Không gian văn hóa làng Vạn Phúc

Không gian văn hóa làng Vạn Phúc

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN

Hµ Néi - 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG 1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH KHÔNG GIAN VĂN HÓA LÀNG VẠN PHÚC 13

1.1 Một số vấn đề về không gian văn hóa làng: Khái niệm, nội dung và tiêu chí xác định 10 13

1.2 Yếu tố địa lý, sinh thái tự nhiên và sinh thái nhân văn cấu thành không gian văn hóa làng Vạn Phúc 13

1.3 Điều kiện lịch sử 18

1.4 Điều kiện xã hội 21

CHƯƠNG 2: KHÔNG GIAN VĂN HÓA LÀNG VẠN PHÚC NHỮNG ĐẶC TRƯNG CHÍNH 28

2.1 Khía cạnh vật thể của không gian văn hóa 28

2.1.1 Tổ chức không gian sống 28

2.2 Khía cạnh phi vật thể của không gian văn hóa 66

2.2.1 Phong tục tập quán 66

2.2.2 Lễ thức cá nhân 67

2.2.3 Lễ thức cộng đồng 73

CHƯƠNG 3: KHÔNG GIAN VĂN HÓA LÀNG VẠN PHÚC: BIẾN ĐỔI, PHÁT TRIỂN VÀ PHƯƠNG HƯỚNG BẢO TỒN GIÁ TRỊ 82

3.1 Xu hướng biến đổi: Theo hai hướng tích cực và tiêu cực 82

3.1 2 Biến đổi văn hóa 91

3.2 Phương hướng bảo tồn giá trị 105

KẾT LUẬN 115

Tài liệu tham khảo 118

PHỤ LỤC 123

2

Vạn Phúc là một làng đặc biệt trong nghĩa vị thế địa lý văn hóa – làng ven đô

Về kinh tế, Vạn Phúc là dạng làng đặc biệt – làng nghề thủ công thăng trầm cùng đất nước

Nền kinh tế công nghệp hóa – hiện đại hóa và quá trình đô thị hóa đã khiến cho không gian văn hóa làng Vạn Phúc biến đổi nhanh chóng, nhiều yếu tố vật thể và phi vật thể bị mai một đi trước khi chúng ta kịp ghi nhận và nghiên cứu

2 Ý nghĩa khoa học và tính thực tiễn

- Nghiên cứu không gian văn hóa làng sẽ góp phần tìm hiểu những đặc trưng văn hóa của làng, hiện diện lên bức tranh văn hóa của làng là một nhu cầu thiết yếu

- Việc nghiên cứu làng ngày càng nhiều, cộng với nhu cầu thăm quan, du lịch, mua sắm sản phẩm lụa ngày càng tăng Vấn đề đặt ra là làm thế nào để có những giải pháp phát triển bền vững cho địa phương

- Ngày nay trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ Những yếu tố truyền thống đang bị tác động và mai một từng ngày

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

* Về không gian văn hóa nói chung:

GS Ngô Đức Thịnh trong công trình nghiên cứu “Văn hóa vùng

và phân vùng văn hóa ở Việt Nam”, gồm những bài nghiên cứu về: những nét lớn của khuynh hướng nghiên cứu không gian văn hóa; phác thảo về phân vùng văn hóa ở Việt Nam và trình bày một số vùng văn hóa tiêu biểu ở nước ta

Giáo sư Trần Quốc Vượng có công trình nghiên cứu về “Việt Nam cái nhìn địa văn hóa”, gồm những bài viết về văn hóa các vùng miền: Cao Bằng, Vĩnh Phú, Sơn Tây, Xứ Bắc – Kinh Bắc, Hà Nội, Xứ Thanh…trải dài đến đất Cà Mau

Văn hóa xứ Quảng Nam cũng được GS Trần Quốc Vượng cùng đồng nghiệp nghiên cứu giá trị đặc trưng được lắng đọng trong lễ hội, phong tục tập quán, tâm lý truyền thống, được kết tinh từ lao động sáng tạo, lối suy nghĩ, lối sống, lối ứng xử của các dân tộc sống trên mảnh đất này

Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc trong công trình nghiên cứu “Một

số vấn đề làng xã Việt Nam” đã nghiên cứu các vấn đề về làng xã Việt Nam, đặc biệt tác giả nghiên cứu làng Đan Loan từ khi hình thành, phát triển, biến đổi, xưa và nay trải dài theo thời gian dưới các góc độ lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội

“Những sinh hoạt văn hóa dân gian của một làng ven đô” (làng Đăm) của Lê Hồng Lý – Phạm Thị Thủy Chung cho thấy một cái nhìn sâu sắc và tổng thể về làng Đăm: hội làng, di tích lịch sử văn hóa, sinh hoạt văn hóa dân gian, kinh tế và sự phát triển kinh tế, văn hóa trong thời kỳ đô thị hóa

Nghiên cứu về “không gian văn hóa làng Keo – Thái Bình” tác giả Trần Thị Lệ Thủy trong khóa luận tốt nghiệp khoa Sử của mình đã

không gian văn hóa làng dưới các góc độ đời sống kinh tế xã hội và sinh hoạt văn hóa

PGS Nguyễn Hải Kế với công trình “Một làng Việt cổ truyền ở Đồng Bằng Bắc Bộ” đã tiếp cận nghiên cứu làng Dục Tú, Hà Nội bằng phương pháp định lượng và phương pháp so sánh hệ thống trong một khung thời gian nhất định đã phát hiện ra nhiều vấn đề về sở hữu ruộng đất, kết cấu kinh tế, tổ chức dân cư, về văn hóa tín ngưỡng…

Qua nghiên cứu những tác phẩm trên, chúng tôi đã kế thừa phương pháp nghiên cứu văn hóa của một làng, một vùng, một xứ thông qua các đặc trưng văn hóa và nghiên cứu văn hóa dưới cái nhìn địa – lịch sử

* Về không gian văn hóa làng Vạn Phúc: Các công trình nghiên cứu về làng Vạn Phúc dưới các khía cạnh:

Nghiên cứu về lịch sử đấu tranh cách mạng của làng Vạn Phúc:

Có hai cuốn “Lịch sử đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và nhân dân Vạn Phúc” (tập 1 và 2), ghi lại lịch sử đấu tranh cách mạng của địa phương trong giai đoạn 1939 – 1954 Ngoài ra địa phương còn sưu tầm và xuất bản cuốn “Vạn Phúc xưa và nay” năm 2001, sách là những bài viết, hồi ký, bút tích…viết về tổng thể các vấn đề về làng Vạn Phúc: chính trị, văn hóa, lịch sử đấu tranh cách mạng của những nhà văn, nhà báo, nhà nghiên cứu văn hóa, các lãnh đạo cách mạng của Đảng và nhà nước ta

Nghiên cứu Vạn Phúc dưới góc độ du lịch có những bài nghiên cứu: Tác giả Quang Hào với bài viết: “Vạn Phúc làng nghề làng du lịch” in trong báo Doanh nghiệp ngày 10-5-2000, giới thiệu về làng Vạn Phúc và các loại lụa Vạn Phúc Tác giả Nguyễn Kim Khánh có

bài viết: “Vạn Phúc làng nghề, làng văn hóa du lịch” in trong báo Lao động xã hội ngày 28-10-2000

Các tác giả, tác phầm viết về làng Vạn Phúc rất nhiều nhưng chỉ

đi sâu tìm hiểu về nghề dệt Thời cận đại, làng Vạn Phúc được nhắc đến trong các tác phẩm của Hoàng Trọng Phu như: “Những công nghệ gia đình ở Hà Đông”, viết về kỹ thuật dệt lụa ở Vạn Phúc và cuốn

“Các nghề thủ công truyền thống ở Hà Đông”, giới thiệu các nghề thủ công ở Hà Đông Sau cách mạng tháng Tám có cuốn: “Hà Tây làng nghề làng văn” do Sở văn hóa thông tin Hà Tây xuất bản năm 1992, giới thiệu về các làng nghề truyền thống ở tỉnh Hà Tây Năm 2003, có cuốn luận văn thạc sĩ Văn hóa học của tác giả Lê Hoài Linh viết về

