Tính hai mặt của biểu tượng đô thị trong phong trào thơ mới

TÍNH HAI MẶT CỦA BIỂU TƯỢNG ĐÔ THỊ TRONG PHONG TRÀO THƠ MỚI Hoàng Thị Duyên1 ầu thế kỉ XX, trước sự xâm lược và nhu cầu khai thác thuộc địa ráo riết của thực dân pháp, đất nước Việt Nam

TÍNH HAI MẶT CỦA BIỂU TƯỢNG ĐÔ THỊ TRONG PHONG TRÀO THƠ MỚI

Hoàng Thị Duyên1

ầu thế kỉ XX, trước sự xâm lược và nhu cầu khai thác thuộc địa ráo riết của thực dân pháp, đất nước Việt Nam đã có những chuyển mình dữ dội với sự xuất hiện ngày càng nhiều và nhịp độ phát triển ngày càng mạnh mẽ của các khu công nghiệp, nhà máy, hầm mỏ Như một hệ quả tất yếu, đô thị cũng ra đời và ngày càng lan rộng Nó nhanh chóng được các thi sĩ hướng đến hấp thụ và xây dựng thành một biểu tượng nghệ thuật sinh động và đa nghĩa Mang tính chất của biểu tượng nghệ thuật đích thực, biểu tượng đô thị chứa đựng trong mình tính hai mặt vừa đối lập vừa song hành Một mặt, đô thị là nơi ánh sáng phồn hoa đô hội đáng mơ ước, nhưng mặt khác nó lại là nơi đầy cạm bẫy, hiểm ác đối với con người Tính lưỡng diện này góp phần không nhỏ trong việc giải thích căn nguyên của những xúc cảm, tư tưởng của các thi nhân trong phong trào thơ Mới

1 MỞ ĐẦU

Thơ Mới (1932  1945) đã hình thành và tồn tại ở Việt Nam gần một thế kỉ nay Dù trải qua những thăng trầm biến động nhưng sự hiện diện của nó đã cho thấy sức mạnh của thơ Mới thực sự đã cắm rễ sâu xa vào nền văn hoá, văn học dân tộc Việt Nam Để mang lại những giá trị và sức mạnh ấy, một nhân tố quan trọng không thể không nhắc tới đó là việc các thi sĩ đã tạo dựng được một hệ biểu tượng nghệ thuật sâu sắc và giàu ý nghĩa trong thơ Chính những biểu tượng nghệ thuật tiêu biểu này cũng góp phần làm nên diện mạo đặc sắc cho phong trào thơ Mới trong nền thơ ca Việt Nam Trong số những biểu tượng nghệ thuật tiêu biểu của phong trào thơ Mới, biểu tượng đô thị nổi lên đóng vai trò chủ đạo Sức hấp dẫn của biểu tượng này được tạo ra từ chính tính chất lưỡng diện khó nắm bắt của nó

2 NỘI DUNG

2.1 Đô thị  chốn phồn hoa đô hội, rực rỡ ánh đèn, tiếng gọi của công danh, phú quí và giấc mộng dấn thân

Từ lâu trong cảm thức của nhân loại, đô thị đã trở thành biểu tượng cho ánh sáng, phồn hoa, nơi phủ đầy hào quang rực rỡ Lúc mới ra đời, " đô thị được coi là dấu hiệu định cư của các dân tộc du cư, xuất phát từ một sự thực mang tính chu kì Vì vậy, các đô thị theo truyền thống có hình vuông, đây là biểu tượng của sự ổn định biểu tượng về một người mẹ với thiên chức chở che những cư dân (giống người mẹ che chở những đứa con của mình)" [8, tr.307] Không chỉ biểu tượng cho sự ổn định mà đô thị còn là nơi tập trung thủ phủ của một thành quốc, một đất nước, do vậy tất cả những gì là văn minh, tiện lợi, rực rỡ nhất cũng thường tập trung ở nơi này Các hoạt động chính trị, giao lưu, văn hoá, lễ hội, buôn bán

