Thơ làng quê trong phong trào thơ mới 1932 - 1945

Thơ làng quê trong phong trào thơ mới 1932 - 1945

Bộ giáo dục vμ đμo tạo Trường đại học sư phạm hμ nội

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn -

Đại học Quốc gia Hà Nội Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Bích Thu

Viện Văn học Phản biện 3: PGS.TS Ngô Văn Giá

Trường Đại học Văn hóa

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Nhà nước Họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Vào hồi: giờ ngày tháng năm 2008

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Hà Nội

- Thư viện Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội

Danh môc c¸c c«ng tr×nh c«ng bè cña t¸c gi¶

1 NguyÔn V¨n Th¾ng (2001) “Dßng th¬ lµng quª trong phong trµo Th¬ míi

1932-1945”, T¹p chÝ Khoa häc S− ph¹m sè 5, Tr.39 - 43

2 NguyÔn V¨n Th¾ng (2004), “TiÕp cËn th¬ NguyÔn BÝnh tr−íc C¸ch m¹ng tõ

ph−¬ng diÖn truyÒn thèng v¨n ho¸ d©n téc” T¹p chÝ Khoa häc S− ph¹m sè 2, Tr.45 - 49

3 NguyÔn V¨n Th¾ng (2004), “T¶ ch©n – mét h−íng t×m tßi, thÓ nghiÖm cña Th¬

míi thêi kú 1932-1945”, T¹p chÝ Khoa häc S− ph¹m sè 5, Tr.66 - 70

4 NguyÔn V¨n Th¾ng (2004), “Thiªn nhiªn trong phong trµo Th¬ míi”, Kû yÕu héi

th¶o khoa häc nh÷ng nhµ nghiªn cøu Ng÷ v¨n trÎ tr−êng §HSP Hµ Néi, Tr 142 - 148

5 NguyÔn V¨n Th¾ng (2008), “Nh÷ng gi¸ trÞ næi bËt cña dßng th¬ lµng quª trong

phong trµo Th¬ míi 1932 - 1945”, T¹p chÝ Nghiªn cøu V¨n häc sè 4, Tr.42 - 49

mỹ học đều có những nét riêng, cho nên thơ làng quê còn có đặc điểm, giá trị riêng Vì vậy mảng sáng tác này rất cần được nghiên cứu trong một công trình chuyên biệt

1.2 Về mảng thơ làng quê trong Thơ mới, suốt mấy chục năm qua, giới nghiên cứu, phê bình đã đề cập không ít nhưng chủ yếu ở cấp độ cụ thể: tìm hiểu các tác giả, tác phẩm Cũng ở cấp độ này, các nhà nghiên cứu đã có không ít những kiến giải, nhận xét, những khám phá sâu sắc, đích đáng Có thể nói, từ khi đất nước bước vào đổi mới, phong trào Thơ mới được nhìn lại trên tinh thần khoa học cởi mở hơn thì nhìn chung, mảng thơ này không còn những vấn đề lớn, gay cấn, sóng gió Song hoàn toàn không thể kết luận vội vàng rằng ở mảng sáng tác quan trọng mà bề bộn này của Thơ mới, tất cả mọi vấn đề đều

đã khép lại Từ cấp độ cụ thể (xung quanh các tác giả tác phẩm) đến cấp độ khái quát (giá trị tư tưởng, đặc biệt là những đóng góp vào việc cách tân nghệ thuật thi ca theo hướng hiện đại hoá) của mảng thơ này có không ít vấn đề cần được đi sâu để làm sáng tỏ Việc nghiên cứu chuyên sâu ấy càng trở nên cấp thiết khi trong những năm gần đây, nhiều bài thơ làng quê trong Thơ mới được đưa vào chương trình sách giáo khoa các cấp học phổ thông Vậy mà cho đến nay, vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện về thơ làng quê, xem xét nó như một hiện tượng văn học độc đáo của Thơ mới, vừa

có tính chỉnh thể, có qui luật vận động nội tại vừa có những giá trị đặc sắc riêng

Việc nghiên cứu một cách hệ thống, chuyên sâu mảng sáng tác này chẳng những để làm chủ một di sản sáng giá trong tiến trình thi ca dân tộc mà còn góp thêm một tiếng nói khoa học chắc chắn để khẳng định vị trí văn học sử đặc biệt quan trọng của mảng sáng tác này trong Thơ mới Đồng thời việc nghiên cứu toàn diện về mảng sáng tác này sẽ góp phần quan trọng trong việc định hướng giảng dạy, học tập Thơ mới nói chung, những tác giả, tác phẩm viết về làng quê nói riêng ở nhà trường

II Lịch sử vấn đề

Do quan điểm đánh giá Thơ mới nói chung, thơ làng quê nói riêng suốt mấy chục năm qua phụ thuộc nhiều vào tình hình chính trị, xã hội trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể, cho nên chúng tôi trình bày phần lịch sử vấn đề theo các giai đoạn sau:

2.1 Trước 1945

Đây là thời kỳ Thơ mới ra đời và đi trọn con đường phát triển của nó ở giai đoạn này, ý

kiến về Thơ mới trong đó có thơ làng quê tập trung chủ yếu trong các công trình Nhà văn

hiện đại (1942) của Vũ Ngọc Phan, đặc biệt là cuốn Thi nhân Việt Nam (1942) của Hoài

Thanh, Hoài Chân

Trong Nhà văn hiện đại, tuy giành sự quan tâm đến khá nhiều gương mặt thi nhân

đương thời nhưng nhà nghiên cứu lại tỏ ra thờ ơ với các cây bút viết về làng quê Nhận xét chung về lối thơ tả chân của Bàng Bá Lân, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ, Vũ Ngọc Phan tỏ ra nghi ngờ về giá trị của khuynh hướng thi ca này Đáng chú ý hơn cả là ý kiến của tác giả

