Dua tr€n bing dri liQu c6c nhi vdn duong thdi cta hai Lic giri V[ Nggc Phan vi Hodi Thanh, ctng xuit hifn n6m 1942, chring t6i murin nnan dign cac y6u t6 dia li tti g6p phin c6u thenh nC
Trang 1t1{ |N/3tu qtl-uf
Tdn tfu: Xeh}ihqc hiQn dai tinh toi c6c yiiu t6 xi h6i nhu v6n xd hQi, v6n vin h6a, c6u uric cta
m4ng luoi x6 hQi, Do viy, brii vii5t dd xu6r xem x6r nhi ven trong truong vdn hqc thdi thuQc ilia vdi
ba c6u h6i: li6u c6 mgt nguy6n t,5c nrio, li do nAo ciu thdnh n6n tnrong vdn hqc x6t tu g6c dQ dia li
kh6ng? Phan b6 dia li dnh huong nhu thii nao diln vi6c thanh r4o c6c v6n xi hQi, gi6o dpc-, vdn h6a vd
nr d6 toi v6n nrqng tnmg cria nhdr vin? C6c y6u tii tlia chin-h tri 6nh hudng ra sao toi bin iI6 ph6n cuc cec cuc nghe thuet trong truong ven hgc? Dua tr€n bing dri liQu c6c nhi vdn duong thdi cta hai Lic giri V[ Nggc Phan vi Hodi Thanh, ctng xuit hifn n6m 1942, chring t6i murin nnan dign cac y6u t6 dia
li tti g6p phin c6u thenh nCn trudng van hec, vugr qua nltng camlhuc th6ng rhuong vA m6i quan hQ t4rc ti6p gita dia li mdi truong vA henh vi sriLng t4o cua nhi v6n niu mot cd rh6 trong xi h6i.
Ti khda: xd hQi hqc v6n hoc, vdn hgc thuQc dia, trudng ven hec, Tho moi
Abstract: Modem sociology of literatwe takes more account of social elements, such as the social capital, cultural capital, and structure of networking in examining literary phenomena This article evaluates some Metnamese writers and poets in the literary field in cotonial Vietnam by asking three questions: Is there a topological logic constituting such literary field? How did the element
of geographical distribution influence the forming of social and educational capital that constituted the writers' synbolic capital? How did the element of politicat geography influence the polarized landscape of the vietnamese literary field during the colonial period? Based on accounts published
n 1942 by vt Ngoc Phan and Hoii rhanh about vietnamese writers during the colonial period, this anicle identifies the geological reasons that contributed to the structuring of Vietnamese literary field
in colonial times This article assumes that the colonial literary field in vietnam wenl beyond the common sense-immediate connection between geographical environment and creative activities of a writer as a member ofa society to include sociological elements.
Kqtwords: sociology of literature, colonial literature, literary field, Tho moi (New poetry)
Thi nhdn Vi€t Nam (1941) cta Hodi
Thanh, nr g6c nhin mQt nhd ph6 binh cluong
lo4i dAy b6t ngd: s6 nhi tho c6 giic mi6n
Trung chi€m mQt ti lC rdt l6n Di€u d6 c6
phrii ngiu nhi6n, hay ld do m6t g6c nhin
cht quan cua m6t nhn ph€ binh cing c6
goc midn Trung? Thuc t€ ld nhtng su lua
chgn cta Hodi Thanh a6l vcri tnii 19 fto
thi6t chd phO binh duong thoi cing nhu sau
niy kh6ng c6 nhi6u ctiiiu chinh S+ tinh tO
cua nhd ph6 binh Hoii Thanh li 16 rdng
Song, tr-r crich ti6p cAn x6 h6i hgc v5n hoi,
chung t6i cho rdng, didu ndy c6 li6n quan tl6n cdu truc trudng vin hgc thoi thu6c ilia
t6, chinh tri vd nhtng khi the tham mi
1 Trong vdn hgc Viet Nam thoi ki thu6c dia, dn diOn ra m6t su tap trung quydn lgc
nrqng trung theo khu vgc dia li tuong tmg voi sg phrlt tridn cua brlo chi tai cric d6 thi
N6 cho ph6p t?o ra mQt thri quydn luc thAt
sy so voi sg phan tan trong xi hgi phong
ki6n truoc kia, khi t6n tai m6t ndn kinh t6
nh6 tu cip tu tuc vd chi c6 m6t su t6p quydn
chinh tr! t?i kinh thanh C6 th6 nhin thiy di6u ndy ngay o suc manh cua biio chi chinh tr! trong nhtng tranh ch6p quydn luc, vua d6i khfu:rg, vua tranh bi6n d ci khu vuc brio titing Ph6p lin ti6ng Vi0t Vdo giai do4n dAu
(')PCS.TS
- ViQn Vin hgc.
Email : phungkien03@gmail.com
Trang 2ti6n, khi b6o chi chinh tri phnt trilin manh
d SAi Gdn, gioi kiOu d6n s6ng tap rung tai
d6 th! phia nam tld chimg t6 sg dnh huOng
cua minh khi c6ng kich tr€n b6o chi cl6i voi
cric Todn quydn nhu Klobokowsky
(1908-19ll) khi6n 6ng ndy phii vd nudc s6m
[8, tr.79] Sdi Gdn lu6n cho th6y mQt quy
m6 vd din sO aO tni gip d6i thenh ph6 k6
ti6p h He NOi Vdo ndm 1918, s6 dAn tai Sii
Gdn li 232.000, vd 1931 dn l6n toi 324.000
nguoi [8, tr.l78] Td I'Opinion t6n c6ng
kh6ng thinh nguoi kd nhi6m Albert Sarraut,
nhmg phAn ndo khi6n chinh kh6ch Ding
Xa nqi nay - v6n dmg ldm b6o tai Phrip - d6
f hon d6n quyAn lyc iluoc 6p trung h6a tai
cec d6 thi voi nhtngchidn dich bdi Hoa sau
<16 nhu chinh cuQc tAy chay uong t.u d c6c
d6 thi Trung Qu6c ba th6ng nhim ph.an dpi
Hda tlim Versaille [8, tr.127-145] Di6u cin
nh6n mph li c6c phong trdo ndy ddu di6n
ra o tl6 thi theo sg khoi xu6ng vd c6 v[ cria
cic tdbrlo Ctng chinh vi th6, nhu P Peycam
khio srit, n6 bung l6n rAt.nhanh song ctng
nhanh ch6ng suy tdn Di6u niy c6 thd gdy
rhit vong cho nhtng nguoi ki6n t4o nhrmg
rd rang du mu6n hay kh6ng thi "nghd b6o
th}mh mQt phuong thric ho4t clQng chinh tri
[c6ng khai] o d6 thi" [8, tr.218] D6 thi da
thu quyAn lyc c6ng cQng trong ili€u kiQn c6
cim dodn nhu nguoi ta sE thiy qua mdt su
ki6n mang tinh 6i qu6c li 16 tang Phan Chiu
Trinh (ngdy 41411926) md mgi b6o chi xuit
hign o d6 thi ddu 6n dung tl6 thC hi6n su
d6i lap ': vor chinh - quydn Theo tl6 bdy to
^4 ^.
