tiểu luận thị trường độc quyền

tiểu luận thị trường độc quyền

MỤC LỤC

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 3

1.1 ĐẶT VẤN ĐỀ 3

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 3

PHẦN 2: NỘI DUNG TIỂU LUẬN 4

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 4

2.1.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN

HOÀN TOÀN 4

2.1.1.1 KHÁI NIỆM 4

2.1.1.2 ĐẶC ĐIỂM CỦA THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN HOÀN TOÀN 4

2.1.1.3 CÁC LOẠI THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN 6

2.1.1.3.1 ĐỘC QUYỀN THƯỜNG 6

2.1.1.3.2 ĐỘC QUYỀN TỰ NHIÊN 6

2.1.1.3.3 ĐỘC QUYỀN BÁN VÀ ĐỘC QUYỀN MUA 7

2.1.1.4 TÁC HẠI DO ĐỘC QUYỀN GÂY RA 9

2.1.2 BIỆN PHÁP QUẢN LÝ VÀ ĐIỀU TIẾT CỦA CHÍNH PHỦ ĐỐI VỚI THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN 10

2.1.2.1 QUY ĐỊNH GIÁ TRẦN 11

2.1.2.2 CHÍNH SÁCH THUẾ 12

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 14

2.2.1 MỘT SỐ TÁC HẠI DO ĐỘC QUYỀN GÂY RA 14

2.2.2 BIỆN PHÁP QUẢN LÝ VÀ ĐIỀU TIẾT CỦA CHÍNH PHỦ ĐỐI VỚI THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN 18

PHẦN 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 23

PHẦN 1

MỞ ĐẦU 1.1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Nhằm xây dựng một hệ thống kiến thức cơ bản cần thiết để hiểu rõ các quy luật kinh tế, nắm bắt được tình hình kinh tế nói chung và có cái nhìn tổng quát đối với toàn

bộ nền kinh tế, để từ đó sinh viên có thể theo dõi tình hình kinh tế của các quốc gia, hiểu rõ các vấn đề kinh tế được tranh luận trong giới báo chí, dự đoán các kết quả có thể xảy ra trong tương lai dựa vào phân tích các quy luật kinh tế trong tình hình hiện tại Xuất phát từ những yếu tố trên nên chúng em quyết định chọn đề tài này

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Chúng em cho rằng kinh tế học là môn học cơ sở dành cho tất cả các sinh viên thuộc khối ngành kinh tế Môn kinh tế học gồm hai phần: Kinh tế vi mô và Kinh tế vĩ

mô Hiện tại, chúng em đang học phần Kinh tế vi mô Bài tiểu luận này sẽ trình bày về

vấn đề: “ Phân tích biện pháp quản lý và điều tiết của chính phủ đối với thị trường độc quyền hoàn toàn ” của Kinh tế vi mô

PHẦN 2 NỘI DUNG TIỂU LUẬN

2.1.1.2 Đặc điểm của thị trường độc quyền hoàn toàn

Một thị trường có đặc trưng độc quyền hoàn toàn khi:

 Trong ngành chỉ có một người bán duy nhất và có nhiều người mua Thị trường độc quyền hoàn toàn thì khác với các thị trường khác Nó đối nghịch với thị trường cạnh tranh hoàn toàn, nghĩa là thị trường cạnh tranh hoàn toàn thì có một số lượng lớn người bán trong khi đó thị trường độc quyền hoàn toàn chỉ có một người bán duy nhất trên thị trường Tuy nhiên, khái niệm này chỉ là trên lý thuyết vì trong thực tế một thị trường mà có một vài người bán cũng có thể coi là thị trường độc quyền hoàn toàn

 Thị trường độc quyền hoàn toàn vắng mặt người thay thế sản xuất hàng hóa cùng loại với công ty độc quyền Vì thế, người mua trong thị trường này không có sự lựa chọn nào khác là phải mua hàng của công ty độc quyền Do đó, công ty độc quyền hoàn toàn có thể kiểm soát toàn bộ thị trường Nhà độc quyền có thể quyết định giá bán mà không phải sợ một đối thủ cạnh tranh nào Tuy nhiên, nhà độc quyền vẫn còn bị mất cầu thị trường và các điều kiện về kỹ thuật chi phối