Thi nhân Việt Nam Không chỉ nhận xét về lối thơ tả chân với những ưu và nhược điểm

của nó, ở công trình nghiên cứu có giá trị cao về Thơ mới này, Hoài Thanh còn giới thiệu, phê bình nhiều cây bút tiêu biểu của mảng thơ làng quê như Nguyễn Bính, Đoàn Văn Cừ, Anh Thơ, Bàng Bá Lân… Tuy đó chỉ là những nhận xét ngắn gọn nhưng đích đáng và có giá trị khám phá sâu sắc đến nay vẫn còn nguyên giá trị

Một trong những giá trị tư tưởng tích cực nhất của Thơ mới được nhiều nhà nghiên cứu nhất trí khẳng định và khẳng định mạnh là tinh thần dân tộc Hơn bất cứ bộ phận nào của Thơ mới, thơ làng quê chính là mảng sáng tác thể hiện sâu sắc nhất, đậm đà nhất tinh thần dân tộc đó Nhận xét về Thơ mới, Hoài Thanh, Phan Cự Đệ, Nguyễn Hoành Khung, Hà Minh Đức…đều nhấn mạnh đến tấm lòng thiết tha với đất nước, quê hương được thể hiện

đậm đà trong tình cảm yêu thương, gắn bó với cảnh sắc, con người của làng quê Việt

Nam Trong Từ điển Văn học (bộ Từ điển Văn học chuyên nghành đầu tiên ở nước ta,

NXB KHXH, H, 1983-1984) các tác giả viết về làng quê như Nguyễn Bính, Anh Thơ,

Đoàn Văn Cừ…đều được đề cập với những nhận xét tương đối thoả đáng Trong cuốn Thơ

ca Việt Nam - hình thức và thể loại, (1968), NXB KHXH, hai nhà nghiên cứu Bùi Văn

Nguyên và Hà Minh Đức lưu ý đến việc sử dụng linh hoạt, sáng tạo thể thơ dân tộc của nhóm tả chân viết về làng quê

Nhìn chung, đây là thời kỳ Thơ mới (có thơ làng quê) bị coi “căn bản là tiêu cực” Mặc

dầu vậy, nhiều nhà nghiên cứu vẫn khẳng định tinh thần dân tộc đậm đà của phong trào thi

ca này được thể hiện nổi bật và sâu sắc trong mảng thơ làng quê Nhận xét về tinh thần dân tộc của mảng thơ làng quê, giới nghiên cứu Thơ mới ở Miền Bắc đã có những kiến giải sâu sắc, đích đáng Tuy nhiên, nhiều phương diện đặc sắc của mảng thơ này vẫn còn

bỏ ngỏ, chưa được chú ý đúng mức Việc tìm hiểu những đóng góp về nghệ thuật của mảng thơ này rất sơ sài Còn khuynh hướng tả chân - một hiện tượng độc đáo của mảng thơ làng quê trong Thơ mới - ý kiến nhận xét cũng rời rạc, chưa thực sự đào sâu và không

có gì mới so với những nhận định trước đây của Hoài Thanh Hầu như không có mấy công trình đáng chú ý, mang tính khám phá, phát hiện về dòng thơ làng quê

2.2.2 Vùng đô thị tạm chiếm Miền Nam từ năm 1954 đến năm 1975

Trong giai đoạn này, việc nghiên cứu Thơ mới ở Miền Nam nhìn chung được chú ý và quan điểm đánh giá không khắt khe như Miền Bắc Có thể kể đến các công trình nghiên cứu của Phạm Thế Ngũ, Lam Giang, Vũ Tiến Phúc, Thế Phong, Vũ Hán…

tuy không có mấy công trình thật công phu với những khám phá sâu sắc song đáng chú

ý là có nhiều ý kiến tương đối thống nhất với giới nghiên cứu Miền Bắc, nhất là khi khẳng

định tinh thần dân tộc đậm đà ở mảng thơ làng quê Nhiều thi sĩ viết về làng quê của Thơ mới được bàn luận rộng rãi Riêng hai trường hợp Anh Thơ và Nguyễn Bính được khẳng

Về tác phẩm

Nhiều bài thơ làng quê xuất sắc được đưa vào chương trình môn Văn ở nhà trường phổ thông Những tác phẩm ấy đã thu hút được sự quan tâm rộng rãi của công chúng, giới nghiên cứu Hàng loạt bài phân tích, bình giảng về những bài thơ làng quê được giảng dạy trong nhà trường liên tục xuất hiện trên sách báo trong hàng chục năm qua Đáng chú ý là các bài viết của Lã Nguyên, Trần Đình Sử, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Hoành Khung, Hoàng Như Mai, Vũ Quần Phương, Văn Tâm, Lê Bá Hán, Lê Quang Hưng, Chu Văn Sơn…Có ảnh hưởng sâu rộng hơn cả là những bài phân tích, bình giảng về các sáng tác

làng quê in trong Sách giáo viên của nhà xuất bản giáo dục

Các bài viết trên tuy rất đa dạng, nhiều khi mâu thuẫn, nhất là về một số bài thơ làng quê của Hàn Mặc Tử, song nhìn chung tương đối thống nhất khi khẳng định ngòi bút tài hoa tinh tế, tình cảm gắn bó thiết tha, sâu nặng của các nhà Thơ mới đối với làng quê

Về tác giả

Một số nhà thơ tiêu biểu nhất của Thơ mới có viết về làng quê như Huy Cận, Nguyễn Bính, Hàn Mặc Tử…được đặc biệt quân tâm, nghiên cứu chuyên sâu, được đánh giá rất cao Riêng Nguyễn Bính - cây bút chuyên về làng quê - được coi là một trong những

