung tác phẩm, nơi mà khung tiêu đề đề mục cho phép

Vd: Từ chiến thắng Điện Biên Phủ đến Chiến dịch Hồ Chí Minh

TĐĐM: Việt Nam—Lịch sử—1954-1975

Quy tắc khác (4)

tập tin có thẩm quyền chủ đề cho nhân vật, gia tộc, đoàn thể, dự án, vv… mà nó có ý nghĩa đối với nội dung tác phẩm

Quy tắc khác (5)

 Quan điểm của Tác giả hay Nhà xuất bản:

Luôn luôn lưu ý đến vấn đề này để ấn định một tiêu đề nếu thấy hữu ích.

Vd: Nếu tác phẩm được viết với mục đích đầu tiên là dành cho thiếu

Nếu một cuốn giáo trình về một đề tài cụ thể viết cho một nhóm người nào đó thì ngoài việc ấn định một tiêu đề cho đề tài chính ta còn ấn định những tiêu đề xét ra hữu ích cho nhóm người sử dụng giáo trình đó

Quy tắc khác (6)

 Tiêu đề đề mục hình thức.

Hình thức nói về phương thức hay loại tài liệu trình bày, đặc tính hay phương pháp trình bày thông tin (Vd Không ảnh, Tiểu sử, Mục lục và sưu tập, Từ điển và bách khoa từ điển, Phổ nhạc, Học hàm thụ)

Tiêu đề đề mục giống 1 điểm truy cập khác

 Tiêu đề đề mục thực hiện một vai trò khác với những điểm

truy cập khác – tác giả, nhan đề, vv…

 Tiêu đề đề mục luôn được ấn định để phản ánh bản chất của

tác phẩm và chủ đề được thảo luận.

 Tuy nhiên cá biệt vẫn có một số tiêu đề đề mục được ấn

định giống một điểm truy cập khác để làm nổi bật chủ đề.

4 loại tiểu phân mục (1)

 Tiểu phân mục đề tài: Làm giới hạn ý niệm được biểu thị

bởi tiêu đề đối với đề tài phụ

 Tiểu phân mục hình thức: Chỉ định hình thức trong đó tài

liệu về một chủ đề được tổ chức và trình bày Nó được dùng

để theo sau bất cứ đề tài nào và thường không được liệt kê Hầu hết đều được chỉ ra từ một tham chiếu tổng quát “SA”

Việt Nam—Lịch sử—Ấn phẩm định kỳ

 Tiểu phân mục địa lý: Có thể được thêm vào sau một tiêu

đề hay tiểu phân mục khi có chỉ rõ (May Subd Geog) = có thể phân chia theo vùng địa lý Ngược lại nếu có chỉ định

4 loại tiểu phân mục (2)

hạn một tiêu đề vào một thời kỳ cụ thể:

 Chỉ rõ mối liên hoàn về thứ tự thời gian (biên niên sử) của 1 quốc gia

Việt Nam—Lịch sử—Kháng chiến chống Mỹ, 1954-1975

 Đánh dấu những năm tháng có ý nghĩa trong tiến trình của 1 chủ đề

Âm nhạc Việt Nam—Đầu thế kỷ 20

 Phân chia tập báo hay tạp chí theo năm xuất bản

học—1961-Thiên văn học—Từ đầu đến 1800

Tiểu phân mục phù động tự do

Thuật ngữ “tiểu phân mục phù động tự do” được dùng cho 1 tiểu

phân mục hình thức hay đề tài mà biên mục viên muốn ấn định khi có yêu cầu đối với một tiêu đề đề mục cụ thể

Việt Nam—Lịch sử—Ấn phẩm định kỳ

Tiêu đề đề mục)

do Luôn có một danh sách tiểu phân mục phù động tự do cùng với

Tiểu phân mục địa lý

mục đề tài hay hình thức, thì định vị tiểu phân mục địa lý theo yếu tố nào được phép phân chia theo nơi chốn

Vd: Thịt bò

—Vi khuẩn

—Ghi nhản (May Subd Geog)

TĐĐM: Thịt bò—Vi khuẩn

Thịt bò—Ghi nhản—Việt Nam

nhiều hơn trong một chuỗi thì ta chọn vị trí sau cùng

Vd: Thịt bò (May Subd Geog)

—Vi khuẩn

—Ghi nhản (May Subd Geog)

— —Luật và pháp chế (May Subd Geog)

TĐĐM: Thịt bò—Vi khuẩn

Thịt bò—Ghi nhản—Luật và pháp chế—Việt Nam

Thịt bò—Việt Nam—Vi khuẩn

Tiểu phân mục địa lý gián tiếp

 Quy tắc chung: Trong nhiều trường hợp, tên của quốc gia

hay vùng lãnh thổ lớn được đặt trước tên vùng địa phương Đây được gọi là ấn định tên nơi chốn gián tiếp.

Thông thường tên quốc gia được đặt trước tên địa phương.

 Ngoại trừ : Đối với Canada, Hoa Kỳ, Anh và Úc, dùng tên

Bang, Tỉnh hay vùng lãnh thổ để thay cho tên quốc gia

Lao động, Cung ứng—Hoa Kỳ—Los Angles

Tiểu phân mục địa lý trực tiếp

 Quy tắc chung: Nếu tiểu phân mục địa lý ở cấp quốc gia

hay cao hơn, thì tên nơi chốn được theo sau trực tiếp tiêu đề chính.