1

ThS, Trường ĐHSP Hà Nội 2

Đ

thường diễn ra sôi động hơn các vùng thôn xa khác Do vậy, từ lâu trong cảm thức của con

người trên thế giới, đô thị đã là một nơi lấp lánh ánh đèn, nơi phồn hoa đô hội Nhiều truyện

cổ trên thế giới đã nói đến cảnh nhân dân ở những vùng thôn xa nô nức di chuyển về kinh

thành để dự lễ hội, hay để xem nhà vua tuyển hoàng hậu Ở Việt Nam, truyện Tấm Cám bản

của Nguyễn Đổng Chi đã kể rõ việc nhà vua mở hội và mọi người " áo mớ ba mớ bảy dập dìu

kéo nhau về kinh đô để trảy hội" Trong văn học hiện đại, truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch

Lam cũng tiếp nối cảm thức trên một cách rõ rệt Dưới sự cảm nhận tinh tế, nhạy cảm của Liên, một cô bé mới lớn, Hà Nội hiện lên như một thế giới khác hẳn phố huyện nghèo nàn, hiu hắt: " Liên lặng theo mơ tưởng Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực, vui vẻ và huyên náo" Đặc biệt, chuyến tàu đêm từ Hà Nội đã mang theo ánh sáng rực rỡ dù chỉ dừng lại ở phố huyện nghèo trong chốc lát nhưng cũng đủ để xua đi màn đêm u ám và thắp lên trong con người mòn mỏi nơi đây khát vọng về cuộc sống tốt lành no đủ hơn Những cảm thức nêu trên đã chảy tràn trong kí ức nhân loại và dường như nó trở thành " vô thức tập thể" (K.Jung)

ít nhiều chi phối đến nguồn suy nghĩ, khát khao của các nhà thơ mới trong hành trình tiến về

đô thị Vì vậy, đọc thơ Mới, ta thấy sự cảm nhận về Hà Nội, về đô thị của các nhà văn, nhà thơ đều có điểm gặp gỡ ở chỗ họ đều coi đó là một thế giới hoa lệ, thế giới phồn hoa có sức hút mãnh liệt đối với con người

Được coi là ánh sáng của văn minh, là mảnh đất châu thành tráng lệ, đô thị đã trở thành môi trường hấp dẫn, chinh phục những cái tôi thơ Mới đang hăm hở và khao khát công danh,

sự nghiệp, mong muốn được thể hiện tài năng, khẳng định chính mình và " mơ ước chuyện mai sau" Trong mắt của các thi sĩ, chốn thị thành là mảnh đất lí tưởng để thực hiện ước mơ công danh sự nghiệp Vì thế, Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận Nguyễn Bính, Đinh Hùng, Bích Khê và bao thi sĩ khác nữa cũng luôn khao khát hướng về

Trong số các nhà thơ mới, có thể nói, Thế Lữ là người có nhiều gắn bó với chốn thị thành Theo cách nói của Đỗ Lai Thuý thì Thế Lữ là " là con đẻ của đường phố, thơ ông là tiếng nói của đô thị" [7, tr.38] Ông đã từng hăm hở ra đi mang theo một hoài bão, một niềm tin mãnh liệt vào tương lai:

Bỗng một hôm từ phương ngoài xa cách Cơn gió phồn hoa thổi qua đời tịch mịch

Đem tới cho lòng ham muốn tung hoành

Giữa vinh hoa lồng lộng của văn minh

Không chỉ hướng về thị thành, nhà thơ còn kéo nàng Thơ của mình về với chốn phồn hoa

đô hội Đó là miền đất hứa hẹn một cuộc sống mới tốt đẹp trong cách nhìn nhận và đánh giá của thi nhân:

Tôi khuyên thơ tìm đến thành thị Khuyên sống chung trong cuộc đời mới mẻ Nàng ngại ngùng nhưng bởi đã quen chiều Bạn tình thơ nên nàng cũng ưng theo

(Trả lời  Thế Lữ)

Với hoài bão mãnh liệt, nhà thơ đã có lúc ôm giấc mộng khẳng định mình nên quyết tâm dấn thân vào cuộc sống thị thành Ông nhận thấy, đây là mảnh đất hứa để thi thố tài năng Sự ham mê đến mức cuồng si đã khiến thi sĩ " căng phồng" mình lên để sống Thành thị tấp nập

là nơi cái tôi của ông luôn hướng về cùng những giấc mộng công danh:

Đến Hà Nội với chiếc quần cộc lốc Với đôi giày vải trắng mang từ hạ sang đông

Đi giữa đường anh cứ ngước trông trời

Và dương dương vui vẻ như người Không bao giờ, không bao giờ biết khổ

Hăm hở với cuộc sống mới, cái tôi thi sĩ không còn màng đến những khó khăn mà cuộc sống ấy mang lại Đô thành đã chinh phục thi sĩ làm cho họ nhìn cuộc đời đầy rạng rỡ:

Đi qua các phố quên người đông Trời rét hay chăng chẳng bận lòng

Ta thấy tâm hồn đang rạng rỡ Tưng bừng muôn cánh bướm hoa tung

Không chỉ hăm hở, khát khao hướng về đô thị của cái tôi trữ tình càng trở nên cháy bỏng trong những vần thơ lãng mạn:

Trông về phía thị thành sau áng sương lam

Mà tơ tưởng cảnh ngựa xe náo động

Mà tha thiết mong cùng ai được sống Trong cuộc đời chói lọi của phồn hoa

Không chỉ Thế Lữ, mà ngay cả Nguyễn Bính, người thôn dân được coi là thi sĩ của hồn quê đất Việt cũng không cưỡng nổi sức hút của đô thành Trong cuộc đời phong trần của mình, ông đã không ít lần từ biệt chốn bờ lau gốc chuối để đến dấn bước chốn phồn hoa:

Bỏ lại vườn cam, bỏ mái gianh Tôi đi dan díu với kinh thành

Cũng như các thi sĩ khác, với Nguyễn Bính, đô thành trở thành miền đất hứa cho những giấc mộng công danh:

Rồi men tráng lệ châu thành ấy

Từ đấy in thêm một bóng người Bóng một nhà thơ đầy nguyện vọng Giữ lòng tin tưởng bước tương lai

(Lá thư về Bắc  Nguyễn Bính)

Sức hấp dẫn của chốn phồn hoa là một ma lực khó cưỡng Có lúc, nó đủ sức để đánh bật những ràng buộc, níu giữ của truyền thống xưa đã ăn sâu vào tâm thức ngay trong một con người được coi là " con nhà nho cũ gắn với thôn quê" như Nguyễn Bính Một thôn dân đặc sệt như ông trước đây đã từng " ngày thì theo đòi búi tó củ hành với cậu ruột mình  một nho

sĩ thôn Vân, đêm thì chìm đắm trong những hội chèo thôn Đoài, làng Đặng" vậy mà không ít

lần dấn bước vào chốn phồn hoa đô hội:

Phồn hoa rộn rã áo xiêm

Muôn bao hình ảnh có tìm như không

(Mười hai bến nước  Nguyễn Bính)

Chung một chí hướng với Thế Lữ, Nguyễn Bính, Thâm Tâm cũng nhận thấy ánh đèn rực

rỡ chốn đô thành có một sức quyến rũ, hấp dẫn lạ kì:

Thăng Long đất lớn chí tung hoành Bàng bạc gương hồ ánh mắt xanh Một lứa chung tình từ tứ chiếng Hội nhau vầy một tiệc quần anh

Trong con mắt của các thi sĩ thơ Mới, kinh thành là nơi phồn hoa đô hội, nơi ríu rít muôn xuân, nơi chứa đựng giấc mộng công danh, phú quí Điều này đã khẳng định trong bài thơ

Khóc Tản Đà của Trần Huyền Trân

Kinh thành ríu rít nở nghìn xuân Nghìn cánh song dâng mộng đỏ dần

(Khóc Tản Đà  Trần Huyền Trân)

Mảnh đất phồn hoa không chỉ là cái đích hướng tới của các thi sĩ như Thế Lữ, Thâm Tâm, Trần Huyền Trân mà nó còn có đủ sức mạnh để kéo thi sĩ Vũ Hoàng Chương ra khỏi mối tình đang nồng đượm chốn quê nhà với người trong mộng:

Ai ngờ giữa lúc lửa hương đượm Tình em thắm thiết gần si mê Tiếng gọi phồn hoa một buổi sớm