“đỉnh cao” của Thơ mới Có thể kể đến những ý kiến xác đáng, tinh tế về Nguyễn Bính

trong các công trình nghiên cứu của Lê Đình Kỵ, Đỗ Lai Thuý, Hà Minh Đức, Vũ Quần

Phương, Nguyễn Đăng Điệp, Chu Văn Sơn…Hàn Mặc Tử cũng được “nhìn lại” và khẳng

định rất mạnh Có tới hàng trăm bài phân tích, bình giảng hai bài thơ làng quê được đưa

vào sách giáo khoa Mùa xuân chín và Đây thôn Vĩ Dạ Tế Hanh cũng được nghiên cứu sâu

hơn Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ tuy chưa có công trình chuyên sâu nhưng có tới vài chục bài viết rất đáng chú ý, nhất là trong dịp họ qua đời

Về toàn bộ mảng thơ làng quê

Tinh thần dân tộc trong thơ làng quê là giá trị nổi bật mà các nhà nghiên cứu Phan Cự

Đệ, Lê Đình Kỵ, Đỗ Lai Thuý, Hà Minh Đức, Nguyễn Hoành Khung, Vũ Quần Phương… tiếp tục khẳng định mạnh mẽ tuy sự lý giải ít nhiều có khác biệt

Từ đổi mới, giới nghiên cứu đã chú ý nhiều hơn đến thành tựu nghệ thuật của Thơ mới

nói chung và thơ làng quê nói riêng Trần Đình Sử đặc biệt chú ý đến “cái nhìn hướng

ngoại” trong thơ tả chân Theo nhà nghiên cứu, đó chính là yếu tố thi pháp mới mà thơ cổ

điển không thể có

Tóm lại, cũng như toàn bộ phong trào Thơ mới, từ khi đổi mới, thơ làng quê ngày càng thu hút mối quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu Nằm trong phong trào Thơ mới,

độ tác giả, tác phẩm cụ thể và có phần rời rạc Giá trị tư tưởng tích cực của mảng thơ làng quê trong Thơ mới không chỉ là tinh thần dân tộc đậm đà như các nhà nghiên cứu đã chỉ ra

mà còn phương diện đặc sắc khác chưa được khám phá Ngay cả tinh thần dân tộc đậm đà của thơ làng quê tuy được khẳng định nhưng cần phải được khám phá sâu hơn Những

đóng góp vào công cuộc cách tân nghệ thuật thi ca dân tộc theo hướng hiện đại hoá của mảng sáng tác này không chỉ dừng lại ở nhóm tả chân như các nhà nghiên cứu trước đây

đã chỉ ra Đặt trong cái nhìn toàn cảnh về phong trào Thơ mới, mảng thơ làng quê còn có một diện mạo, đặc điểm riêng cùng với những giá trị đặc thù Vậy mà cho đến nay, vẫn chưa có một công trình chuyên sâu, tiếp cận đối tượng ở cấp độ khái quát, nhìn nó như một chỉnh thể nghệ thuật có tính hệ thống, tính qui luật nội tại để đi sâu khảo sát, nghiên cứu nó một cách khoa học, xứng đáng với vị trí văn học sử của mảng thơ này

III Đối tượng vμ phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng

Tên đề tài đã xác định rõ đối tượng nghiên cứu của luận án là mảng thơ làng quê trong phong trào Thơ mới 1932- 1945 Có thể hiểu một cách đơn giản thơ làng quê là những sáng tác thơ viết về làng quê Chúng tôi quan niệm thơ làng quê là những bài thơ hoặc miêu tả một cảnh quê (cảnh thiên nhiên hay cảnh sinh hoạt, phong tục) hoặc viết về một

mối “tình quê”, diễn tả một tấm “lòng quê”…Tuy lấy bài thơ làm cơ sở khoa học để khảo

sát, phân tích nhưng luận án cũng không bỏ qua những câu thơ, đoạn thơ lẻ viết về làng quê dù cho cảm xúc chủ đạo không ở nơi làng quê Chúng tôi nghĩ nên quan niệm rộng

rãi, linh hoạt như vậy thì mới có thể bao quát đầy đủ, thoả đáng về “thơ làng quê” trong Thơ mới, mới không bỏ qua nhiều câu rất hay viết về làng quê của Xuân Diệu“Hoa bưởi

thơm rồi đêm đã khuya”, của Thế Lữ “Sáng hôm nay sương biếc toả mờ mờ Như hương khói đượm đầu cau mái rạ”…

3.2 Phạm vi

-Toàn bộ thơ làng quê trong Thơ mới đều thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài Nhưng trên thực tế, do số lượng câu thơ, bài thơ như thế quá lớn và bề bộn nên luận án sẽ tập trung chủ yếu vào những sáng tác có chất lượng nghệ thuật tương đối nổi trội

-Về khối lượng và văn bản các bài thơ, chúng tôi chủ yếu dựa vào cuốn Thơ mới

1932-1945, tác giả và tác phẩm do Lại Nguyên Ân sưu tầm và biên soạn, NXB Hội nhà văn, H,

1999 Đây là công trình tập hợp đầy đủ và có sự giám định văn bản nghiêm túc nhất về Thơ mới hiện nay ở công trình này nhà biên soạn đã sưu tầm và công bố nhiều văn bản gốc hiếm, quý

- Ngoài ra, chúng tôi đã tham khảo thêm hầu hết các tuyển thơ khác về Thơ mới (về toàn

bộ phong trào và về từng tác giả) liên quan đến đề tài Chúng tôi cũng đã tìm đọc nhiều tập thơ khác và sưu tầm nhiều bài thơ lẻ viết về làng quê được đăng trên báo chí đương thời Trong quá trình sưu tầm, chúng tôi đã may mắn tìm được tập thơ có liên quan trực

tiếp đến đề tài mà hầu như không ai còn nhớ đến và cũng chưa thấy các nhà sưu tập công

bố : tập thơ Tiếng thông reo xuất bản năm 1934 của Bàng Bá Lân Tuy đã rất cố gắng song

việc sưu tầm của chúng tôi vẫn chưa thể xem là thật đầy đủ.Tuy nhiên, chúng tôi tạm bằng lòng để thực hiện đề tài, khi có dịp sẽ bổ sung sau

