Giống như một hộ gia ah không thể đáp ứng mọi mong muốn của tất cả mọi người, xã hội cũng không thể làm cho mỗi cá nhân có được mức sống cao nhất như họ khao khát.. Do đó, các nhà kinh t
Trang 1MƯỜI NGUYÊN LÝ CỦA KINH TẾ HỌC
Thuật ngũ nến kinh tế(economy) bất nguốn từ tiếng Hy Lạp oikonomos có nghĩa
là "nguời quản gia" Thoạt tiên, ngũ nghĩa căn nguyên này có vẻ kỳ lạ Nhưng thực ra, các hộ gia đình và nên kinh tế có rất nhiêu điểm tương đông
Một hộ gia đình phải đối mặt với nhiêu quyết định Nó phải quyết định các thành viên trong hộ gia đình làm những nhiệm vụ gì và mỗi thành viên nhận lại được g: Ai nấu bữa tổi? Ai giặt quẩn áo? Ai nhận được món tráng miệng thêm
trong bữa tối? Ai được chọn xem các chương trình truyển hình? Tóm lại, các hộ gia đình phải phân bổ nguon lực khan hiếm của mình giữa các thành viên khác
nhau tùy theo khả năng, nỗ lực, và mong muốn của từng thành viên
Cũng giống như một gia đình, xã hội phải đối mặt với nhiều quyết định Một
xã hội phải quyết định cấn phải làm gì và ai sẽ làm công việc đó Xã hội cân phải
có một số người sản xuất thực phẩm, một số người khác sản xuất quẩn áo và một
số khác thiết kể các phán mếm máy tính Một khi xã hội đã phân bổ được mọi người (và đất đai, nhà xưởng, máy móc) vào những ngành nghể khác nhau, xā hội cũng phải phân bổ sản lượng hàng hóa và dịch vụ mà nó sản xuất ra Xã hội phải quyết định ai sẽ ăn trúng cá và ai sẽ ăn khoai tâ, Xā hội phải quyết định ai sẽ đi
xe Ferrari và ai sẽ đi xe buýt
Việc quản lý nguôn lực của xã hội có ý nghĩa quan trọng vì nguôn lực khan hiếm Khan hiếm' có nghĩa là các nguốn lực của xã hội hạn chế và không thể sản xuất mọi hàng hóa và dịch vụ mà mọi người mong muốn Giống như một hộ gia
ah không thể đáp ứng mọi mong muốn của tất cả mọi người, xã hội cũng không thể làm cho mỗi cá nhân có được mức sống cao nhất như họ khao khát
Kinh tể học là môn học nghiên cứu cách xã hội quản lý các nguôn lực khan
hiếm Ở hấu hết các xã hội, nguốn lực được phân bổ không phải bởi một nhà độc tài có toàn quyển, mà thông qua sự tương tác qua lại giữa hàng triệu hộ gia đình
và doanh nghiệp Do đó, các nhà kinh tể nghiên cứu con người ra quyết định như thế nào: họ làm việc bao lâu, mua cái gì, tiết kiệm bao nhiêu và đầu tư khoản tiết
Khan hiếm: bản chất nguồn lực xã hội có giới hạn
Kinh tể học: nghiên cỨU cách thức xã hội quản lý nguồn lực khan hiếm
1.
2
Trang 24 PHẢNI GIOITHIỆU
kiệm ấy ra sao Các nhà kinh tế cũng nghiên cứu xem con người tương tác với nhau như thể nào Vi dụ, họ muốn phân tích xem làm thể nào mà nhiểu người mua và bán một mặt hàng lại có thể cùng nhau xác định giá cả và lượng hàng bán
a Cuối cùng, nhà kinh tế phân tích các lực lượng và xu thế tác động đến nến kinh
tế với tư cách một tống thể, bao gôm tăng trưởng thu nhập bình quân, tỷ lệ dân cư không thể tìm đượcviệc làmvà tốc độ tăng giá.