 Doanh nghiệp rất khó khăn khi muốn gia nhập hay rút lui khỏi ngành do các rào cản sau:

Nguồn tài nguyên thiên nhiên: như đất đai, than đá, dầu mỏ… nguồn cung ứng

của tài nguyên này luôn bị giới hạn Do đó, sẽ xuất hiện tình trạng độc quyền nếu các nguồn tài nguyên này nằm trong tay các nhà độc quyền

Nguồn vốn: đối với một số doanh nghiêp đòi hỏi phải đầu tư vốn lớn ngay từ đầu

như nhà máy thép, công ty xây dựng, doanh ngiệp đường sắt… Những doanh nghiệp có vốn ít không thể gia nhập hay tồn tại trong ngành.Vì thế, phần lớn doanh nghiệp này thường trở nên độc quyền hoàn toàn

Kỹ thuật chuyên dụng: một số ngành đòi hỏi phải sử dụng kỹ thuật chuyên dụng

đặc trưng như ngành đóng tàu, ngành hành không…cho nên những doanh nghiệp này thường độc quyền hoàn toàn

Quy định của pháp luật: những quy định của luật pháp cũng có thể gây nên tình

trạng độc quyền như luật bản quyền quy định về độc quyền nhãn hiệu, quy định về tiêu chuẩn hóa

Tiện ích công cộng: những doanh nghiệp như công ty cầu đường bưu điện công ty

cấp nước, công ty bưu chính viễn thông… là một dạng của độc quyền hoàn toàn Phần lớn các công ty này thuộc sỡ hữu của nhà nước nhằm duy trì và nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ

Độc quyền được coi như mặt trái của thị trường Nó đứng trên mọi công bằng của nền kinh tế Độc quyền gây ra mức giá cao hơn và lượng cung trên thị trường ít hơn so với giá và lượng cung trên thị trường bình thường.Vì thế người tiêu dùng chỉ trích và không thích thị trường này

Từ nguyên nhân gây ra độc quyền dẫn đến việc hình thành các dạng độc quyền như sau:

 Độc quyền thường

 Độc quyền tự nhiên

 Độc quyền bán và độc quyền mua

Những dạng độc quyền nêu trên tồn tại trong bất cứ quốc gia nào và các quốc gia trên thế giới khó có thể tránh khỏi dù độc quyền là mặt trái của nền kinh tế nhưng xã hội bắt buộc phải chấp nhận

2.1.1.3 Các loại thị trường độc quyền

2.1.1.3.1 Độc quyền thường

 Chính phủ nhượng quyền khai thác tài nguyên nào đó: như chính quyền địa phương có thể nhượng quyền khai thác rác thải cho một công ty nào đó, nhà nước tạo

ra cơ chế độc quyền nhà nước cho một công ty nào đó…

 Nếu chi phí vận chuyển quá cao, thị trường có thể bị giới hạn trong một khu vực kinh tế nhất định nào đó và nếu trong khu vực đó có một doanh nghiệp cung cấp sản phẩm thì sẽ dẫn đến tình trạng gần như chiếm đoạt quyền trong kinh doanh

 Chế độ sở hữu đối với phát minh, sáng chế và sở hữu trí tuệ: một mặt chế độ này làm cho những phát minh, sáng chế tăng theo một thời gian nhất định nhưng mặt khác

nó tạo cho người nắm giữ bản quyền có thể giữ được vị trí độc tôn trong thời hạn được giữ bản quyền theo quy định do những văn bản do nhà nước ban hành

 Do sở hữu được một nguồn lực lớn: điều này giúp cho người nắm giữ có vị trí gần như trọn vẹn trên thị trường Một ví dụ điển hình là Nam Phi được sở hữu những

mỏ kim cươngchiếm phần lớn sản lượng của thế giới và do đó quốc gia này có vị trí gần như đứng đầu trên thị trường kim cương