brio qudc ngu o Siri Gdn c6 t6ng s6 phrlt
hdnh l6n toi 20.000 td Qud thuc, n€u ti 16
tloc b6o t4i d6 thi mi6n Nam theo u6c tinh
cna D6ng Phdp thai hdo (ngiry 29t1211924)
chi6m l0ozo sd doc gid cta Nam Ki noi co
ba tri6u din, thi tiilng nbi 6m thim cta ba
muoi vgn con nguoi tai m6t kh6ng gian
6p trung sE c6 m6t suc manh d6rng kO thay
vi duol rii ric trCn mQt kh6ng gian r6ng'
"86o chi tltii t6p tiiing MQt lin titing Ph6p rtii se huy ilQng mQt s6 luqng d6ng dao tu
lugng dQc gii niy viro hoat <l6ng chinh tri"
[8, tr.l79] Dejean de la Bitie vi Ld Quang
Li6m tr6n td Za Cloche FAbe ddph:it tl6ng
cuQc mit tinh ngiy 211311926 voi 1.500
truyAn don bing cht qu6c ngt cria Dejean
de la Bitie vd Nguy6n An Ninh duo, c ddng tr€n td b6o tiiing Ph6p ngdy 23/311926 v6i gigng tliQu chiing d6i 16 rdt: "Su6t 70
nIm qua chring ta dn phii chiu cinh n6 16" [8, tr.2l2] Ngity 301311926, Phan Vin
san trln td La Cloche FAbe ThLi d0 ddi
l6p c6ng khai vd chinh tri nhu vay ld ttidu
md ta chi c6 thd tim dugc o thenh thi, vi sE
chuin bi cho viQc hinh thdnh c6c cuc chinh tri vd vdn chuong
Vi$c t6p trung sin xuAt, dlm tr6n d6 ld
t4p trung phet henh, tgo n6n thu quydn lgc
viy hinh thinh ddi trong cta giai cdp tu
sdn v6i quy6n luc chinh tri tai do thi Di6u
trinh thinh tao.trudng vdn hgc hu6ng dOn
tu chir trong didu ki6n thu6c dia "Giai cAp
ru sdn ngdy cing xo6 bd tinh trang phin tdn v€ tu liQu sdn xuit v€ tii sin vd v€ din
cu N6 tu tAp dAn cu, tip trung crlc nr li€u
sin xu6t, va tich tu tdi si,n vAo trong tay
m6t s6 it nguoi" t7, Tap 4, tr.6021 D6 thi
ld m$t kh6ng gian sin xuit vd phdt hinh
vin chuong gdn voi tldi s6ng dlc tht cta thoi hiQn tlai Kh6ng gian niy mang lai
hai ttdc di6m quan trong cho.doi s6ng vin
chuong vd vdn h6a Thf nhet, d6 ld su tu
do, sg giii ph6ng cri nhin cta con nguoi dga tr6n m6t su tip trung san xudt, ph6t hnnh nhim titit ki0m toi da" do thti dat hipu qua cao nhit Thu hai do th6 n6 tro thanh
ri5ngia*an trong m6t t6.p th6 vd danh
Trang 3t20 NGHTEN cw v,{N Hec,so to-2022
Nhu F Engels mi6u td tlcn s6ng con nguoi
Tinh canh giai cdp c6ng nhdn Anh: "h9
li6n quan gi voi nhau; vd chi c6 m5i mqt
<li6u quy uoc ngAm ld m6i ngudi phai di d
phia b6n phrii via hd dd cho ddng nguoi di
ngugc chi6u kh6i bi tro ngqi, vi tl6ng thoi
cing kh6ng mQt ngudi ndo them do6i nhin
d6n nguoi khec [ ] Su chia nh6 nhdn
logi thdnh nhtng phin tu, md m6i phin tu
d6u c6 nguy6n tdc sinh hoat ri6ng vii muc
dich ri6ng c6i th6 gioi cta cric nguy6n nr
ny o ddy [thdnh ph6 Londonl ph6t tri6n
s6ng d6 thi cho ph6p con.ngudi dugc s6ng
nhu y cta minh, duoi nhidu hinh hdi, nhi6u
guong mdt chr? kh6ng phdi theo mQt chudn
muc nhu o ldng quO, mA sau nriy Nam Cao
xn hgi hgc xu6t sic trong chuong 4 cu6n
S6ng mdn: "O ddy, kh6ng cdn phii nhu o
nhd quO Chdng cdn ai bi€t ra ngu6n gdc
tiing vbi ai Ai dim xia gi den chilng?" 15.
tr.40l D6 kh6ng phni h sr,r ch6i b6 qu6 khu
o m$t cri nhAn, mii chinh li vi6c mQt con
ngudi c6 nhi,iu htyn cdi nhu ciu dugc gi6u
di nhirng phAn t5i cho ri6ng minh, Uii ke
phAn t6i tl6 pht hqp hay kh6ng voi nhring
chu6n muc thong thuong cua xi h6i Cdn
d6i voi nhan vit Thu, boi s6ng o do thi
phong pht, anh ta c6 th6 thgc hdnh d d6
nhi6u nhdn d4ng cria minh ngoii hinh hdi
hiQ-n t4i: "O Sai Gdn, y [Thri] hy'z dn bdng
nguni ttr nmg ld tri th*c, kh6ng ldm.Y trit
tr6n voi phu phen, v6i tho thuydn Y m5c
d6 ba Ua, di chich thu6c thi o nhri thuong
Cdn chut thi gio thua ndo, y hoc rit chem
(Chuong 2)" (Chring t6i nhdn mlnh).