Đã cuốn chàng đi chẳng trả về

Khảo sát thơ Mới, ta dễ dàng nhận thấy rằng hình ảnh của đô thị xuất hiện với mật độ dày đặc Nó có thể hiển diện trực tiếp hoặc gián tiếp; ở dạng nguyên thể hay biến thể nhưng

nó có đặc điểm chung là tạo ra một hấp lực để lôi cuốn con người Từ thơ Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Nam Trân đến thơ Đinh Hùng, Bích Khê, Thái Can đều xuất hiện những hình ảnh đô thị như Hà Nội, Sài Gòn, Huế, Đà Lạt, kinh thành, kinh đô, thành thị, đô thị với cảm thức về một vùng ánh sáng rực rỡ, lung linh mà ai cũng có khát vọng hướng về

Như vậy, trong bước chuyển mình đầu tiên của xã hội trên con đường hiện đại, các đô thị lớn đã hình thành và toả sức hấp dẫn với con người, nhất là các thi sĩ vốn là những người mang trong mình cái nghiệp văn chương cần có miếng đất để thi thố tài năng Ánh hào quang

rực rỡ của đô thị, kinh thành, kinh đô đã lần lượt chinh phục những cái tôi thơ Mới từ những sinh viên, viên chức tân tiến sống, học tập và làm việc ở đô thị (như Xuân Diệu, Huy Cận, Thế Lữ ) cho đến những thôn dân thủ cựu gắn bó máu thịt với làng quê hương đồng gió nội như Nguyễn Bính Bởi thế, đô thị đã trở thành một thứ ánh sáng huyễn hoặc có đủ sức mạnh

để kéo không ít thi sĩ thơ Mới ra khỏi mái nhà bình yên nơi thôn ổ để lao vào một cuộc sống mới đầy thử thách Đô thị đã đồng hành cùng khát vọng dấn thân để thực hiện ước mơ công danh, sự nghiệp của biết bao thi nhân

2.2 Đô thị, chốn bon chen, ngột ngạt, tha hoá và sự giã từ đô thị

Mang đầy đủ những đặc điểm, bản chất của một biểu tượng nghệ thuật đích thực, đô thị trong phong trào thơ Mới tập hợp trong mình những thái cực đối lập (điều này xuất phát từ bản chất sống động, biến ảo và đa trị của biểu tượng) " vừa hút vừa đẩy", vừa là nơi phồn hoa

đô hội vừa là chốn cạm bẫy hiểm nguy Một mặt nó mang ý nghĩa về sự ổn định, sự chở che, với ánh sáng văn minh huyễn hoặc con người Song, mặt khác nó lại là không gian ngột ngạt, giam hãm, bào mòn dần sự sống tạo nên một tâm trạng chán ghét đô thị, nỗi sầu đô thị tràn ngập trong lòng các thi nhân Tâm trạng này cũng có phần được giải thích từ phân tâm học: " Theo phân tâm học hiện đại, thành thị là một trong những biểu tượng của người mẹ, với hai khuôn mặt là chở che và giới hạn" [8, tr.307]

Nếu trở về với cội nguồn văn hoá nhân loại thì nỗi sầu đô thị, sự chán ghét đô thị đã được đề cập đến từ lâu Ngay từ thời La Mã, đô thành Babilone Lớn (tập trung hơn một triệu

dân và đạt tuyệt đỉnh của đế chế) đã bị người xưa nguyền rủa, coi đó là con đại dâm phụ Và

tôi thấy người đàn bà ấy uống say máu các vị thánh đồ và máu các vị tuẫn đạo vì đức chúa Giêsu Trong tâm thức của người La Mã cổ đại, đô thị đã gắn liền với sự huỷ diệt (uống máu)

và họ coi đó là người mẹ hư hỏng và làm hư hỏng thay vì đem lại sự sống và phép lành đã

gây nên chết chóc và tai hoạ [8, tr.307] Tâm lí chán ghét đô thị của các nhà thơ Mới có phần