IV Nhiệm vụ khoa học vμ những đóng góp mới của luận án

4.1 Nhiệm vụ khoa học

- Tập hợp, khảo sát toàn bộ mảng thơ làng quê trong Thơ mới

- Tìm hiểu sự hình thành dòng thơ làng quê trong Thơ mới, nêu lên những nét riêng trong quan điểm mỹ học của các thi sĩ trong dòng thơ này

- Trong khi phác hoạ diện mạo chung của mảng thơ làng quê, luận án tập trung phân tích những giá trị tư tưởng nổi bật, những đóng góp độc đáo của các thi sĩ làng quê vào việc cách tân nghệ thuật của Thơ mới

- Phân loại các khuynh hướng thẩm mỹ trong mảng sáng tác này, nêu lên và

phân tích nét đặc sắc của mỗi khuynh hướng chủ yếu qua các cây bút tiêu biểu có cá tính sáng tạo độc đáo

4.2 Đóng góp mới của luận án

- Luận án là công trình khoa học đầu tiên khảo sát, nghiên cứu trực diện, tương đối hệ thống về mảng thơ làng quê trong Thơ mới

- Luận án phân tích những động lực tinh thần đã thôi thúc các nhà Thơ mới cầm bút viết

về làng quê, từ đó rút ra đặc điểm riêng về sự hình thành, phát triển một dòng thơ làng quê trong Thơ mới Luận án đi sâu tìm hiểu nét độc đáo trong quan niệm mỹ học của các nhà thơ làng quê Cùng với việc phác hoạ rõ nét diện mạo của mảng thơ này, luận án tập trung nêu lên và phân tích những giá trị đặc sắc về tư tưởng, chủ yếu là giá trị nhân văn sâu sắc, tinh thần dân tộc đậm đà với nhiều biểu hiện phong phú, những đóng góp mới mẻ vào sự cách tân nghệ thuật thi ca của mảng sáng tác quan trọng này trong Thơ mới

- Trên cơ sở phân loại mảng thơ làng quê rất phong phú đa dạng theo khuynh hướng thẩm mỹ của nhà thơ, luận án đi sâu tìm hiểu những gương mặt thi sĩ viết về làng quê tiêu biểu để nhận diện sâu hơn và khám phá những khía cạnh đặc sắc, mới mẻ trong hồn thơ mang nặng tình quê của họ

- Từ kết quả nghiên cứu trên, luận án sẽ làm rõ hơn vị trí văn học sử quan trọng, nổi bật của mảng thơ làng quê trong Thơ mới nói riêng và trong tiến trình thi ca Việt Nam nói chung Như vậy, luận án đã góp thêm tiếng nói có căn cứ khoa học vào sự khẳng định chắc chắn hơn nữa giá trị to lớn và bền vững của phong trào Thơ mới

VI Cấu trúc của luận án

Ngoài các phàn Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung chính của luận án gồm ba chương sau :

Chương 1 : Sự hình thành và quan điểm mỹ học của dòng thơ làng quê trong phong trào

Thơ mới

Chương 2 : Thơ làng quê trong Thơ mới - diện mạo, những giá trị nổi bật

Chương 3 : Làng quê trong Thơ mới - các khuynh hướng thẩm mỹ

Chương 1 : Sự hình thμnh vμ quan điểm mỹ học của dòng thơ lμng quê trong phong trμo Thơ mới

1.1 Sự hình thành một dòng thơ làng quê trong phong trào Thơ mới

1.1.1 Cái Tôi cá nhân thức tỉnh và nỗi lòng của nó

Bước vào đầu thế kỷ XX, nhất là từ những năm 30 trở đi, xã hội Việt Nam có nhiều biến

động sâu sắc, đặc biệt là sự bừng tỉnh ý thức cá nhân của cái Tôi cá thể trong tầng lớp thanh niên Tây học đông đảo ở thành thị Đó là một bước tiến trọng đại trong sự vận động, phát triển của tư tưởng, văn hoá xã hội Việt Nam

Đúng vào lúc cái Tôi tự ý thức sâu sắc là lúc xã hội Việt Nam có nhiều biến động dữ dội

về kinh tế, chính trị với cuộc đại khủng bố đẫm máu 1930 - 1931, cuộc khủng hoảng kinh

tế có qui mô toàn cầu 1929 - 1933 dẫn đến nạn thất nghiệp, bần cùng hoá Hoàn cảnh lịch

sử đó khiến cái Tôi vừa ra đời đã rơi vào tâm trạng hoang mang, bế tắc Cái Tôi ấy mang tâm trạng bất hoà sâu sắc với hiện thực đương thời nhưng bất lực Nó chỉ còn cách thoát ra khỏi thực tại bức bối, ngột ngạt ấy bằng mộng tưởng Trong hoàn cảnh lúc bấy giờ thì văn chương lãng mạn chính là con đường giải thoát lý tưởng nhất vì trong văn chương cái Tôi

ấy vừa được thoát ly khỏi thực trạng ngột ngạt của xã hội đương thời vừa có cơ hội để

khẳng định cá tính, bản ngã Vì thế, cái Tôi ấy đã vội vàng “tìm đến, nắm lấy thơ ca”

(Nguyễn Hoành Khung) Trong thơ ca, nó đã tự ru vỗ lòng mình, quay lưng với hiện thực