2.1.1.3.2 Độc quyền tự nhiên

Một số ngành sản xuất có đặc điểm là những yếu tố hàm chứa trong quá trình sản xuất cho phép đạt được thu nhập giảm khi gia tăng một quá trình sản xuất hay nói cách khác chi phí trên mỗi đơn vị sản phẩm tăng nếu gia tăng một quá trình sản xuất Khi đó

một doanh nghiệp nhỏ cung cấp sản phẩm là cách sản xuất có hiệu quả nhất Điều này

có thể thấy ở các ngành dịch vụ như sản xuất và phân phối dịch vụ, cung cấp hàng hóa, giáo dục, y tế Lấy ví dụ như ngành cung cấp dịch vụ: sẽ là có hiệu quả hơn nếu chỉ một doanh nghiệp cung cấp cho một vùng thay vì có hai doanh nghiệp cung cấp với hai

hệ thống dịch vụ khác nhau

Đồ thị độc quyền tự nhiên:

Q Hình 1.1

2.1.1.3.3 Độc quyền bán và độc quyền mua

Khái niệm độc quyền thường dùng để chỉ độc quyền bán nhưng tương tự như độc quyền bán cũng có độc quyền mua - một trạng thái thị trường mà ở đó chỉ tồn tại một người mua trong khi có nhiều người bán Khác với độc quyền bán, trong trường

hợp độc quyền mua, doanh nghiệp độc quyền sẽ gây sức ép để làm giảm giá mua sản phẩm từ những người bán Doanh nghiệp độc quyền bán có thể đồng thời là độc quyền mua và trong trường hợp này lợi nhuận siêu ngạch của nó rất lớn vì bán sản phẩm với giá cao hơn và mua yếu tố đầu vào thấp hơn mức cân bằng của thị trường cạnh tranh Doanh nghiệp độc quyền bán có điều kiện thuận lợi để trở thành độc quyền mua vì nó sản xuất ra sản phẩm không có sản phẩm thay thế gần gũi và do đó một vài yếu tố đầu vào của nó có thể là duy nhất, kể cả trong trường hợp yếu tố đầu vào không duy nhất

P

LAC

thì doanh nghiệp độc quyền bán cũng có khả năng chi phối mạnh giá các yếu tố đầu vào nếu nó có quy mô lớn

2.1.1.4 Tác hại do độc quyền gây ra

Độc quyền hoàn toàn gây trở ngại cho việc sử dụng lao động, kỹ thuật và không đạt hiệu quả sản xuất Do đó, người ta xem thị trường độc quyền hoàn toàn như là một mặt trái của quy luật thị trường Nó sẽ sử dụng không hết năng xuất sản xuất và làm giảm thặng dư tiêu dùng

Trong đồ thị hình 1.2, nếu là thị trường cạnh tranh hoàn toàn thì đườn cầu là D và đườn cung là S, giá và sản lượng cân bằng là P1 và Q1

Hình 1.2 Nếu chỉ có công ty độc quyền cung cấp sản phẩm thì đường cung thị trường là đường chi phí biên MC của công ty độc quyền Đường cầu của công ty độc quyền là đường cầu thị trường, còn đường doanh thu biên của công ty độc quyền là đường MR nằm dưới đường cầu D

P2

P

B

Để đạt lợi nhuận tối đa công ty độc quyền sẽ sản xuất ở Q2 thõa điều kiện

MCT=MR, và giá độc quyền được ấn định là P2

Thặng dư tiêu dùng trong thị trường độc quyền giảm so với thị trường cạnh tranh hoàn toàn là diện tích hình A và diện tích hình B, thặng dư sản xuất tăng phần diện tích hình A và giảm diện tích hình C

CS = - A - B

PS = A - C Phần thặng dư bị giảm so với trước là diện tích hình B và C được gọi là tổn thất vô ích Đây là lượng tổn thất do thế lực độc quyền gây ra, là cái gí do xã hội phải trả cho thế lực độc quyền do giá bán độc quyền cao hơn giá cạnh tranh và sản lượng độc

quyền nhỏ hơn sản lượng cạnh tranh

Ngoài ra, thị trường độc quyền còn hoạt động kém hiệu quả hơn so với thị trường cạnh tranh hoàn toàn bởi vì công ty độc quyền không luôn thiết lập quy mô sản xuất tối

ưu nên chi phi sản xuất cao hơn so với thị trường cạnh tranh hoàn toàn Lợi nhuận chỉ tập trung vào một số ít người, tạo ra sự chênh lệch thu nhập ngày càng lớn giữa các thành phần dân cư

Công ty độc quyền không có áp lực cạnh tranh để thúc đẩy đổi mới kỹ thuật, tuy nhiên nó phải có khả năng dồi dào để đầu tư cho việc nghiên cứu, phát triển, cải tiến kỹ thuật và công nghệ