Di6u nay nhirng nguoi nmg s6ng d Hd
NQi c6 thd thiy 16, nhu Lai Nguydn An
tinh chat mo mii "bdo vQ t1r do c6 nhdn vd
bi mft ri6ng hr thi kh6ng gian 116 thi to ra
cic d6 thi thi d6 thi lon t6t hon d6 thi nh6" [3,tr.234) Nhtng s6ng gi6 chinh tri chi c6 th6 duo c trrinh t6t nh6t tai nhimg d6 thi, noi nguoi ta c6 ve nhu "bd,ng quan" voi hdng x6m Nhmg chinh nho doi s6ng d6 md m6i
ce nhan tro nOn tu do, vi n6 c6 r6t nhidu bi
mat cho ri6ng minh Su tim ki6m bi mqt c6 nhdn, r6i ph6 bny n6 trong srhg tric chinh
ld d6ng co.chosy van dQng cua nghQ thuit hien tlai v6n gEn chdt voi rtoi s6ng d6 thj
Trong kh6ng.gian lang x6, n<ri t6t ci moi nguoi d6u bi6t nhau, noi kh6ng c6 gi ti bi
cla c6ng d6ng ling xd ngu<ri_ ta kh6ng c6
nlu cAu phdi tim ki6m doi s6ng cri n}dn
di6m mri chung ta c6 th6 nhin ra o kh6ng
gian thu6c <Iia nhu ViQt Nam, 116 ld phin lon cic nhd tho ddu xuAt ph6t tu nhirng kh6ng gian cliing qu6, iit xa vni thdnh tha
thi, noi c6 t.u do cua m6i ca nhan thu6c v6 dai chring Thanh thi chinh li cgc trung t6m cho ph6p m6i t,ic nhan tham gia vdo truong
huong thu t6i da nh&ng su nr do d6 sdng tao Quri trinh d6 di6n ra nhu th6 ndo?
2 Paul Doumer tru6c khi hodn t6t
nhi6m ki cua minh d5 d[t nhirng ndn ting
6n clinh cho que trinh khai thric thuc din bdng vi6c ldy Hn N6i, chft kh6ng phai Sdi
hoc Y khoa So Dia du vd Khi ruqng nhim
brio tdn cdc di srin quri khu, vd phit triiin
chinh thuc vd mdt chinh tri, m6t m6t khdng tlinh vai trd cta di sin vIn h6a ldu doi dugc thta k6, mit kh6c cho ph6p Hd NQi din din gidnh ldy vi tri thting tri, din
Trang 4Tho moi va Tv lrc vdn doan t2t
<ludng vd mdt vin h6a so voi Sdi Gdn, dt
d phia Nam b6o chi phdt tri6n t.u do hon
nld quy chC thuoc d!a Cung voi <16 li su
di n6i o tr€n dua tr6n viQc ndn gi6o dgc
Ph6p d thu$c dia tli tao ndn mdt top c6ng
chring moi, v6i mQt nhu cAu thudng thirc
mdi, mang tinh hi6n tlai Ndn gi6o duc d6
cuns cin c6c tri thuc moi nhu m6t thu von
ndng ti€u thu Song chrmg tl6 chua <lu ild
tlo ndn nhirng gid tri moi
Di6u thri vi le c6 m6t d0 trO gin 20 nim
gita quyiit tlinh chinh tri cta chinh quyAn
thgc din voi nhirng su tap trung quydn lyc
ducri hinh thuc c6c chuAn muc hJqng tnmg
mn Hi Noi dai dien Chi tu ndm 1920 thi
Hd Ngi moi clugc mdc tllnh coi nhu m6t thu
"kinh d6 vdn h6a" cua din tQc, mQt thri kinh
tuy6n gtic cho sg vQn hdnh cta ce thii gioi
vdn h6a MQt Nam bi chia cdt vd chinh trj
D6 tr6 ndy ngoii nheng li do chinh tri nhu
j, chi ngdn cin cta thuc d6n Ph6p, c6n, tl4c
biQt li6n quan d6n sU tich liy can thi6t tu
ban tuqng trung duoc the hiQn qua su th6ng
nhit chuAn chinh ri cht qu6c , ngt Cdn c6
mQt khodng thoi gian nhdt tlinh il6 s1r tich
lfiy v6n dat du muc cAn thi6t cho m6t ct diu
tu nguq.c tro lai vdo vdn h6a Trudc 1945,
mi6n Nam vd dac biOt trdn b6o chi Nhmg
boi tinh ch6t ghi Am, vi iluoc thyc hiQn boi
c6c nhd truydn gi6o, dt c6 su g6p sric quan
tro3g cira cilc tri thr?c ngucri Vigt, tinh chat
thong nhat ve chinh td ld kh6ng c6 Dieu d6
din dtin mQt sq phdn t6n vA crich vi6t, vi
c?rng tro n6n trdm trong vi n6 kh6ng phdi
ld thft chir vi6t chinh thirc cta cd ddn tdcr
Su chia cit phuong ngt do ngudn g6c *udt
hiQn (ghi im), tu duy cqc b6 dia phuong, c6c du tlinl chinh tri phnn ki dd cai quan cria thgc dAn kh6ng th6 cin trd cho f chi
th6ng nhAt mQt quilc gia dt hny cdn chua thdnh hien thuc tr6n ban <16 clia du
Dey ln di6u me ta c6 the nhin thiy 16 qua qu6 trinh th6ng nhat chinh tri cria chir qu6c ngt <lutv c biiiu tlat f6n b6o chi, nhu
cuQc tranh lu4n tren b6o chi Sdi Gdn cu6i
nim 1929 th6o luin vA "v6n Ae viiit cht
qu6c ngt cho tfung" Bit dAu nr bdi vi6t cta
Phan Kh6i tr€n Phlt ntc tdn vdn (1 I I I 1929),
cuQc tranh luin diSn ra tr6n c6c bti o Lttc tinh tdn vdn, Thiin chung, Trung ldp vd k6o ddi d6n cu6i ndm 193 I CuQc thio luin khric cta
1211929 din thing 211930 v0 S6ch gi6o khoa tiens ViOt 56281 (27llZll929) co bdi cua chu brit Nguydn Vdn Bd v6 vi6c c6 n6n dung nhirng sdch giio khoa cira phia Bic kh6ng vi sg sai kh6c v0 ph6t dm, dAn tl6n
su kh6c bigt ve chinh ta Ong canh b6o rdng
dtng chung voi nhau thi ddn nuoc iy kh6ng hi6u nhau, kh6ng li6n lac nhau, nguoi mQt nu6c mi chdng kh6c niro nim bdy nuoc" [3,
tr3671 Nhan manh vi0c phai "hiQp nhut' ti6ng Vigt b6t chip su khric biQt vung midn, nhd bdo v6n li nhd girio ndy ild d0 nghi dgp
bo t.u phu vtng mi6n tl6 lAy ti6ng Bdc, c1r
th6 ld ti6ng Hd N6i, nhu m6t chuAn chinh ta.