đương thời bằng cách chìm sâu vào thế giới nội cảm với những cõi mộng, trường tình, nỗi buồn, cô đơn… và cả sự thoát ly theo nhiều hướng khác nhau: điên cuồng, thác loạn Nhưng cái Tôi ấy không chỉ tìm những hướng đi như Hoài Thanh đã chỉ ra trên đây Nó còn rất thiết tha tìm về làng quê - nơi nương náu cuối cùng của dĩ vãng, mảnh đất vẫn còn phong giữ hồn xưa dân tộc Vì thế mà Nguyễn Bính, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ, Bàng Bá Lân, và hầu hết các thi sĩ Thơ mới khác đều say sưa viết về làng quê với nhiều bài thơ kiệt tác, nhiều câu thơ tuyệt bút Như vậy, cùng với những cõi mộng, trường tình, nỗi buồn, cô

đơn, điên loạn…thì làng quê chính là một nguồn cảm hứng lớn, phổ biến của cái Tôi Thơ mới Chính nguồn cảm hứng này đã tạo thành một dòng thơ riêng, chuyên về làng quê trong phong trào Thơ mới

Thực ra làng quê vốn là một nguồn cảm hứng mang tính truyền thống trong thi ca Việt Nam Nhưng với cái Tôi Thơ mới, họ tha thiết tìm về làng quê còn bởi những lý do riêng, mang dấu ấn thời đại

1.1.2 Những động lực thôi thúc sự ra đời của dòng thơ làng quê trong phong trào Thơ

mới

1.1.2.1 Niềm khao khát tìm đến phong cảnh thiên nhiên làng quê

Thiên nhiên là một trong những nguồn cảm hứng lớn nhất của văn chương lãng mạn nói chung và thi sĩ Thơ mới nói riêng Tuy nhiên, tuỳ theo cái tạng của riêng mình mà mỗi thi

sĩ Thơ mới tìm thấy những vẻ đẹp khác nhau ở thiên nhiên Trong sự muôn màu của phong cảnh thiên nhiên ấy, nhiều thi sĩ Thơ mới có cảm hứng đặc biệt trước vẻ đẹp của phong cảnh thiên nhiên làng quê Không phải ngẫu nhiên mà họ đam mê vẻ đẹp này đến vậy Một mặt là do phong cảnh thiên nhiên làng quê từ bao đời đã có một sức hấp dẫn riêng Song điều quan trọng hơn là do hầu hết thi sĩ Thơ mới đều sinh ra và lớn lên ở làng quê

Do đó mảnh đất làng mà trước hết là phong cảnh hương đồng gió nội đã ngấm trong máu thịt, ăn sâu vào ký ức đẹp đẽ, không thể mờ phai trong tâm hồn mỗi người Về với phong

cảnh thiên nhiên làng quê, thi sĩ Thơ mới như được trở về sống với thế giới bình dị, đẹp đẽ, vô cùng thân thiết đã từng gắn bó sâu nặng với tuổi thơ mỗi người Vì vậy, dẫu có say sưa kiếm tìm vẻ đẹp muôn màu của phong cảnh thiên nhiên thì trong tâm hồn mỗi nhà Thơ mới ấy vẫn khao khát vẻ đẹp của phong cảnh chốn chân quê đồng nội Đây chính là một nguồn động lực thôi thúc họ cầm bút viết về làng quê

1.1.2.2 Khao khát tìm vẻ “đẹp xưa” nơi làng quê

Không chấp nhận thực tại tầm thường, xấu xa, thi sĩ Thơ mới nặng mang tâm trạng hoài

cổ, hướng về quá khứ mong tìm lại vẻ đẹp một thời vang bóng Trong vẻ đẹp muôn hình, muôn dạng của quá khứ xa xăm, họ sung sướng khi bất ngờ phát hiện nhiều nét đẹp xưa vẫn còn được phong giữ nơi làng mạc Đó là cảnh cũ với cái cổng làng, sân đình, giếng

nước, gốc đa…là người xưa với “áo tứ thân”, “khăn mỏ quạ”, “quần nái đen”…là nếp sống cổ truyền với bao thuần phong mỹ tục trong những phiên Chợ Tết, Đám hội, Đám

cưới mùa xuân…Do đó, trong tâm trạng hoài cổ của chủ nghĩa lãng mạn, các nhà Thơ mới

đã tìm về vẻ đẹp xưa nơi làng mạc Đây cũng chính là một nguồn động lực thôi thúc sự ra

đời, phát triển một dòng thơ làng quê trong phong trào Thơ mới

1.1.2.3 Thôi thúc của “lòng quê”, của tình yêu đất nước

Tuy chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa phương Tây nhưng dòng máu Việt vẫn vẹn nguyên trong trái tim mỗi nhà Thơ mới Vì thế, dẫu có say sưa với bao đề tài mới lạ, thậm chí đã có lúc rơi vào điên cuồng, thác loạn thì tận trong sâu thẳm tâm hồn của cái Tôi Thơ mới mang dòng máu Việt, tâm hồn Việt ấy vẫn sâu nặng một tình cảm quê hương, dân tộc Một trong những biểu hiện nổi bật nhất của tình cảm dân tộc ấy chính là tấm lòng thiết tha gắn bó với mảnh đất làng quê như nhiều nhà nghiên cứu đã nhận xét Chính tình yêu sâu nặng, sự gắn bó máu thịt với quê hương, đất nước là căn nguyên sâu sa và cũng là nguồn động lực mạnh mẽ thôi thúc các nhà Thơ mới viết về làng quê

1.1.2.4 ảnh hưởng của thơ làng quê truyền thống

Làng quê vốn là một trong những đề tài lớn có tính truyền thống trong thi ca Việt Nam

Từ ca dao, thơ trung đại của Không Lộ, Nguyễn Trãi, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Du… đến