Kinh tế học nghiên cứu nên kinh tế dưới nhiểu góc độ khác nhau, nhưng môn
học này thống nhất với nhau ở một số ý tưởng cơ bản Trong chương này, chúng
ta sẽ xem xét Mười Nguyên lý của Kinh tế học Đừng lo lẩng nếu như bạn chưa hiều ngay tất cả các nguyên lý đó, hoặc nếu như bạn thấy các nguyên lý đó chưa hoàn toàn thuyết phục Trong các chương tiếp theo, chúng ta sẽ khảo sát đấy đủ hơn các ý tường này Mười nguyền lý được giới thiệu ở đây chỉ nhằm giúp các bạn
có một cái nhìn tổng quan vê kinh tẽ học Bạn có thể xem chương này là "sự báo trước những điều hấp dẫn sảp tới":
CON NGƯỜI RA QUYẾT ĐỊNH NHƯ THẾ NÀ0?
Nên kinh tế không có gi là huyển bí Cho dù chúng ta đang nói vể nến kinh tế của
Los Angeles, Hoa Kỳ, hay của toàn thế giới, thì nên kinh tế cũng chỉ là một nhóm người tương tác với nhau trong cuộc đấu tranh sinh tổn của họ Bời vì hoạt động của nên kinh tě chẳng qua phản ánh tác động gộp hành vi của các cá nhân, nên chúng ta khởi đầu nghiên cứu kinh tế học bằng bốn nguyên lý về cách thức ra quyết định cá nhân
Nguyên lý 1: Con người đối mặt với sự đánh đổi
Bạn đã từng nghe câu ngạn ngữ sau: "Chẳng có gì là cho không cở": Để Có được một thứ ưa thích, chúng ta thường phải từ bỏ một thứ khác mà mình cũng ưa thích
Ra quyết định đòi hỏi phải đánh đổi mục tiêu này để đạt được một mục tiêu khác Chúng ta hãy xem xét tinh huống một cô sinh viên phải quyết định phân bổ nguôn lực quý báu nhất của mình: đó là thời gian của cô Cô có thể dùng toàn bộ thời gian
để nghiên cứu kinh tế học, dùng toàn bộ thời gian để nghiên cứu tâm lý học, hoặc phân chia thời gian giữa hai mỗn học đó Để tảng thêm một giờ học môn này, có phải từ bỏ một giờ học môn kia ĐỂ tẳng thêm mỗi giờ học, cô phải từ bò một giờ
mà lễ ra cô có thể có được giấc ngù trưa ngắn, đạp xe, xem TV hoặc đi làm thêm Hoặc hãy xem xét cách thức các bậc cha mẹ ra quyết định chi tiêu thu nhập của gia đình của họ Họ có thể mua thực phẩm, quân áo hay quyết định đưa cả nhà đi
du lich Họ cũng có thể tiết kiệm một phẩn thu nhập cho lúc về già hay cho con
cái vào học đại học Khi quyết định chi tiêu thêm một đô la cho một trong những
hàng hóa trên, họ phải giảm một đô la chi cho các hàng hóa khác
Khi con người tập hợp lại thành xã hội, họ đổi mặt với nhiểu loại đánh đổi Ví
dụ kinh điển là sự đắnh đổi giữa "súng và bơ Khi xã hội chi tiêu cho quốc phòng càng nhiếu để bào vệ bờ cõi khỏi giặc ngoại xâm (súng), nó sẽ phải chi tiếu ít đi cho hàng tỉiêu dùng phục vụ đời sống của người dân (bơ) Sự đánh đổi quan trọng
Trang 3CHUƠNG1 MUOI NGUYÊN LÝ CỦA KINH TÉ HỌC 5
trong xã hội hiện đại là giữa môi trường trong sąch và thu nhập Các đạo luật yêu
cầu doanh nghiệp phải cắt giảm lượng chất thải gây ô nhiễm sẽ đấy chi phí sản
xuất lên cao Do chi phí cao hơn, nên cuối cùng các doanh nghiệp này kiếm được
ít lợi nhuận hơn, trả lương thấp hơn, bán với giá cao hơn, hoặc kết hợp cả ba yếu
tố này Như vậy, mặc dù các quy định về chống ô nhiễm đem lại ích lợi cho chúng
ta ở chỗ làm cho môi trường trong sạch hơn và nhờ đó sức khỏe của chúng ta tốt
hơn, nhưng chúng tá phải cháp nhận tốn thất là giảm thu nhập của chủ doanh nghiệp, công nhân hoặc người tiêu dùng