Tt s(i 288 (5-61111930), to b6o nhfn du-o c
nhtng j' ki5n trln ddng cta nhirng nguoi ldm ngh6 girio nhu li.dai bi6u cho tri.thtc, cho trulng tiii sin xuAt tri thuc vd chudn mgc xi
h6i qua mgc "CuQc ch6t vAn cua b6n-b6o vii
su vi6t s6ch cho hgc trd dtng": Nguydn Vin
Qu6 giao su tnrng hgc Nam Yang lThdn
c hung, 5-61 | I 1930:' 7 I 1 I 1930; 8i 1 / I 930), V6
Khic ThiQu, gi6o su trung hoc Hu€ (Thdn chung g/l /1930) ?ham Quang Phong rhiy
girlo so hgc (Thdn chung, l2-l3llll930),
Lidm (Thdn chung, 17lll1930); j, ki6n c6c
' Chtng t6i dtng kh6i niQm niy theo kh6ng theo
nghia chtng t$c, md theo nghia quen thuQc chi
mQt cgng tl6ng dugc c6 k6t lai voi nhau boi truy€n
thting vin h6a boi mQt lich su giri tlinh chung nhu
mQl ki uc lap th€ trong mgt diiu kiQn qu6c gia chua
thlrc su tdn tgi theo c6ch danh chinh ng6n thuin
Trang 5t22 NGHTEN Cw V,4N HQC, SO tO-2022
nhd ng6n ludn: K .N.6bito C6ng lu'|n (Thin
chung, l0/lll930), Vuong L€ Thi6n d brlo
Trung lQp (Thdn chung,l6ll/1930); f ki6n
Phitp v6 (Thdn chung, 6121 1930; 7 l2l 1910)
[3, tr.376-389] Trong cuQc thrio lufn ndy,
Phan Thu Khanh trdn l0 ki bito Thdn chung
(t6-t7/2/ts3o ddn 28l2ll93o) c6 bni Chn
qu6c ngt it6i voi ddn ta n6i d€n sg cAn thiOt
cia vi6c thriurh lfp m6t vi6n han Hm "ald
nu6c nhd", r6i c6i vi6n dring mong cho 6y sE
tlung ra ldm mQr bg "Viet am t.udi€n", "g6p
nhat ca fieng n6i trong ba ki, thich nghia rd
rang vi thu nh4t nhtng ti6ng cua d.in ta hoic
muon o nudc ngodi ho{c ddt moi, ti6ng ndo
thich hqp d6 nghe d6 hi6u thi nh{n vdo, r6i
dn hdnh md ban b6 quy6n nr di6n dy ra cl€
lim ti€u biOu cho qu6c d.in ctng c6c nhd vdn
si vi6t theo d6 n6i theo d6 ." [Xem th6m
3, tr.376-3891 Theo chung t6i, cl6y kh6ng
hin ld ni6m tin ngiy tho md n6 cho thiy str
thi6u hr,rt, sU vdng mit mQt co chd hgc thuit
mu6n d{t ra, xiy dr,mg dga trdn h6i Khai
6ng thiy trong truons v6n hoc Ph6p D6 ld
mQt thi6t ch6 xAy dmg nhirng chudn mgc
ldm co sd cho.su ph6t tri€n cua ti6ng Vi6t,
cta vdn hgc ti6ng MQt [Xem th6m 6] ViQc
Hd NQi dAn tro thenh thu d6 vIn h6a trong
tinh th6 thudc dia nhd vho nhing quy chulin
ti6ng MQt, c6ch vi6t qu6c ngu bdt ch6p mQt
dQ tr6 do nhtng qu6 trinh tich lfry hr bdn,
c6 thC thay vdn hgc cli tap trung quy€n lgc
lrrot ra ngoei nhtng y chi crl nh6n, nhtng
ngin cin cta chinh quy6n thuc ddn Cung
thoi gian ndy tr6n td Nam Phong c6 tnt sd d
Hd N6i vd chir y6u do c6c tri thirc phia Bic
vi6t, vi6c ndu l6n chuin chinh ta ctng duo c
bdn lu nn.
3 Theo lAp luin cta TuyAn ng6n Ddng
Cqng sfn, thuong mai vd n€n c6ng nghi6p
sin xuit di bi6n c6i qu6c gia thAnh qu6c
cta c6c dia phuong vd c6c din t6c v6n tu
cung qu cip, ta thay ph6t tri6n nhirng quan
hQ ph6 bi6n, su phs thuQc ph6 bi6n gita cric din tQc Md sdn xu.dt vdt chAt tli nhu
thd thi srin xuit tinh thAn cing kh6ng kem
nhu thd Nhirng thdnh qui cta hoat <l6ng
tinh thAn cta mQt din tQc tro thdnh tii s6n chung cua tAt ci cric ddn t6c Tinh chdt drm
phuong va phi€n diQn dAn t6c ngdy cdng
kh6ng th6 t6n tAi duoc nta; vi tu nhtng n6n vdn hoc ddn tQc vd dia phuong, mu6n hinh mu6n v6, dang niy no ra m6t ndn vdn hoc todn th6 gioi".17, TAp.4, tr.6021 Trong
qu6 trinh tip trung quydn l1rc tugnC truqC
trong mQt qu6c gia g6p phAn bi€n cric ydu
td rlia phuong thdnh qudc gia, bi6n crii cri
biet thdnh crii chuin muc Trong di6u ki0n
thu$c dla thay.cho logic thuong m4i tqo n6n su th6ng nhdt chuAn muc nhu Marx n6u
ra di diEn ra su thing.th6 cua logic chinh tri kien tao su nhAt th6ng v6 <lia du rrong didu kiQn thu6c dia N€n kinh t6 thuQc dia
v6n bi phAn cit boi quydn luc chinh tri hiu
chdp ndy Chinh f chi ddn t6c dI Lim di6u d6 Chft qu6c ngir duo c Irru hdnh tren b6o chi tro thenh m6t thft kh6ng gian tidm ndng ph6c hpa m6t hinh dung khric voi thuc tai vat chat, vdi kh6ng gian rlia li rluqc rip l?t bdi chinh quydn thuc ddn In dn vi b6o chi
ld sin phim cta ndn c6ng nghiQp tld mang cl6n mQt suc manh t6n t4i cho thft kh6ng gian ti6m ndng ndy Tho6t kh6i nhirng
rdng buQc cua chinh quy6n, chir qu6c ngt
tu dinh vi m6t kh6ng gian c6 trung tAm
nhirng giri tri vdn h6a clugc tich lny tu qui
cia phrit dm, c[ra phuong ngt, cta tinh
thdn cuc bQ dia phuong bdng c6ch lga chon
m6t chu6n mgc, vd tu d6 kdu goi su gom g6p nhfrng cti biCt Nh&ng dij xu6t chinh ti
tu c:lc vung khdc nhau huong d6n phuong
ngt trung tdm lir Hd NOi da tAo ra mQt su
Trang 6Tho moi vd TV ltrc vdn dodn 123
d6ng quy quydn.lqrc trung t6m mang tinh
dd quan trgng cho ng6n ngt ti6ng Vi6t n6i