được dội về từ kí ức xa xưa của nhân loại nhưng chủ yếu do xuất phát từ những bất cập, những trở ngại thực tế mà họ vấp phải từ chính cuộc sống này Bởi thế, hăm hở khát khao được đến thành thị lệ hoa nhằm thực hiện giấc mộng công danh sự nghiệp và để khẳng định bản lĩnh, nhưng vừa đặt chân đến nơi này, các nhà thơ đã vấp ngay phải những sự thật phũ phàng, những éo le, trớ trêu nên ngập tràn nỗi thất vọng

Hầu hết các thi sĩ thơ Mới rất nhạy cảm với mặt trái của đô thị, họ nhận ra những sự thật đắng cay như sự chật chội, ngột ngạt, bon chen, lừa lọc, ganh ghét, gian trá đầy rẫy trong cuộc sống thị thành

Đô thị là cái " lồng" ngột ngạt, nhỏ bé không đủ chỗ cho các thi sĩ vươn tới thực hiện

những lí tưởng vĩ đại, những mộng đẹp về công danh: Cánh vĩ đại vướng trong lồng thực tế (Lí tưởng  Vũ Hoàng Chương); Kinh thành mây đỏ như son/ Chiếc lồng em hẹp giam con

chim trời (Thưa bà  Trần Huyền Trân)

Chính sự ngột ngạt ấy đã " bào mòn" con người trong nhịp sống chóng mặt, ồn ào, hỗn tạp:

Hà Nội cơ hồ loạn tiếng ve

Nắng dâng làm lụt cả trưa hè

(Nguyễn Bính)

Đô thị không long lanh như các thi sĩ vẫn mơ mộng mà cũng nhuốm đầy tang tóc, buồn

bã:

Chiều về chầm chậm trong hiu quạnh

Tơ liễu theo nhau chảy xuống hồ Tôi thấy quanh tôi và tất cả Kinh thành Hà Nội quấn khăn sô

(Viếng hồn trinh nữ  Nguyễn Bính)

Nguy hiểm hơn, đô thị còn đầy rẫy lừa lọc, ganh ghét, gian trá, đố kị, bon chen:

Những vai Ganh Ghét cùng Gian Trá Diễn kịch Trần Gian mãi chẳng thôi

(Thế Lữ)

Con người đô thị dần đánh mất đi bản chất tốt đẹp của mình, trở nên xa lạ với chính mình, trở thành những con người vong bản, thô tục:

Ôi ngơ ngác một lũ người vong bản Mất tinh thần từ những buổi xa xôi

(Bài ca man rợ  Đinh Hùng)

Xa tục phố đây bức tranh thần hoạ

(Đinh Hùng)

Hoặc: Ta cười xuống kẻ tình nhân tục phố

(Đinh Hùng)

Và hơn thế, cuộc sống đô thị ô trọc đã " giết chết" cảm hứng nghệ thuật của bao thi sĩ:

Tiếng ồn ào nhộn nhịp Hà thành

Đã che át tiếng du dương êm dịu Của khúc tiên ca xa xăm trong trẻo Cho nên tôi chán nản bấy lâu nay Chiếc đờn lòng hờ hững bỏ chùng dây

Và để mặc tơ nhện sầu chăng phím

Đến đây, ta thấy rõ mặt trái của đô thị Nó không chỉ có sức hấp dẫn mà còn là nơi xa lạ đầy cạm bẫy Nó đã " ném" các thi sĩ nhiều mộng mơ vào guồng quay lạnh lùng khắc nghiệt

Nó khiến các thi nhân bừng tỉnh và không ít người đã vỡ mộng Bao giấc mộng huy hoàng được ấp ủ và kì vọng ở nơi phồn hoa đô hội, " mộng huy hoàng" đến đây đã tan vỡ tạo nên một nỗi buồn thẳm sâu thành một khối sầu lớn có sức lan toả mạnh mẽ Chưa hết, sự " vô tình", lạnh lùng trong guồng quay của nó khiến con người phải đối diện với một thế giới buồn

chán, lẻ loi, cô độc Họ cảm thấy hụt hẫng, cô đơn, lạc lõng ngay trong môi trường mà trước

đây họ luôn khao khát, mơ ước:

Bao năm đi giữa kinh thành Bao năm lẻ bóng lẻ hình lẻ đôi

Hay:

Một buổi sớm mai đến Sài Gòn Thân em chẳng khác con chim non

Bơ vơ trong xứ người xa lạ Rộn những phồn hoa, em chạnh buồn

Không chỉ lạc lõng, các thi nhân còn cảm nhận rõ sự " ăn mòn" của cuộc sống đô thị đối với niềm tin, tư tưởng, khát vọng và cả cuộc đời của họ Họ đắng cay nhìn cuộc đời đang chết mòn, chết dần từng ngày một:

Sao chẳng về đây nỡ lạc loài Giữa nơi thành thị gió mưa phai Chết rồi từng nấc rồi mai mốt Chết cả mùa xuân chết cả đời

(Sao chẳng về đây  Nguyễn Bính)

Đối diện với mặt trái đáng buồn của đô thị, các hồn thơ Mới sau buổi háo hức ban đầu đã quay ra chán ngán cuộc sống nơi đây:

"Cái sung sướng phồn hoa tôi đã chán!"

Đâu chỉ dừng lại ở nỗi chán ngán, đôi lúc cuộc sống đô thị với những áp lực riêng, những quan hệ lạnh lùng, tráo trở đè nặng lên tâm hồn thi sĩ trở thành những cơn ác mộng đầy ám ảnh:

Tôi chợt hiểu hình ảnh đời là thế

Có phải còn vui đẹp lắm đây chăng

Là chốn nhân gian đang uống máu nồng Nuốt một nửa, còn phun nhau một nửa

Những vần thơ trên viết về đô thị của Thế Lữ không khỏi nhắc nhở ta trở về với những

ấn tượng, cảm giác của người Babilone xưa khi nghĩ về đô thành của mình, về sự huỷ diệt, chết chóc đô thị trong suy nghĩ của Thế Lữ cũng như các nhà thơ Mới khác là một xã hội đầy ganh tị, gian trá, chuộng cái áo khoác bên ngoài, lấy cái nhân tạo thay thế cái thiên tạo một cách sống sượng, tâm hồn bị đoạ đầy, thể xác trĩu nặng đang giãy giụa, lồng thét như cố

vẫy vùng khỏi ngục tù vật chất để hoà hợp với thiên nhiên Bởi thế, họ luôn cảm thấy lạc lõng

trước cuộc sống phồn hoa khắc nghiệt

Tỉnh ngộ khi giấc mộng không thành, nhiều thi sĩ thơ mới ngậm ngùi trước cuộc sống vô

phương hướng, mịt mờ của đô thị: Em ơi, Hà Nội là phương nào/ Đêm tàn chẳng có chiêm

bao (Một con sông lạnh  Nguyễn Bính); Chúng tôi hai đứa xa Hà Nội/ Bốn tháng hình như

kém mấy ngày/ Lăn lóc có dư mười mấy tỉnh/ Để rồi nằm mốc ở nơi đây (Giời mưa ở Huế 

Nguyễn Bính); Bóng đơn đi giữa kinh thành/ Nhìn duyên thiên hạ nghe tình người ta (Tương

tư  Trần Huyền Trân)

Không chỉ ngậm ngùi, cô đơn, mà các nhà thơ mới còn giã từ nơi thị thành nhốn nháo để tìm đường trở về chốn cũ:

Một ngày biếc thị thành ta rời bỏ Quay về xem non nước giống dân Hời

(Trên đường về  Chế Lan Viên)

Chán ghét cuộc sống nơi phồn hoa đô hội, khước từ nơi đây để tìm đường trở về với thôn quê, trở thành một xu hướng tâm lí của các thi sĩ thơ Mới:

Tôi từ thơ trẻ biệt lều tranh Rồi lớn và yêu giữa thị thành Gió thổi bâng khuâng hồn cỏ dại Ngậm ngùi chợt nhớ luỹ tre xanh

Chẳng đợi mà xuân vẫn cứ sang Phồn hoa thôi hết mộng huy hoàng Sớm nay sực tỉnh sầu đô thị

(Sao chẳng về đây  Nguyễn Bính)