á Nam Trần Tuấn Khải, Tản Đà…đều có những câu thơ xuất sắc miêu tả cảnh quê, ca ngợi thú quê, diễn tả tình quê Tuy rằng ở từng giai đoạn văn học, ở từng tác giả, đề tài này

có mức độ đậm nhạt, giá trị riêng song đã tạo thành một mạch thơ làng quê với giá trị đặc sắc riêng trong truyền thống thi ca Việt Nam Mạch thơ truyền thống này đã góp phần khơi dậy cảm hứng, thôi thúc các nhà Thơ mới viết về làng quê, đồng thời đó cũng là một cái nền cần thiết, vững chãi để các thi sĩ Thơ mới kế thừa và phát huy

1.2 Quan điểm mỹ học

Trong trường hợp này, quan điểm mỹ học được hiểu đơn giản là quan niệm về cái đẹp trong thi ca Thực ra không chỉ có thơ ca mà mọi sáng tác văn chương chân chính đều phải hướng đến cái đẹp Tuy nhiên, quan niệm về cái đẹp ở mỗi thời kỳ, mỗi trào lưu, mỗi khuynh hướng, thậm chí ở mỗi tác giả đều có những nét đặc sắc riêng

Là một bộ phận của Thơ mới, đương nhiên thơ làng quê mang quan điểm mỹ học chung của cả phong trào Tuy nhiên, là một mảng sáng tác có đối tượng thẩm mỹ riêng, có những

đặc điểm, qui luật phát triển đặc thù, cho nên quan điểm mỹ học của nó bên cạnh những nét chung còn có sự độc đáo riêng Quan điểm mỹ học của các nhà thơ làng quê có thể

được phát ngôn trực tiếp trong những câu thơ có tính chất tuyên ngôn hoặc trong các hồi

ký, bút ký nhưng chủ yếu toát lên từ bản thân những sáng tác của họ Dưới đây là mấy

điểm rất đáng chú ý trong quan điểm mỹ học của các nhà Thơ mới khi viết về làng quê

1.2.1 Cái đẹp trong cái bình dị, thậm chí tầm thường

Trong khi ở nhiều mảng sáng tác khác, các nhà Thơ mới đang say sưa đi tìm những vẻ

đẹp mơ màng, huyền ảo thì ở mảng thơ làng quê, thi sĩ lại có cảm hứng đặc biệt : khám

phá vẻ đẹp ẩn tàng trong những gì bình dị, đời thường, thậm chí tầm thường “đống rơm

vàng”, “bức tường đất”, “dậu mùng tơi”, “đàn gà vịt”, cái “cổng làng”, những “hạt bụi”

đang rơi phủ lên bàn thờ, nhất là những sinh hoạt rất tầm thường “Những đĩ con ngồi buồn

lê bắt chấy” (Anh Thơ)… Chính Nguyễn Bính đã tâm sự “Khi tôi viết “Nhà nàng ở cạnh nhà tôi Cách nhau cái dậu mùng tơi xanh rờn” thì sự thật có dậu mùng tơi y như vậy, có cô hàng xóm y như thế (…) từ ngoại cảnh ấy, tôi xúc cảm ra sao, tôi suy luận như thế nào, cứ thế mà điểm xuyết vào, miễn sao cho nhuyễn.”

Rõ ràng là khi viết về làng quê, thi sĩ Thơ mới đã có ý thức đi tìm cái đẹp trong những cái chân thật, cái bình thường nhiều khi tầm thường Quan điểm mỹ học này chẳng những

đã mở rộng đối tượng thẩm mỹ, đưa thơ ca trở về tiếp cận với cái đẹp của đời thường mà còn bồi đắp làm giàu có thêm những rung động mỹ cảm của con người Đây là khía cạnh mới mẻ, tiến bộ trong quan điểm mỹ học của nhiều nhà thơ làng quê và cũng là đóng góp

đáng chú ý của họ vào sự cách tân thi ca theo hướng hiện đại hoá

1.1.2 L∙ng mạn mà tả chân, hướng nội và hướng ngoại

Để thể hiện vẻ đẹp chân thật của đời thường, một nhóm thi sĩ Thơ mới chăm chú quan sát và miêu tả một cách khách quan thế giới xung quanh với những chi tiết chân thực, cụ thể Đó là xu hướng tả chân của Bàng Bá Lân, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ Nhưng đáng chú ý

là không chỉ ở nhóm tả chân mà ngay cả Nguyễn Bính, Hàn Mặc Tử, Huy Cận, Tế Hanh… khi viết về làng quê đều ít nhiều có xu hướng tả chân, miêu tả những chi tiết chân thực của

đời sống thường ngày“mảnh vườn dâu”, “giàn đỗ ván”, tiếng “gà lạ gáy ven đê”, người chị gánh thóc “Dọc bờ sông trắng nắng chang chang”…

Đặc biệt quan tâm tới việc khám phá, miêu tả chân thực khách quan thế giới bên ngoài nên bút pháp tả chân thiên về hướng ngoại hơn hướng nội Chính Anh Thơ đã tâm sự về sự

lựa chọn bút pháp tả chân khách quan ấy khi sáng tác Bức tranh quê “Và khi làm Bức

tranh quê tôi đã học được lối gợi tình cảm thật hàm súc của thơ Đường và phát triển bằng cách để khách quan nói lên sự vui, buồn, yêu, ghét của chính mình”

Tả chân hay hướng ngoại tuy là nét riêng trong quan điểm mỹ học của một số nhà thơ làng quê song vẫn nằm trong khuôn khổ chung của thi pháp Thơ mới, của chủ nghĩa lãng mạn Đó chưa phải là chủ nghĩa hiện thực, cũng chưa phải là tính hướng ngoại của thể loại

tự sự, song là nét riêng đáng chú ý, có nhiều ý nghĩa trong quan điểm mỹ học của nhiều thi sĩ làng quê