chung, vd ng6n ngt vdn hoc hi6n d4i n6i
ri6ng Nhtng sU vuot thoet niy dga tr6n
mQt co so quan ffong ld sU fu do c6 nhan
thi Su t.u do d6 cta cyc thinh th! trong bdn
dd dia li phan virng di c6 sr?c htt manh mE
cric cri th6 mu6n tham gia vio truong vdn
hoc, k6o hg tri gi6 tl6 ra kh6i noi sinh quiin
lir vtng qu6 Nhrmg su trA gi6 ndy cnn dga
tr6n nhirng tinh torin cia khd th6 diu tu li
th6 1o4i vdn hgc cflng nhu khoing c6ch dia
li cin thi6t gita sinh quin vi tnrng tAm
Trudc hdt, trong mot cdi nhin clia vdn
chuong cta sinh qudn, ta cfing nhin thAy
do Hoiri Thanh lga chgn N6u tinh theo <l!a
du tu Bic Trung B0 d6n Nam Trung B9 thi
ttirng sii, l6n tor 23 tac giri, tac gin khg Wc
BIc BQ ld 17, khu wc Nam B0 ld 2 56 nhA
thry midn Bic 16 ring it hon hin so voi midn
Trung N6u x6t ki hon theo sinh qurin, chu
kh6ng phrii qud qurin, thi s6 nhd tho sinh
ra vd l<rn l6n o Hd Ngi ld 8 nguoi, si5 sinh
qu6n o Qudng Nam - Quring Ngii - Qudng
Binh - Hud ld 16 nguoi, d crlc tinh 16 mi6n
Bic lHdi Duong Nam Dinh Bic Giang,
Ydn B6i) h 9, o Binh Dinh h 4, d Hi Ti6n
li 2, NghQ An - Hd Tinh ld 2 Vi0c n6i il6n
sinh qurin li tinh toi ddc tht cta kh6ng gian
xE hQi ViQt Nam iluong thoi voi nhirng sg
dich chuyi5n d6ng k6 cria ddn cu thdi hi6n
tlai, khdc voi "qu6 qurin" ld thu6c vd quin
li hdnh chinh thu6c ilia nhdm thu thud thdn
Ching han, fh6 lt tuy qu6 o B6c Giang
nhmg sinh ra tai Hd NQi vn lon l6n o H6i
Phdng, tu6i nh6 cdn theo cha s6ng o nhi6u
noi Trudng hsp Flang Phuong, tuy qud d
cha minh ld LO Du ldm viQc vd vi th6 c6 the
coi nhu mQt thiilu nt Hi thanh Chinh sinh
lua chon vdn chuong, cdn qud quiin sE chi
mang j' nghia hdnh chinh ho{c theo nhirng truyOn th6ng vinh danh Sinh qu6n gdn voi
h6a md m6t tac gii thu huong trong hanh
Sinh qurin li0n quan tl6n vi thd tlia li
trong khoAng crich toi tnrng t6m - noi tAp trung quy0n luc, noi c6 sg tich lfry c6c loai
tu bin girio duc, vin h6a vd truydn th6ng
56 nhe tho sinh qu6n t?i Hn NQi kh6 tl6ng
kh6ng c6 mQt vi th6 tli quan treng trong
su6t chidu ddi trdo luu Tho moi D6 c6 thd
ld Th6 Lt m6t nguoi khoi x.uong vir c6 vi,
hdu ki Tho moi dt tu6i ddi cao so voi cic ban d6ng chi, ld Vt Hoing Chu<rng trinh
di6n mQtgigng <li0u ri6ng bi0t kh6ng ai bit
chudc d hau ki Tho moi, ho{c te mOt nha
sinh mQt cAu h6i mang tinh xl h6i hoc vdn hgc: c6 li do ndo tldng sau vi6c s6 nhd tho
sinh qu6n d mi6n Trung, tlac biQt khu vuc
viy trong bdng lga chon cta Hodi Thanh? M6t so s6nh voi c6c nhd vdn theo bing danh s6ch crla Vi Nggc Phan, c6 th6 cho ph6p c6 nhirng phin tich nhi6u y nghia v€
m{t xE hQi hgc vdn hoc d6i viri nghidn cftu
thi!: loai Dudng nhu c6 mQt sg dio nguoc
kh6 thri vi vd sinh qu6n gita hai nh6m ngh6 si ndy trong cau trfc truong vdn.hgc
thu6c dia X6t theo sinh quiin t6ng s6 84
tric gid dugc V.u Nggc Phan th6ng k6, c6
tdi 60 nguoi Bdc Ki, 18 nguoi Trung Ki, 6
Ddo Trinh NhAt, tuy c6 qud ld d Th6i Binh, song lai sinh ra vd lon l6n tgi Hu6 Nhu
vdy chirng t6i vin tinh 6ng thu6c vd Hu€
bdi lE chinh kh6ng gian s6ng vi sinh hoat
moi quan trgng vd quy6t <linh d6n su thdnh tqo, bi6u hi6n con nguoi sau niry Nhu vdy,
trong hinh dung cira mQt nhd ph€ binh c6
Trang 7NGHTEN Cw y,4N HQC, SO tO-2022
nhidu ndm theo d6i vi t6ng k6t tinh hinh
truong.vdn hoc thuQc dia kii tu khi bit
diu xu6t hi6n cho tl6n thoi ili6m 1942 t16n
tti Bdc Ki l€n ta 72,60/o, tu Trung Ki ld
20,2Yo, ci:nti Nam Ki chi ]a7,l%.
Mdt so siinh luot qua, khdng kh6 dd
nhdn ra ring, dudng nhu c6c trlc giri Bdc
nhi6u vd vdn xu6i h<yn tho so voi tiic gid
<l6n nhirng tli6u ki6n xi h6i vd nhirng lua
chgn ci nh6n nhu ld nhtng su vi6c xi h6i
? Trong tham luAn tai H6i thrio ki nigm 50
ndm m6t Hdn M4c Tu, do Truong Vi6t v[n
iliy 30 ndm, Lai Nguy6n An dn n6i <t6n
khi chAt wng mi6n Ong c6 rdo cl6n ring
"nhtng f niQm cta tbi vd khi chdt ving,
ng6n ngt ving li nhirng nhan t6 heng hai
vi6c tao n6n nhirng nh6n c6ch silLng tao nhu
Hdn M4c Tu" I I , tr.49] voi f thric ring, n6u
c6 "nhdn t6 dia ti xi hQi do quan sit th6ng
thuong md th6y" thi didu d6 vin mang tinh
"ngiu hring hon ld m6t crich khoa hoc",
n6n "c6 thd dA ding tbil phdn bric" Didu
liQu tlugc th6ng kd dua tr6n mdt "cAu truc"
mang tinh thi6n vi, c6 tinh cri nhin cht
quan do hai nhd ph6 binh duong thoi thuc
hiQn SU t6n tai cria nhtng dt ligu th6ng kB
hodn todn kh6ch quan vri tluong nhi6n, tu
tl6 khi6n ta cin phdi dAt cau h6i vd nhirng
tlQng lgc ndo An sau nhing hiOn di6n <16.