“Nghề dệt ở làng Vạn Phúc thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Tây”

Trong luận văn này, chúng tôi kế thừa những nghiên cứu về làng Vạn Phúc và nghề dệt làm cơ sở đi sâu vào nghiên cứu Không gian văn hóa làng Vạn Phúc để thấy được những nét văn hóa đặc trưng truyền thống của làng nghề dệt nổi tiếng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: tập hợp những yếu tố địa lý, sinh thái nhân văn, lịch sử, con người – tạo thành không gian văn hóa và những yếu tố tác động tới biến đổi không gian văn hóa

- Phạm vi nghiên cứu: Không gian văn hóa làng Vạn Phúc – quá trình hình thành và biến đổi Luận văn nghiên cứu trong phạm vi làng Vạn Phúc trước khi sát nhập thêm các khối dân cư: khối 6, khối

7, khối 8, khối 9 và khối 10, thuộc phường Yết Kiêu trước đây

5 Mục đích nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

a Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu không gian văn hóa làng để thấy được những nét đặc trưng văn hóa trên không gian sinh tồn mà từ bao đời nay, các thế

hệ người Vạn Phúc luôn sống kế tiếp nhau

- Nghiên cứu những nét đặc trưng văn hóa truyền thống, yếu tố đổi mới, biến đổi văn hóa của làng Vạn Phúc Qua đó, có những giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp

- Xác định được tổ hợp các yếu tố vật thể và phi vật thể tạo thành không gian văn hóa làng Vạn Phúc Ngoài ra, luận văn còn cố gắng hoạch định phạm vi vật thể và phi vật thể của không gian văn hóa làng Vạn Phúc

b Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình tiến hành nghiên cứu bước đầu để thu thập tài liệu, phương pháp sử dụng là phương pháp điền dã, phỏng vấn, điều tra xã hội học, phương pháp khu vực học

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành, đa ngành Ngoài ra, các phương pháp chuyên ngành của văn hóa, lịch sử, xã hội, địa lý…được sử dụng ở mức độ thích hợp

6 Đóng góp

Luận văn bước đầu có được một bức tranh tương đối toàn diện

về không gian văn hóa làng Vạn Phúc: điều kiện tự nhiên, môi trường sinh thái, kinh tế, văn hóa và lịch sử hình thành

Xác định những yếu tố tác động đến sự hình thành, phát triển và biến đổi không gian văn hóa làng Vạn Phúc, đồng thời đưa ra một số giải pháp để đảm bảo tính bền vững của quá trình phát triển làng nghề Vạn Phúc

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu; phần kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục luận văn có bố cục gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Quá trình hình thành không gian văn hóa làng Vạn Phúc Chương 2: Không gian văn hóa làng Vạn Phúc – những đặc trưng chính

Chương 3: Không gian văn hóa làng Vạn Phúc: biến đổi, phát triển và phương hướng bảo tồn giá trị

CHƯƠNG 1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH KHÔNG GIAN VĂN HÓA LÀNG VẠN PHÚC

1.1 Một số vấn đề về không gian văn hóa làng: Khái niệm, nội dung và tiêu chí xác định

a) Khái niệm văn hóa

- Từ góc độ lịch sử: văn hóa được hiểu là sự trao truyền, kế thừa văn hóa giữa các thế hệ

- Từ góc độ giá trị chuẩn mực: văn hóa chính là lối sống, là giá trị của một cộng đồng người

- Từ góc độ nhân học: Văn hóa là sản phẩm hoạt động tinh thần của con người, phân biệt người với động vật…

Văn hóa theo định nghĩa của GS Viện Sĩ Trần Ngọc Thêm:

“Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong

sự tương tác của con người với môi trường tự nhiên và xã hội”

Xung quanh khái niệm văn hóa còn có khái niệm văn hóa vật thể

và văn hóa phi vật thể hay còn gọi là văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần

b) Khái niệm không gian văn hóa:

Không gian văn hóa là một khái niệm bao gồm một phạm vi trong đó có những tương đồng về hoàn cảnh tự nhiên, dân cư sinh

sống với những mối quan hệ về nguồn gốc lịch sử, những tương đồng

về trình độ phát triển kinh tế hình thành nên những đặc trưng văn hóa chung thể hiện cả ở lĩnh vực văn hóa đảm bảo đời sống, văn hóa tâm linh cũng như các loại hình thuộc văn hóa quy phạm

Về khái niệm không gian văn hóa, theo GS.TS Ngô Đức Thịnh thì có thể hiểu không gian văn hóa theo hai ý nghĩa, cụ thể và trừu tượng

c) Khái niệm văn hóa làng:

Làng người Việt có nội hàm phong phú, đa dạng, toàn diện trên các lĩnh vực: văn hóa, xã hội, kinh tế, chính trị, quân sự, kĩ thuật, nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc và lịch sử, khảo cổ, dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng, phong tục tập quán, lễ hội…

Vậy văn hóa làng đã hiện ra như là những khuôn thước ứng xử nằm ở tầng sâu trong đời sống cộng đồng; như là hệ thống các giá trị đặc thù qui định và ngầm điều khiển các quan hệ cộng đồng; như là sự tổng hợp của những kinh nghiệm sống hình thành qua lịch sử của các cộng đồng

1.2 Yếu tố địa lý, sinh thái tự nhiên và sinh thái nhân văn cấu thành không gian văn hóa làng Vạn Phúc

Vạn Phúc có vị trí địa lý thuận lợi cho việc giao lưu thương mại, phát triển kinh tế khi nằm tiếp giáp với quốc lộ 6 nơi cửa ngõ trực tiếp nối quận Hà Đông với thủ đô Hà Nội và có tuyến đường tỉnh ĐT 430 chạy qua địa bàn làng Vạn Phúc

Về đặc điểm địa hình: mang đặc điểm của địa hình vùng đồng bằng: địa hình tương đối bằng phẳng, thấp dần từ Đông sang Tây và từ

Về thủy văn, làng giáp sông Nhuệ và sông đào La Khê nên việc tưới nước cho đồng ruộng do hai con sông này cung cấp Đây cũng là đường giao thông quan trọng để Vạn Phúc luân chuyển hàng hóa, phát triển nghề dệt cổ truyền

Về khí hậu làng mang sắc thái của kiểu khí hậu Bắc Bộ với đặc điểm là khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm, có mùa hè nóng, mưa nhiều và mùa đông lạnh, mưa ít

Về diện tích và dân số: Trước năm 1945: diện tích của làng Vạn Phúc là 124,0 ha Dân số của làng Vạn Phúc: có 678 hộ và 3.000 nhân khẩu Mật độ dân cư khá đông: 1.620 người/ km2 Năm 2011: diện tích của làng là 143,97 ha Dân số Vạn Phúc là 13.595 nhân khẩu, 3.209 hộ được chia thành 12 tổ dân phố Mật độ dân số tương đối lớn: 7.189 người/ km2

Con người tháo vát, thông minh, nhạy cảm với các vấn đề chính trị xã hội, kinh tế, đặc biệt là tính kiên trì, chịu khó

1.3 Điều kiện lịch sử

Làng Vạn Phúc xưa có tên là Vạn Bảo, vốn là trang Vạn Bảo, xã Thượng Thanh Oai, trấn Sơn Nam Sang thời Nguyễn, xã Thượng Thanh Oai có bốn thôn là: Cầu Đơ, Văn Quán, Kiều Trì, Vạn Bảo, riêng làng Vạn Bảo nằm biệt lập ở bên kia sông Cầu Am nên khi chia lại địa giới hành chính, làng được đổi sang thuộc tổng Thiên Mỗ, huyện Từ Liêm, phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây Đến đầu thế kỷ XX, do kiêng húy tên vua Thành Thái là Bảo Lân nên đổi thành Vạn Phúc Sau cách mạng tháng Tám 1945, Vạn Phúc thuộc thị xã Hà Đông, tỉnh