Trong tâm thức các nhà thơ Mới luôn tồn tại hai trạng thái tâm lí đối lập, một mặt họ háo hức được bước chân vào cuộc sống đô thành rực rỡ nhưng mặt khác, họ lại chứng kiến những mặt trái đáng buồn của nó và nảy sinh tâm trạng chán ngán, muốn từ bỏ nó Để từ bỏ cuộc sống này, họ lại mơ về một ngôi nhà, một mảnh vườn, một con đường quê thôn dã, bình yên muôn thưở như một điểm tựa vững chãi trong tâm hồn

Trong số các nhà thơ Mới giã từ đô thị để trở về thôn quê, Nguyễn Bính là người tỏ thái

độ rõ ràng, dứt khoát nhất Mới ngày nào, thi sĩ của đồng quê từng mơ ước, khát khao được

dấn bước chốn kinh thành (chốn tôi mơ), đã ngậm ngùi tạm biệt bướm trắng, tơ vàng, vườn

cam, mái gianh để gia nhập vào cuộc sống thành thị đầy háo hức mà giờ đây đã lại muốn từ

bỏ chốn " phồn hoa cát bụi" để trở về với thôn quê đồng nội ấm áp tình người Sự va vấp và cái khắc nghiệt của cuộc sống thành thị khiến cho hồn thơ ông sống giữa đô thành mà luôn hướng về thôn quê như một khát vọng mãnh liệt:

Xuân đang sang rồi em có hay Tình xuân chan chứa ý xuân đầy Kinh kì bụi quá xuân không đến Sao chẳng về đây, chẳng ở đây

(Nguyễn Bính)

Bỏ nơi thành thị chốn tôi mơ Trở lại thôn quê lúc bấy giờ Sống lại quãng đời thời trẻ bé Thả diều bắt bướm với nàng thơ

(Sao chẳng về đây  Nguyễn Bính)

Với sự cảm nhận của tâm hồn thi nhân thì thôn quê là mảnh đất bình yên, là mái nhà hạnh phúc, là nơi che chở bao dung, còn đô thị là nơi " gió mưa phai", giết dần giết mòn tuổi xuân, lòng hăm hở, sự yêu đời của con người Sẵn trong mình mặc cảm về thân phận tha hương, của kiếp chim lìa đàn, Nguyễn Bính tự phân lập mình thành hai cực ở hai miền không gian đối lập: Quê mình và quê người, thôn quê và đô thị Xứ người là nơi đất khách, nơi bụi bặm, nơi xa lạ vô tình Đối lập với xứ người là " xứ mình", " quê mình" là những gì nên thơ trong trẻo lắm bướm nhiều hoa, bờ tơ lá lộc, là hội xuân, là tiếng trống chèo, ngay cả khi có mưa gió thì cũng là " mưa nhè nhẹ, gió thanh thanh" đầy gợi tình, gợi cảm Toàn bộ không gian ấy như một cõi yên bình muôn thưở mà thi nhân luôn hướng về Bởi thế, Chu Văn Sơn thật có lí khi cho rằng: " Nếu quê mình là nơi đoàn tụ thì quê người là trường lưu lạc Nếu quê mình là vun trồng, nuôi dưỡng thì quê người, nhất là đô thị lại là nơi tàn phá, tiêu huỷ Nếu quê mình là thanh đạm, bình ổn thì đô thị quê người là nhiễu loạn, bấp bênh Nếu quê mình là thôn ổ nghĩa tình thì quê người là cái biển tiền người ta Nếu quê mình là đất lành, nôi ấm thì quê người là cái sòng đời" [6, tr.53]

Cùng với Nguyễn Bính, Đinh Hùng cũng là nhà thơ cảm nhận rõ nét về sự tha hoá của con người đô thị Trong thơ Đinh Hùng, đô thị hiện lên gắn nhiều với nét tiêu cực Và hơn thế, con người đô thị là con người vong bản, mất tinh thần, lạc mất thiên nhiên, đánh mất những gì tốt đẹp nhất Chính vì sự vong bản nên nhà thơ đã có cả một hành trình để tìm về với sự hồn nhiên trinh bạch trong tâm hồn, là sự níu kéo, lưu giữ chút gì tốt đẹp nhất còn sót lại:

Lòng đã khác ta trở về Đô Thị

Bỏ thiên nhiên huyền bí của ta xưa Bóng ta trùm đi khắp lối hoang sơ

Và chân bước nghe chuyển rung đồi suối

(Bài ca man rợ  Đinh Hùng)