Nhin manh dOn vai trd cua khi chat bdi
nguy6n co vtng mi6n, mi sau ndy mQt tric
gid kh6c lip lai, mang m6t d6ng vd crim
tinh, ildy lEng man hon ld m6t tu duy.khoa
hocr Chtng nhdc lai nhirng gii thuyCt cria
H Taine tu th6 ki XIX theo cl6 tu nhi6n
di c6 tdc d6ng ra sao d6n con nguoi cfrng
ddn, quyen ni mang mdu sic nhu nh&ng
thuy6t dm muu th6 hiQn j, chi c6 nhdn hon
li nhtng l|p luin khoa hsc c6 thti ki6m
chr.mg Gii thuyiit d6 cflng c6 th6 dua <l6n
mdu tlinh gi6 trong nghi6n cuu khoa hoc
hiQn diEn h<yn td tim kitlm nhring c6u trirc
truc xi hQi n6i chung, vi trudng vdn hoc
thiQp vdo ho4t tl6ng cta n6 theo c6ch truc
thudng cta cu6c s6ng c6 th6 c6 nhtng tric
d6ng truc ri6p vdo xn hQi - chua n6i ddn
nghO thuet - thi diAu d6 chi mang tinh nglu
nhi6n, cd bi6t VIn xu6i vd tho ld nhtng
hoat tl6ng mang tinh xi hQi sAu sic gin
vdi nhirng c6u tnic xi hQi bd sAu, dua ti6n
thria kd vd diu hr vdo m6t kh6ng gian vri
vi th6 tidm neng Mqt yCu t6.manglin} tu nhi6n co th6 chi pbdi tryc ti6p toi mot cii nhAn, nhrmg chi c6 th6 rinh hudng girin ti6p d0n ci c6ng tl6ng qua m6t co ch6 van
hay chinh tri chi c6 th6 tric il6ng gitln tiep toi kh6ng gian vin chuong mi chring t6i gqi ld trudng vin hoc th6ng qua nhtng co
I Xem th€m: Mai 86 An QO22), "D :6n dia van
h6a cua c6c nhd Tho m6'i", B6o Vdn nghQ, sti 15.
Ti€u bi6u cho tu duy phC binh ney H ltii di6n dat cua
Thanh Thrio md t6c giri trich din nhu mqt su hudng un_g "Co phrii vi dit d d."I h:p,
:.l,iq- sdng bi 6p gita niri vd bien, nen chi c6 mdt ldi tho6t duy nhat 1d bay l€n Bay l6n - 6y li hantr tt6ng cua Tho, Tho mi€n Trung phdi bay l6n, vi kh6ng cdn dudng ndo
khdc' D€ phan biet hr duy khoa hgc voi tidn khoa hgc, xin dgc Bachelard (2N9), Sq hinh thdnh tinh
rhan khoa hpc Nxb Tri rhuc, Hri NQi.
124
Trang 8Tho moi va Ttr lrc van doan t25
ch6 khrlc nh.au Chtng t6i <I4t v6n dd cin
gi6i guy6t vO m6i quan hQ ndy dr,ra tr6n gii
thuy6t rlng s6ng tao thi ca cdn <l6n it v6n
xi hQi hon nhirng qu6 trinh vi6t vin xu6i,
ring thinh c6ng trong thi ca mang hiQu
m6t truyen th6ng coi trqng thi ca di c6 tu
trudc, reng nhd th6 cdc t6c nhin hinh tlQng
trong lopi hinh thi ca s6m c6 mQt "v6 vio
cta" trudng vdn hgc dang thdnh hinh hon
so vdi c6c tric nhin lga chgn v5n xu6i
tre" trong vdn xu6i hiQn <Iai thi cfrng cin
d6n nIm nlm "tich c6p" v6n tuqng tnmg
tai sAn xuit tl6 thi tnrdc khi tro thdnh m6t
"{ai gia" trong trudng vin hgc S6ng t6c
dAu ti6n cira 6ng ld ti l9!0 (Ch6ng nqng
l€n &dng) vd chi thgc sU bdt dau dugc
cht j,voi ph6ng su Cqm bdy ngtroi (1933)
in tr6n bio Nhdt Tdn r6i sau cl6 in thdnh
s6ch t4i An Nam xuit bin cuc (SADEP)
Ti6u thuyrit cua 6ng chi "chin" vio 1936
MOt guong mit khric cria vln xu6i trong
truong vdn hgc d cgc d6i diQn ld Nhat Linh
ctng cdn m6t qu! tich ciic vi th6 tich liy
gie tri tuong trung Kh6ng tinh il€n mQt t6c
16i ci tr6n mQt to brio rit gii lit Nam Phong
hodn toin theo l6i c[ khi 6ng wa 20 tu6i,
Nh6t Linh cdn c6 Ngoi quay to d Nghi6m
hdm An qu6n m6t ndm sau <16 Truoc khi
cdu chuyQn vin xu6i vi6t chung ctng KI6i
Hung vd nhirng bric hi hqa, Nhat Linh
sang Ph6p Trong thi ca, chtng ta c6 th6
th6y mQt lo7t nhing,t6n tu6i thenh danh
gin n}u nrc thi: Ch€ Lan Vi6n Nguydn
thilit d6 nhimg tay mo bu6c vdo chinh thric
truong.vdn hqc nhu mQt nhd tho ngin hon
rit nhi6u so voi mQt nhi vdn Nhu vdy, d€
bu6c vdo tnrong vin hgc ttang thnnh hinh
aiu thil ti, nhirng t6c gi6 d tinh 16 cing xa
so voi trung tAm ld nhimg iI6 thi nhu Hi
NQi thi cdng cdn lga chon tdm v6 c6 gi6 tri
nh6 nhAt, nghia ld yuu "tu., ti0n" cta h9,
vua v6i khi ndng d6u tu vC mit gie tri tei chinh nhrmg nhanh ch6ng thu lai duqc gi6
t4 tuqng trwrg Thi ca li mQt trong nhtng lo4i hinh cho ph6p lga.chon hdnh dQng dat d6n hi6u qud cao nhdt, vust qua duo c
nhirng li do hoirn todn mang tinh thuc ti6n
crich kh6ng tinh todn "kh6ng vj lqi" dd dat
il€n tlich cta minh trong trudng v[n hgc,
nhu ld nguy6n tdc sg tinh toin v6 sg v6 vi
lqi" [4, tr.316] CAn chri j,th6m ld hiu nhu
bat cu t6c nhan, dt ld nhd vdn hay nhd tho,
dAu tung c6 s6ng t6c tho, hoac vi6t theo l6i