Hà Tây Năm 2008, do sự sát nhập tỉnh Hà Tây vào thành phố Hà Nội,

nên Vạn Phúc trở thành phường Vạn Phúc, quận Hà Đông, thành phố

Hà Nội

Tính chất của không gian văn hóa làng Vạn Phúc: Không gian văn hóa làng mang đậm yếu tố của văn hóa làng nghề, đó là: 1 Các làng nghề tồn tại ở nông thôn, gắn bó chặt chẽ với nông nghiệp; 2 Công nghệ kỹ thuật sản xuất sản phẩm trong các làng nghề truyền thống thường là thô sơ, sử dụng kỹ thuật thủ công là chủ yếu, ngày nay do việc áp dụng công nghệ kỹ thuật vào sản xuất, máy móc đã thay thế bàn tay thủ công của con người 3 Phương pháp dạy nghề chủ yếu được thực hiện theo phương thức truyền nghề 4 Hình thức tổ chức sản xuất chủ yếu ở qui mô hộ gia đình, một số đã có sự phát triển thành tổ chức hợp tác và doanh nghiệp tư nhân

Quá trình biến đổi không gian văn hóa làng: diễn ra trên các mặt: không gian sống, kinh tế, văn hóa Nguyên nhân là do quá trình đô thị hóa mở rộng thủ đô Hà Nội, quá trình đô thị hóa của chính làng Vạn Phúc cũng như của quận Hà Đông; quá trình sát nhập 5 khối dân cư thuộc phường Yết Kiêu cũ vào phường Vạn Phúc; sự giao lưu kinh tế, văn hóa của Vạn Phúc với các tỉnh, thành phố khác, với khách du lịch nước ngoài…song song với nó là sự phát triển của truyền hình, internet, truyền thông mang tính đại chúng

1.4 Điều kiện xã hội

a) Phân tầng xã hội

Trong làng có 16 hộ tiểu chủ là khá giả nhất làng, mỗi nhà có từ

4 đến 5 mẫu ruộng, có 5 – 6 khung dệt và thuê mướn khoảng chục thợ làm việc Vạn Phúc là một làng dệt thủ công truyền thống nên tầng lớp

chính của làng, chiếm tới 85% số dân, chi phối hầu hết các mối quan

hệ trong làng

Ngoài các tầng lớp trên, Vạn Phúc còn có một số ít quan lại nặng đầu óc phong kiến, thủ cựu Mặt khác, ở Vạn Phúc ruộng đất ít nên tầng lớp nông dân chiếm một tỷ lệ nhỏ khoảng 7% số hộ

b) Tổ chức xã hội

Ở phần này của luận văn, chúng tôi chỉ tìm hiểu hai hình thức tổ chức: phe giáp và phường hội bởi đây là hai hình thức tổ chức có tính riêng biệt truyền thống của làng Vạn Phúc

* Tổ chức phường cửi

Tầng lớp thợ dệt chiếm phần lớn dân cư làng Vạn Phúc và chi phối hầu hết mối quan hệ trong làng Những gia đình làm nghề dệt tập hợp nhau lại thành một tổ chức gọi là Phường cửi

Tổ chức phường cửi ra đời là do sự cần thiết phải liên hiệp và giúp đỡ lẫn nhau giữa những người sản xuất cá thể Tổ chức phường dệt còn bảo vệ nghề nghiệp chuyên môn của làng

* Tổ chức Giáp

Giáp là một hình thức tổ chức dành riêng cho nam giới Làng Vạn Phúc lại có tới 14 giáp Dân cư của làng tự phân thành 14 giáp theo từng họ, họ lớn thì có 2 đến 3 giáp, họ nhỏ thì thành một giáp Họ Nguyễn lớn nhất có 3 giáp

Tổ chức giáp đề ra quan hệ đặc biệt giữa người với người là quan

hệ tuổi tác Về nguyên tắc, khi một bé trai chào đời đã được vào giáp Nhưng thực tế đó là hình thức ghi tên vào sổ bộ giáp Các giáp làng Vạn Phúc qui định ngày 2/12 Âm lịch hàng năm là ngày vào giáp của các thành đinh đến tuổi 18