1.2.3 “Quê hương là nơi đẹp hơn cả”

Các thi sĩ Thơ mới đều là những trí thức Tây học, một mặt, họ chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hoá phương Tây, mặt khác họ còn nhận ra rằng chính làn sóng văn hoá phương Tây đang làm đô thị biến đổi từng ngày, từng giờ Làn sóng biến động ấy đang tràn cả vào những làng quê tưởng chừng vẫn bình yên muôn thưở sau luỹ tre xanh.Tận mắt chứng kiến bao biến thiên dữ dội đó, nhiều thi sĩ Thơ mới vốn là những đứa con sinh ra từ đồng

ruộng vốn mang tình quê sâu nặng ấy càng khắc khoải nỗi âu lo trước nguy cơ “hương

đồng gió nội” đang “bay đi ít nhiều”… Mang tâm trạng khắc khoải lo âu bởi vẻ đẹp

truyền thống nơi làng quê đang dần mai một, hơn ai hết, họ càng thấm thía một chân lý giản đơn mà vô cùng sâu sắc : Quê hương là nơi đẹp hơn cả Đó là chân lý của trái tim Nó

đã trở thành ý thức sáng tạo, quan điểm mỹ học của nhà thơ Bằng thi ca, chính Nguyễn

Bính đã trực tiếp phát ngôn cho quan điểm mỹ học này “Ăn gỏi cá, đánh cờ người Thần

tiên riêng một góc trời thôn Vân” (Anh về quê cũ)

Quan điểm mỹ học trên của thơ làng quê có thể được hình thành tự giác nhưng chủ yếu

phần tạo nên sự phong phú, những giá rị đặc sắc cả về tư tưởng, nghệ thuật của mảng sáng tác đặc biệt này trong Thơ mới

Chương 2 : Thơ lμng quê trong Thơ mới - Diện mạo, những giá trị

nổi bật

2.1 Một mảng sáng tác phong phú, có giá trị đặc biệt trong Thơ mới

2.1.1 Khối lượng tác phẩm dồi dào, lực lượng sáng tác đông đảo

Thơ làng quê có một khối lượng tác phẩm tương đối lớn, chiếm khoảng gần 40% số bài của Thơ mới (xin xem con số thống kê ở trang 28) Tuy nhiên, việc xác định một bài thơ, thậm chí một hai câu thơ là thơ làng quê không phải lúc nào cũng dễ dàng Do đó, con số thống kê chỉ có giá trị tương đối Song chúng vẫn ít nhiều cho thấy khối lượng dồi dào và

vị trí quan trọng của mảng thơ này

Thơ làng quê còn qui tụ được một đội ngũ sáng tác đông đảo Theo con số thống kê của chúng tôi, có tới 71% thi sĩ Thơ mới đều có những câu thơ, bài thơ viết về làng quê Trong

số đó, có những thi sĩ, thậm chí cả nhóm thi sĩ chuyên hẳn về đề tài này như Nguyễn Bính, nhóm tả chân Bàng Bá Lân, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ… Một số nhà thơ tuy không chuyên nhưng vẫn viết nhiều bài rất đặc sắc về làng quê : Hàn Mặc Tử, Huy Cận, Tế Hanh, Lưu Trọng Lư, Hồ DZếnh… Và hầu như thi sĩ Thơ mới nào cũng có một vài câu, một vài bài viết về làng quê

2.1.2 Đề tài, nội dung phong phú

Vẫn là làng quê Việt Nam đã bao lần xuất hiện trong thi ca trước đó, nhưng phải đến Thơ mới, làng quê ấy mới được miêu tả thật phong phú, muôn màu

Có thể nói, đến Thơ mới, phong cảnh thiên nhiên làng quê mới được một đội ngũ thi

sĩ đông đảo miêu tả đa dạng như chưa từng có trong thi ca Việt Nam trước đó Anh Thơ

say sưa vẽ những bức họa đồng quê với cảnh sắc bốn mùa Chiều xuân, Vào hè, Sang thu,

Đêm trăng đông…Tranh quê của Đoàn Văn Cừ rực màu với những sớm bình minh “cháy

đỏ rực bên trời”, lúc hoàng hôn “Trăng sao bạc thêu mòn trời gấm đỏ”, khi đêm vắng

“Đêm trăng xanh dòng nước dát vàng trôi”… Bàng Bá Lân rất thành công khi vẽ phong

cảnh Êm đềm, Tịch mịch nơi làng mạc Nguyễn Bính nặng lòng gắn bó với những dòng

sông, con đò, cây đa, bến nước, sân đình, hàng cau, giàn trầu… Huy Cận tha thiết với một

con đường làng thơm hương “hoa dại với mùi rơm”, những mùa xuân tràn đầy nhựa sống Hàn Mặc Tử lặng ngắm cảnh một sớm xuân với vẻ đẹp của “Đôi mái nhà tranh lấm tấm

vàng”, của “Sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời”… Và còn biết bao bức tranh quê của nhiều

thi sĩ khác nữa

Sự phong phú của cảnh sắc quê hương trong Thơ mới còn ở sự đa dạng của màu sắc địa phương Phong cảnh làng quê sông nước Nam Bộ trong thơ Việt Châu, Quách Tấn… cảnh làng chài ven biển Quảng Ngãi trong thơ Tế Hanh, làng quê xứ Huế trong thơ Hàn Mặc Tử… Đặc biệt là vẻ đẹp cổ xưa của làng quê Bắc Bộ trong thơ Nguyễn Bính và nhóm tả chân

Tuy những bức tranh quê trong Thơ mới thật phong phú, muôn màu song tất cả đều gần gũi, thân thiết với mỗi người Việt Nam