lang mgn, tnrdc khi thuc su trd thinh m6t
tdn tu6i ndo tl6 trong tnrong v5n hgc Tho nhu mQt lga chon khri th6 ban tliu, nhrmg chi c6 c6c t6c giri xuit xri tri mi€n Trung moi chi6m ti lQ 5p ddo so voi c6c nhd tho
phia bac, nhat ld nhirng ngu<ri cdr xuAt thin
tu thdnh thi, vi duy tri ili€u cl6 khi tld c6 vi lh6 Nltng thanh ni€n thinh thi, ho{c rit
gdn vd dja li nhu o cdc tinh phia bdc gdn u"i Ifa NOi, c6 th6 "ti6u pha" tuy j'c6i v6n
md h9 c6 clugc <16 mua tim v6 bu6c chAn vdo trudng v5n hoc dang thinh hinh
4 Nhu vdy, sg tich lfiy v5n, tu bin c6 nhan d6i voi m6i mQt tic gii dn g6p phin
thtc ddy.ho tan qune vdo m6t kh6ng gian
dia li nhdm <t4t d6n mQt hipu quA cao nhdt
cia hinh dQng Di6u niy dua toi su hinh
thanh mot tnrdng vdn hec trong li6n quan tlen nhtng vi tri tlia li ld cric thirnh thi, noi
tAp trung cu din vd c6c ho4t dQng sin xuit,
seng tao, phSt hdnh, ti6u thu, bu6n bdn, thu
gran ndy ld bi6u hicn khric o quy m6 l6n
hon cta quri trinh k6t tinh thinh cric nh6m,
t6 chuc vdo m6t thoi tliOm nhdt tlinh cta
nhu P Bourdieu de d6 cap Chtng ta thiy
Trang 9126 NGHTEN cw v,{w nec,so to-zozz
Nam Phong hay Trung Bdc tdn vdn Trong khoing thoi gian tu 1928 toi hiit I 93 I Phan
Kh6i hoat cl6ng chri yiiu d khu v.uc biio chi mi6n Nam voi nhirng td brio l6n, c6 sric inh huong d6i voi c6rg ching: D6ng Phdp thni bdo, Thdn chung, Phtt nit tdn vdn, fitng
lqp bdo, Sau niy, nhtng ndm 1928-1932,
b6o d Sii Gin, Thuc nghiQp ddn bdo d6i
khi ctng {ldng l4i ciic bii cta Phan.Kl6i [Xem 2] Nhmg d6 ld n6i bdt nhd vi6t brio chu kh6ng nhd vi6t tho
Sau 1931, ho4t tlgng brlo chi cua 6ng
mo r6ng dAn ra bdc voi nhtng c6ng tAc cho cilc td D6ng Tdy, Ph6 tfrring d Hd NQi S.g dich chuy€ndia li niy trtng v6i su thay d6i
cAn can quyen lqc tuqng tnmg cta b:io chi
vIn h6a, cta s1r bi6n tl6i cta bin il6 vin
h6a N$u quan siit K hon c6 th€ nh4n
5a thoi di6m ndy gan voi nhtng- su bet dau
bdc D6 ld vi6c khni dQng lqi phong trio Tho m6i tr6n b6o Phong Hda, li nhirng
Trong Phung, NguyEn C6ng Hoan, trong
su c6ng tiic voi TAn DAn Thuc ra tru6c d6,
bdt ddu c6ng tric voi b6o chi Hd N6i theo
trong ti6u din vd cric t6c phim dlng b6o crha Phan Kh6i ndm 1930 [Xem 2] Trong thoi gian 1932 Phan Kh6i vin ldm viec
hdu nhu tap Eung tr€n td Trdng An bdojt Hu6; ddy ld to brio thu hai Phan Kh6i di6u
hdnh voi tu c6ch chir birt 6ng ti6p tuc
xuSt bin tudn brlo S6ng Huong th6m I I s6 nira, sau d6 tam ngimg rOi ban 6i giAy ph6p cho nh6m cQng sin Phan Ddng Luu,
Nguy6n Criu Thanh B€n canh nhing li do
vO qurin ti, v6 v6n tai chinh, cho su thdt
bai cta to b:io, c6 16 cin n6i <ltin nhirng li
do khdch quan ttAy khic nghiQt D6 ld tip
khdch-hdng d€ nu6i s6ng to_bdo, su t.u do
ca nhan cua cd nguoi viet liin ngucri doc
nhu Tu luc vdn dodn, TAn Din d He NQi,
Bin thdnh u hfu d Binh Dinh, Vai fd
cria tu b6:r c6 nhin, duo c tich lty dya trdn
v6n xd h6i, giiio duc vd trdi nghiOm c6 thd
mg rQng ra o nhtng hoat cl6ng khic nhu
bi6u cho n6 luc tich l0y v6n cira m6t ulc
gid cl6n ttr r6t xa v6 dia.li vd lua chon m6t
kha the can nhi6u sg ddu nr ld Phan Kh6i
vi c6ng vi6c ph6 binh Phan IG6i li mdt
vfn dQng, nhirng dich chuy6n gita c6c cuc
gian clia li Khrio s6t cria Lai \guyen An
cho thdy, ngay nr khi cdn hgc vi6t vin qu6c
ngt o qu6 nhi, Phan Kh6i <15 cQng uic voi
Nam Phong tqp chi 6 phdn phg truorg cht
H6.n Thoi gian c6ng tic khd ngin ngui, chi
khoring 8 th6ng, cta Phan Kh6i ngodi Hd
N6i ld mQt dip cho Phan IG6i trai nghiem
m6t cli6u ld chi c6 khu wc d6 thi tap trung
moi cho ph6p tri thric tro thanh hdng h6a,
vd nguoi viCt trd thdnh t6c nh6n tham gia
vdo chu6i sin xu6t hdng h6a-tri thuc Thu
nhdt khodng crich tlia li s6 kh6ng thuan lqi
nguoi cQng.t:ic; thir hai, vi th6 nguoi vigt
sE kh6ng thd chuy6n tAm cho vi6t Lich n6u
mu6n thuc hdnh vi6t nhu m6t ngh6 nghidp
trong thoi hiQn dai Sau d6, Phan Kh6i titip
tuc mQt c6ng vi6c lim b6o chuy6n nghidp
voi Btii Q,,ang Chi6u o hai td L4c tinh tdn
vdn vd Qu6c ddn diin ddn ndm 1919 Hoat
clQng vd quan h6 cua Phan Kh6i trong thoi