2.1.2 BIỆN PHÁP QUẢN LÝ VÀ ĐIỀU TIẾT CỦA CHÍNH PHỦ ĐỐI VỚI THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN

Ta thấy tình trạng độc quyền gây tổn thất rất nhiều cho xã hội, do đó chính phủ cần can thiệp vào thị trường để làm giảm bớt thiệt hại cho người tiêu dùng và xã hội Biện pháp sử dụng phổ biến của các chính phủ để điều tiết độc quyền là quy định giá trần và đánh thuế Dưới đây là phần phân tích các chính sách đó có tác động như thế nào đối với giá cả độc quyền

C1BQ1O, do đó tổng lợi nhuận là diện tích P1C1BA Đây là mức giá mà công ty

ấn định không có sự can thiệp của nhà nước

Khi nhà nước ấn định giá trần là Pmax Nếu giá trần Pmax thấp hơn chi phí trung bình AC thì công ty sẽ bị lỗ, công ty có thễ ngưng sản xuất và thị trường sẽ

quy định mức giá trần Pmax cao hơn chi phí trung bình Để tối đa hóa lợi nhuận công ty sẽ sản xuất một mức sản lượng sao cho MC = MR , lúc đó đường MC cắt đường MR tại Q2 tổng lợi nhuận đạt được là diện tích PmaxCEC2

Khi chính phủ quy định giá trần , người tiêu dùng sẽ được lợi vì mua sản phẩm với giá thấp hơn giá do công ty được quyền ấn định và số lượng sản phẩm nhiều hơn, tuy nhiên công ty vẫn thu được lợi nhuận nhưng lợi nhuận giảm hơn

so với trước

2.1.2.2 Chính sách thuế

Nếu đánh thuế mạnh vào doanh nghiệp độc quyền thì lợi nhuận của họ sẽ giảm Tuy nhiên nếu đánh thuế quá nặng đối với doanh nghiệp độc quyền có thể gây ra tác hại cho xã hội vì doanh nghiệp độc quyền hoặc là chuyễn phần thuế cho người tiều dùng chịu bằng cách tăng giá bán, hoặc ngưng sản xuất gây áp lực thị trường

Đánh thuế theo sản lượng

Thuế theo sản lượng là 1 loại chi phí biến đổi Trước khi đánh thuế điều kiện sản xuất của công ty thể hiện bằng các đường AC1 và MC1 Để tối đa hóa lợi nhuận, công ty quyết định sản xuất 1 lượng Q1 và ấn định giá bán là P1 Tổng lợi nhuận là diện tích P1C1BA

Hình 1.4 Nếu thuế đánh trên sản phẩm là t đồng thì chi phí trung binh và chi phí biên ở tất cả các mức sản lượng tăng thêm t Trên đồ thị đường AC và MC dịch chuyển lên trên một đoạn t thành các đường AC2 và MC2 Ta có:

AC2 = AC1 + t

MC2 = MC1 + t Như vậy sau khi đánh thuế theo sản lượng người tiêu dùng bị thiệt vì giá tăng lên, sản lượng giảm xuống so với giá trước kia chưa có thuế

Để tối đa hóa lợi nhuận sau khi đánh thuế doanh nghiệp sẽ sản xuất 1 lượng

Q2 mà tại đó MC2 = MR, ấn định giá bán là P2 , tổng lợi nhuận là diện tích hình

D

MR

BF

Q

Q2 Q1 O

MC2

AC2

MC1

AC1

Đánh thuế không theo sản lượng

Thuế không theo sản lượng còn được gọi là thuế khoán hay thuế cố định và được xem như chi phí cố định Trước khi đánh thuế, chi phí sản xuất của công ty thể hiện qua đường AC1 và MC1 công ty sẽ sản xuất ở một lượng là Q1 với mức giá ấn định là P1 thì đạt được lợi nhuận tối đa với tổng lợi nhuận là hình P1C1BA

Hình 1.5 Sau khi chính phủ khoán một thuế là T trong một đơn vị thời gian thì chi phí biên không đổi vẫn là MC1, còn chi phí trung bình tăng lên thành AC2 ( với

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.2.1 MỘT SỐ TÁC HẠI DO ĐỘC QUYỀN GÂY RA