 Ngoại trừ : Đối với Canada, Hoa Kỳ, Anh và Úc, dùng tên

Bang, Tỉnh hay vùng lãnh thổ để thay cho tên quốc gia

 Đặc biệt: Đối với thư viện Việt Nam, đôi khi chúng ta có thể

ấn định nơi chốn là vùng, tỉnh hoặc thành phố Việt Nam

Tiêu đề mẫu – Dẫn nhập

 Dẫn nhập: Trong một khung tiêu đề đề mục không thể liệt kê

hết tất cả những chủ đề, môn loại, tên nhân vật, nơi chốn,

vv…Vì rằng chúng thường nằm trong những loại, tiêu chí

hay phạm trù (category) giống nhau Do đó người ta đưa ra một danh sách Tiêu đề mẫu tương ứng với loại hay phạm trù nào đó Biên mục viên cần phải biết chủ đề mình định thuộc loại hay phạm trù nào rồi xem danh sách tiêu đề mẫu để tìm tiêu đề mẫu tương ứng với chủ đề của mình và làm theo như những gì có trong Khung tiêu đề đề mục.

ĐHQG TP HCM: Không có đề mục tương ứng trong khung TĐĐM Nhưng có cùng tiêu chí với ĐH Harvard, và ĐH

Harvard là một Tiêu đề mẫu Ta có thể định chủ đề cho

ĐHQG TP HCM như những gì được quy định cho ĐH

Harvard trong Khung TĐĐM.

Tiêu đề mẫu – Quy trình

 Quy trình:

mục như ý muốn, thì dừng công việc

động tự do

một tiêu chí hay phạm trù thích hợp Không dùng tiêu đề có cấp rộng hơn Ta có thể cần kiểm tra Danh sách Tiểu phân mục phù động tự

do được kiểm soát bởi tiêu đề mẫu

ta hình thành một tiểu phân mục cho một tiêu đề nào thích hợp nhất

và không chống lại với một tiêu đề đã được hình thành trong tập tin

có thẩm quyền chủ đề

Tiêu đề mẫu – Ví dụ

 Chỉ có một tiêu đề mẫu cho một loại, tiêu chí

mẫu cho loại này là Ngô

Tiểu phân mục nhiều yếu tố giống nhau

 Một tiểu phân mục nhiều yếu tố giống nhau là một tiểu phân mục trong

Khung TĐĐM được dùng để đề nghị tạo ra những tiểu phân mục tương

tự sau tiêu đề Nó được chỉ định bởi những thuật ngữ đặt trong dấu

ngoặc vuông theo sau là từ “vv…”

Vd: Chiến tranh thế giới, 1939-1945—Truyện Mỹ, [Pháp, Đức, vv…]

Những đề mục có thể là

Chiến tranh thế giới, 1939-1945—Truyện Mỹ Chiến tranh thế giới, 1939-1945—Truyện Pháp Chiến tranh thế giới, 1939-1945—Truyện Anh

 Những hình thức chú thích phạm vi có cùng chức năng

Nhật thực

Tên riêng

 Tên riêng có thể được dùng trong TĐĐM:

chủng tộc, đường phố, cao ốc, công trình, đường xe lửa, dự án, phong trào, sự kiện, thương hiệu, trò chơi

Tên nhân vật – Tiểu sử

 Tiểu sử hay tự truyện của một nhân vật đòi hỏi có một TĐĐM tên nhân vật:

Vd Tiểu sử nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu

TĐĐM: Nguyễn Đình Chiểu, 1822-1888

 Tác phẩm nói về lịch sử đời sống của cá nhân cho dù được viết bởi chính cá

nhân đó hay người khác thì được xem như tiểu sử

 Tiểu sử cá nhân liên quan đến tác phẩm về đời sống của một cá nhân

 Tiểu sử tập thể liên quan đến tác phẩm về đời sống của hai hay nhiều người

hơn

 Một tiểu sử đầy đủ là tác phẩm về quãng đời của một người

 Một tiểu sử từng phần chỉ cung cấp vài chi tiết về đời sống của một người

 Để được xem là một tiểu sử, một tác phẩm phải trình bày chi tiết của một cá

nhân ít nhất là 20% Chi tiết cá nhân không bao gồm lời cám ơn, nơi sinh sống, bạn bè cá nhân đó Chỉ bao gồm sự sinh trưởng, học hành, hôn nhân, thói quen và kinh nghiệm sống, sự chết, vv…

Tên nhân vật – Tiểu phân mục tiểu sử

 Quy tắc chung : Một tác phẩm viết về tiểu sử của cá nhân

hay tập thể được ấn định TĐĐM như sau:

2 Chiến tranh thế giới, 1939-1945—Tiểu sử

3 Tướng lãnh—Hoa Kỳ—Tiểu sử

4 Quân lực Hoa Kỳ—Tiểu sử

Tài liệu tham khảo

York : McGraw-Hill, Inc., 1994

DocMatrix Pty Ltd., 1998

Cataloging Policy and Support Office, Library Services – Washington,

DC : Library Congress, Cataloging Distribution Service, 1997

York : The H W Wilson Company, 1997

Minh Hiệp, Lê Ngọc Oánh, Dương Thúy Hương – TP HCM : Đại học Quốc gia, 2002

– New York : Morgan Kaufmann, 2003