ki niy dd cho th6y 6ng thuc hi6n c6ng vi6c
n}d b6o dich.thuc voi viQc "sdn xuit" lidn
tuc cic bai viCt mang tinh thudng ki Nhfrng
loat bdi k6o ddi thdnh mgc brio tling nhi6u
ki cia Phan Khdi tr€n Luc tinh tdn vdn ndm
1919 ld v6 cic de tai thuong thric xi hQi vd
v6 ng6n ngri Trong ndm 1921, Phan Kh6i
lai chuyOn ra bIc ldm vi6c voi hai td beo
cta H6i C6ng thucmg ld ThVc nghiep ddn
bdo vit Htu Thanh Hai tit biro ndy ddu li nr
nhdn hoan todn theo nghia tU doanh kh6ng
c6 bAt ki su tro gifp ndo O chinh quy€n nhu
Trang 10Tho mni vd TV l$c vdn dodn 127
cho th6y, d mQt d6 thi nh6 nhu Hu€, thi dt
voi bd ddy hoc vdn cta tri thuc ci, kinh
nghiQm ldm b6o hon muoi nim tai c6c tl6
thi lon ld thri tu b-an luqng trung duoc tich
liy Phan Kh6i v6n rat kh6 duy tri duoc su
t6n tai cua to bdo vi no thi6u hdn nhtng
v6 qu6 Quring Nam, 6ng s6ng d Hud r6i sau
d6 tro vdo Sdi Gdn, .day hqc t?i trudng tu
thuc ChAn Thanh, vi6t bdi cQng tdc voi ciic
bao o Hd Nqi, tru6c ti6n ldtd D6ng Duong
KI6i c6 bii ddng tr€n D6ng Dr?g tqp
cfti tu khoing thitng.1011937; ng6i 0 Sdi
Gdn nhrmg 6ng c6 th6 vi6t cho to b6o o Hd
NQi Hdnh trini cua Phan KI6i the hiQn rd
nhtng tli6u ki6n kh6ch quan cAn thi6t cho
su t6n tai nhirng kh6ng gian.tlia li tuong
ung vni nhirng kh6ng gian tidm nlng cua
trudng vdn hgc Tru6c khi ld m6t t6c gid
quan treng d6i vni th6 lo4i ph6 binh b6o
chi, 6ng cdn tich liy dugc mQt s6 v6n quan
trong vdtri thfc, gi6o duc vi xd h6i \hmg
dd c6 thd hdnh vi tlat hieu qu6, 6ng cdn tim
ndm d nhtng cgc vdn h6a c6 sU tap trung
vdn h6a vir vdn hgc ld nhirng d6 thi lon
G6c nhin tu trudng vdn hoc thoi thuQc
rliacho ph6p nhan ra sg xuAt hi6n cria nhidu
dir chung c6.lien quan mAt thiet voi nhau
Truoc hdt, ve mat kh6ng gian dia li d6 li
sU tap rung cia ciic tl6 thi cho ph6p t4o ra
nhlng su tich ru gi6 tri thuong m4i Doi
kien cin thi6t cho nr do cii nhdn nlu m6t
riAn da khech quan d6 s6ng tao va huong
thp ngh6 thuat Tir d6 hinh thdnh cric cgc
quydn tgc tuong trung rtuo c tAp trung h6a
D6i voi ViCt Nam trorg hinh thrii thuQc ttia,
bdn canh nhtng co cAu kinh td cdn c6 su k6t
hqp gita j' chi dAn tQc v6i di srin vin h6a
nhu mot thu tdi sin tich lfiy dC kion tao nCn
mQt trung tim quy6n luc tuqng tnmg quan
trgng nh6t h Hd Ngi, trtng vni sU lya chon
dAn Thft hai, c6 sg tuong r?ng gita khoing
crich tlia li, vi tri illa li vdi nhirng lua chon cua nhirng c6 nhan tric gie d6i voi cAc khe th6 trong trudng vin hoc do nhfrng co c6u ngnm qn cua v6n vin h6a vd v6n kinh t6.
MQt th6 loai ddi h6i sg tich liy, m6t th6 loai
dga tr6n su d6c s6ng Cu6i ctng, nhirng sg
dich chuydn cua m6t c6 nhdn, mQt nh6m, mQt khri th6 vin chuong lu6n tudn theo quy
trung dga tr€n kh6ng chi su tich lfiy tu ban
kinh td md cdn ce tu ba,n trrqng trung Di6u
niy c6 th6 tao n6n m6t vdng xo6y dC thu htt
nhirng gi ld tinh nry nhat c[ra mQt n6n vdn hoc, m6t n6n v5n h6a, m6t c6ng d6ng duoc ggi ld ddn tQc dang d trqng th6i thu6c dia voi
r6t nhi6u gioi h4n Chinh di6u d6 cho ph6p tao n6n m6t kh6ng gian <lia li tlia phuong c6 sftc manh dua trdn su tg chri nhdt clini cua doi s6ng tinh thdn, di6u chu6n bi cho sg tlQc ldp v6 mat chinh tri sE toi sau d6 trCn khdng gian dia li toin qu6c
Tiri liQu tham khlo
[l L4i Nguy€n An (1991), "Khi ch6t nguoi midn Trung va tho Han Mac Tu", Tgp chl Vdn ipc sd l.
[2.] Lai Nguydn An lSru tam bi€n soan, 2005) Phan Khdi - Tdc ph,in ildng bdo 1930, Nxb HQi
Nhd vnn, Hn NQi.
[3] LAi Nguy6n An (ZOOS), Minh m6ng chqt cfrrii, Nxb H6i Nhd v6n, Hd Ndi
[4] P Bourdieu (201l), "C6 ching m6t hdnh vi v6 vi lqi", in ttong' L! do thtlc fiAn, vA ry thuyAt hdnh along, Nguy6n Tung dich, Nxb Tri thric,
Ha Nqi
[5] Nam Cao (2015), S6ng mon, Nxb Kim D6ng, Hd NQi.
[6] Phtng Ngoc Ki6n (2017) "Rousseau tronB
nhtng tranh chdp quan diem Truong hcro Ph4m
Qulnh gioi thiQu Rousseau tr6n T4p chi Naz Phong ndm 1926", T4p chi Nghi€n c*u vdn hsc, s6 10.
[7] C M6c vi Ph Angghen (1995),.C Mdc - Ph ,,{ngghen Todn tQp,Nxb Chinh tri qudc gia, Hn NOi.
[8] P Peycam (2015\, Liing bdo.Sdi Gdn Nguv6n Duc Tdi dich, Nxb T16, Tp H6 Chi Minh'