Hình ảnh người dân quê trong Thơ mới không chỉ bó hẹp ở bộ tứ ngư, tiều, canh, mục

thường gặp trong thơ cổ điển mà là cả một thế giới nhân vật khá đông đảo, đủ mọi lớp

người Có khi họ chỉ hiện ra thấp thoáng, nhoè lẫn vào phong cảnh làng quê : khuôn “mặt

chữ điền” khuất lấp sau tre trúc, “cô yếm thắm” cào cỏ giữa đồng… Nhiều khi họ được

miêu tả chân thực, rõ mồn một tới từng chi tiết trong những đám đông tập thể vào các dịp

Chợ Tết, Đám hội, Đám cưới mùa xuân… hay được khắc họa khá hoàn chỉnh Đường về quê mẹ - Đoàn Văn Cừ, Mưa xuân - Nguyễn Bính…

Trong thế giới nhân vật dân quê đông đảo ấy, hình ảnh được quan tâm và miêu tả ấn tượng hơn cả là người phụ nữ Các nhà Thơ mới thường ca ngợi nét đẹp truyền thống của người thôn nữ, nhất là những người mẹ Viết về người phụ nữ nơi làng quê, họ có sự cảm thông sâu sắc, trân trọng những khao khát tình yêu, hạnh phúc âm thầm mà mãnh liệt, những tâm sự tương tư, nỗi đau lỡ làng của bao người phụ nữ âm thầm sống sau luỹ tre làng

Nếu như phần lớn thi nhân trung đại quen cảm nhận cuộc sống làng quê thư nhàn với

thú điền viên thì các nhà Thơ mới miêu tả sinh hoạt nông thôn trên nhiều phương diện Cuộc sống ấy tràn đầy sức sống, niềm vui trong những cảnh lao động khoẻ khoắn ở thơ

Đoàn Văn Cừ, Bàng Bá Lân… nhất là bài Quê hương của Tế Hanh Trong Thơ mới, cuộc

sống làng quê còn hiện ra chân thực, sống động với muôn sinh hoạt đời thường Đi vào cái

đời thường trong cuộc sống dân quê, thi sĩ Thơ mới say sưa miêu tả nếp sống cổ truyền gắn với bao thuần phong mỹ tục ở phương diện này các nhà Thơ mới đã có công trong việc làm sống dậy vẻ đẹp truyền thống của văn hoá làng

Không chỉ say sưa với vẻ đẹp thi vị của văn hoá làng quê, Thơ mới còn có một loạt bài

rất “hiện thực phê phán” viết về một cuộc sống với bao nỗi cơ cực của dân quê : Đại hạn,

Lụt…(Anh Thơ), Những nỗi lo sợ phấp phỏng, Đám chết nghèo…(Đoàn Văn Cừ), Một làng thương nhớ…(Tế Hanh) Trong Thơ mới, dòng cảm hứng hiện thực hiếm hoi này có

giá trị đặc sắc riêng

2.1.3 Đa dạng về hình thức thể loại, bút pháp

Cũng như các mảng sáng tác khác, thơ làng quê sử dụng hầu hết các thể thơ

trong Thơ mới : 4 chữ, 5 chữ, 10 chữ, song thất lục bát…Đặc biệt, thơ làng quê sử dụng nhiều nhất ba thể : 7 chữ, 8 chữ và lục bát (xin xem bảng thống kê trang 28)

Bút pháp miêu tả làng quê cũng thật phong phú Cùng vẽ tranh quê, Huy Cận ưa sử

dụng bút pháp chấm phá, cốt gợi hơn tả Ngược lại, Anh Thơ, Bàng Bá Lân, Đoàn Văn Cừ thiên về lối vẽ cụ thể, chân thực tới từng chi tiết Trong khi Hàn Mặc Tử khao khát khám phá vẻ đẹp mới lạ của cảnh quê thì Nguyễn Bính lại mặn mà gắn bó với nét đẹp từ thời ca dao, cổ tích Nhiều bức tranh quê của Hàn Mặc Tử, Huy Cận, Tế Hanh, Lưu Trọng Lư

…không chỉ được vẽ bằng đôi mắt quan sát như Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ mà còn được vẽ bằng mộng ảo, bằng những linh cảm của trực giác mong manh, mơ hồ không dễ gì nắm bắt Về cơ bản, thi sĩ Thơ mới miêu tả làng quê với bút pháp thi vị hoá, lãng mạn hoá Nhưng khi miêu tả một cuộc sống lam lũ, đói khổ của dân quê, nhiều thi sĩ Thơ mới lại

viết với bút pháp hiện thực, thậm chí rất “hiện thực phê phán” Mảng thơ này còn có sự đa

dạng về phong cách, bút pháp, khuynh hướng thẩm mỹ

2.1.4 Một mảng thơ có quá trình phát triển liên tục

Là một bộ phận của Thơ mới, thơ làng quê có quá trình phát triển gắn với cả phong trào Tuy nhiên, là một mảng sáng tác mà nguyên nhân sinh thành, đối tượng thẩm mỹ, quan

điểm mỹ học đều có những nét riêng nên quá trình phát triển của thơ làng quê còn có đặc

điểm riêng

ở chặng đầu của Thơ mới (1932 - 1935), làng quê chưa phải là đề tài quan trọng của Thơ mới Chỉ mới có ít bài, ít câu của Thế Lữ, Thanh Tịnh, Lưu Trọng Lư…Đáng chú ý

hơn cả là một chùm thơ làng quê khá đặc sắc trong tập Tiếng thông reo (1934) của Bàng

Bá Lân Có thể nói, Bàng Bá Lân là người mở ra dòng thơ làng quê trong Thơ mới

Đến những năm 1936 - 1940, thơ làng quê bùng phát, đạt nhiều thành tựu phong phú

Nó hình thành hẳn một dòng với nhóm tả chân: Bàng Bá Lân, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ, và