Tình trạng độc quyền gây tổn thất rất nhiều cho xã hội, do đó đã có rất nhiều kiến nghị, ý kiến đòi chính phủ phải có biện pháp quản lý, điều tiết đối với thị độc quyền

hoàn toàn Dưới đây là một số ý kiến và kiến nghị về thị trường độc quyền

Kiến nghị xóa độc quyền khai thác cảng hàng không

Các doanh nghiệp ngành giao nhận vận tải và Hiệp hội giao nhận kho vận VN (VIFFAS) vừa lên tiếng kiến nghị Thủ tướng xóa bỏ sự độc quyền khai thác cảng hàng không của Công ty dịch vụ hàng hóa Tân Sơn Nhất (TCS)

Chủ tịch VIFFAS Bùi Ngọc Loan cho hay, nhiều năm nay, hiệp hội đã đại diện doanh nghiệp có nhiều văn bản gửi TCS, thậm chí kiến nghị Thủ tướng về cung cách làm việc độc quyền của nhà cung cấp dịch vụ này Hiện nay, hàng hóa muốn vào ra ga hàng không đều phải sử dụng dịch vụ của TCS

Thủ tướng cũng đã chỉ đạo cơ quan chủ quản TCS là Vietnam Airlines làm việc với công ty con của mình, song tình trạng vẫn không được cải thiện, ngoài việc vừa qua TCS có điều chỉnh giảm giá một vài khâu trong dịch vụ giao nhận nhưng không đáng

kể

Theo ông Loan, nếu muốn hội nhập WTO, nâng cao năng lực cạnh tranh của các ngành nghề có liên quan đến công tác giao nhận hàng hóa, thì càng cần phải nhanh chóng xóa bỏ độc quyền của TCS

"VIFFAS sẽ tiếp tục kiến nghị Chính phủ phá thế độc quyền của TCS Đồng thời phải xây dựng khu vực dành cho các nhà giao nhận thực hiện thao tác dịch vụ", ông Loan nhấn mạnh

Ông cũng đề xuất, nếu được, các bên gồm TCS và các doanh nghiệp giao nhận có thể cùng chung lưng thành lập một công ty cổ phần để khai thác kho bãi tại cảng hàng không cho ngành giao nhận

Ông Loan cho biết, VIFFAS đã đề nghị với Cụm cảng hàng không miền Namdành khu vực cho các nhà giao nhận thao tác dịch vụ khi xây dựng nhà ga mới Song đến giờ này, hiệp hội vẫn chưa nhận được phúc đáp

TCS là liên doanh giữa Vietnam Airlines và Singapore Airlines được thành lập từ năm 1994 và đi vào hoạt động 1997, với chức năng cung cấp dịch vụ, phục vụhàng hóa tại sân bay

Các ngành độc quyền là "thủ phạm" gây chênh lệch thu nhập

"Lợi thế “độc quyền” đã đem lại thu nhập cao hơn cho người lao động ở một số ngành, làm cho sự chênh lệch mức sống ngày càng cao" - một trong những báo cáo chuyên đề tại Đại hội X Công đoàn Việt Nam (diễn ra từ 2-5/11) là về chính sách tiền lương

Lao động ở những ngành “độc quyền” thu nhập rất khác, ví dụ như thu nhập bình quân ở các ngành than, thép, hoá chất, xăng dầu, ngân hàng, điện lưc…cao gấp khoảng

4 lần các ngành dệt may, da giày hay cơ khí

Thực trạng tiền lương các khu vực

Theo đó, sự phân hoá về thu nhập của người lao động (NLĐ) trong các khu vực và trong các ngành tuỳ thuộc vào hiệu quả sản xuất kinh doanh, vào lợi thế độc quyền làm cho chênh lệch mức sống ngày càng cao Thu nhập của NLĐ trong DNNN Trung ương

và DN có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) thường cao hơn DNNN địa phương và DN ngoài quốc doanh

Cụ thể, thu nhập của NLĐ trong các đơn vị về xăng dầu, bảo hiểm, ngân hàng, điện lực thường cao hơn thu nhập của các ngành nghề khác; các ngành như than, thép, hoá chất, xăng dầu, thuốc lá, rượu, bia, nước giải khát, sữa nhựa… có thu nhập bình quân