Sự khát khao níu kéo những gì tốt đẹp nhất cũng không làm cho nhà thơ kiếm tìm được những điều mình hằng khao khát vì vậy ông càng cảm thấy thất vọng và lạc loài:

Ta lạc hồn giữa lâu đài kì dị Suốt muôn đời không hiểu dãy hành lang Dưới hiên tây từng thế kỉ điêu tàn

Gạch ngói cũ nghe hoa thềm rụng cánh

(Mê hồn ca  Đinh Hùng)

Tâm trạng chán ghét đô thị trong văn học dường như ta đã bắt gặp trong thơ của Bôđơle trước đây:

Những ngôi nhà đủ màu xanh đỏ Che kín trời xanh ở mọi nơi Không một ánh sao, một chút mặt trời Dẫu nhìn đâu nữa đi

Cũng chỉ thấy con quái vật ấy đứng nghênh ngang

Và trong tâm trí tôi Trong cái im lặng khủng khiếp của tường vôi đá Chỉ còn biết sợ

Cảm giác của Bôđơle đã được các nhà thơ Mới ở Việt Nam cảm nhận và trải nghiệm một cách thấm thía Song, trong sự cảm nhận của các thi sĩ thơ Mới Việt Nam, nỗi sầu đô thị dường như rõ rệt hơn, mãnh liệt hơn bởi họ nhận thức được rõ nhất những cái được, mất của nền đô thị xâm lấn xã hội thôn quê cổ truyền, họ sẵn nỗi niềm mặc cảm với đời sống đô thị công nghiệp vốn ra đời từ cuộc xâm lược và khai thác thuộc địa của phương Tây Bởi thế, sau phút hào quang, tráng lệ ban đầu, đằng sau vẻ long lanh ngụy tạo bên ngoài, đô thị đã hiện ra với bản chất đích thực là nơi ngột ngạt, chốn bon chen, tha hoá khiến cho các thi sĩ mệt mỏi, buồn sầu, chán ghét và giã từ đô thị

3 KẾT LUẬN

Như vậy, việc phân tích trên có thể đi đến khẳng định rằng: biểu tượng đô thị trong thơ Mới mang tính hai mặt rõ rệt Một mặt, nó là nơi ánh sáng phồn hoa, văn minh, tiện lợi, sôi động tạo ra sức hút khó cưỡng với các thi sĩ Nhưng mặt khác, đó là nơi bụi bặm đầy cạm bẫy với những quan hệ lạnh lùng, tàn nhẫn, tráo trở, những " nanh vuốt" sẵn sàng " nuốt chửng" con người, làm tha hoá, giết dần giết mòn sự sống và cảm hứng nghệ thuật Với ý nghĩa là nơi phồn hoa đô hội, là ánh sáng của văn minh, biểu tượng đô thị đã tạo ra nhiều cung bậc cảm xúc như niềm vui, sự hăm hở, nhiệt tình, khát vọng hoà nhập, niềm tin tưởng, sự hy vọng tràn trề và cả những viễn cảnh đẹp tươi, sáng láng Nhưng khi đô thị hiện lên mang ý nghĩa là nơi bụi bặm, cạm bẫy, nó tạo ra tâm lí hụt hẫng, sự chán chường, nỗi thất vọng, sự khước từ Trong đó, cảm xúc buồn đóng vai trò chủ đạo Chính đô thị đã trở thành nền tảng cho sự hình thành những cảm xúc mới mẻ của thơ mới Nó là môi trường thuận lợi để " cởi trói" cho suy nghĩ, cảm xúc, giúp con người thực hiện khát vọng " được thành thực" Vì vậy, biểu tượng đô thị đã góp phần tạo nên diện mạo cho thơ Mới cũng như hiện đại hoá nền văn

học dân tộc trong buổi giao thời

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê Thị Anh, Thơ Mới với Thơ Đường, Nxb Văn học, H., 1997

2 Huy Cận, Hà Minh Đức (Chủ biên), Nhìn lại một cuộc cách mạng trong thi ca (60 năm Phong

trào Thơ mới), Nxb Giáo dục, H., 1997