Một sự đánh đổi nữa mà xã hội đối mặt là giữa bình đẳng và hiệu quả Hiệu
quả' là khái niệm dùng để chi việc xã hội nhận được lợi ích cao nhất từ các nguốn
lực khan hiếm của mình Bình đẳng² là khái niệm chi lợi ích thu được từ các
nguổn lực khan hiếm đó được phân chia một cách đồng đều giữa các thành viên của xã hội Nói cách khác, hiệu quả đ cập đến quy mô của chiếc bánh kinh tế, còn bình đẳng nói lên chiếc bánh đó được phân chia như thế nào
Khi thiết kế các chính sách của chính phü, hai mục tiêu này thường xung đột
với nhau Chẳng hạn, chúng ta hãy xem xét các chính sách nhẳm đạt được sự phân
phối phúc lợi kinh tế một cách bình đẳng hơn Một số chính sách, ví dụ hệ thống phúc lợi xã hội hoặc bảo hiểm thất nghiệp, tìm cách trợ giúp cho những thành
viên của xã hội cẩn đến sự giúp đỡ nhiều nhất Các chính sách khác, ví dụ thue
thu nhập cá nhân, yêu cầu những người thành công về mặt tài chính phải đóng góp nhiều hơn người khác trong việc hỏ trợ cho hoạt động của chính phủ Trong khi các chính sách này đạtđượcsự bình đẳng hơn, chúng làm giảm hiệu quả Khi chính phủ tái phân phối thu nhập từ người giàu sang người nghèo, nó lam giảm phẩn thưởng trả cho sự làm việc chăm chi và kết quả là mọi người làm việc ít hơn
và sản xuất ra ít hàng hóa và dịch vụ hơn Nói cách khác, khi chính phủ cố gảng cåt chiếc bánh kinh tế thành những phấn đếu nhau hơn, thi chiếc bánh nhỏ lại
Cán phải nhận ra rầng việc con người phải đối mặt với sự đánh đổi không tự
cho chúng ta biết họ sẽ hoặc nên ra những quyết định gi Một sinh viên không nên
từ bỏ môn tâm lý học chỉ để tăng thời gian cho việc nghiên cứu môn kinh tế học
Xã hội không nên ngừng bảo vệ môi trường chi vì các quy định về môi truờng
làm giảm mức sống vật chất của chúng ta Không nên bỏ rơi người nghèo chỉ vì việc trợ giúp họ làm bóp méo các động cơ làm việc Mặc dù vậy, việc nhận thức được những sự đánh đổi trong cuộc sống có ý nghĩa quan trọng, bởi vì con người
có thể ra quyết định tốt khi họ hiếu rõ những phương án lựa chọn mà họ đang có
Do vậy, việc nghiên cứu kinh tế học của chúng ta bắt đẩu bảng việc công nhận sự
đánh đổi trong cuộc sống
Nguyên lý 2: Chi phí của một thứlà cái mà bạn từ bỏ để có được nó
Vì con người đổi mặt với sự đánh đồi, nên việc ra quyết định đòi hỏi phải so sánh
chi phí và lợi ích của các phương án hành động khác nhau Song trong nhiêu
Hiệu quả: là tình trạng mà ở đó xã hội đạt được nhiều nhất từ nguồn lực khan hiểm Binh đằng: tình trạng phân phối sự thịnh vượng kinh tế một cách bằng nhau giữa
1
2
các thành viên trong xã hội
Trang 46 PHẢNI GIÓITHIÊU
trường hợp, chi phí của một hành động nào đó không phải lúc nào cũng rõ ràng
như biểu hiện ban đẩu của chúng
Chầng hạn, chúng ta xem xét quyét định liệu có nên đi học đại học hay không
Lợi ích chính là làm giàu thêm kiến thức và có được những cơ hội làm việc tốt hơn trong cả cuộc đời Nhưng chi phí của nó là gi? Để trà lời câu hỏi này, bạn có
lễ muốn cộng số tiển chi tiêu cho học phí, sách vở, nhà ở lại với nhau Nhưng tổng
số tiển này không thực sự biểu hiện những gi bạn tử bỏ để theo học một năm ở trường đại học
Có hai vấn để với sự tính toán này Thứ nhất, nó bao gôm cả một số thứ không thực sự là chi phí của việc học đại học Ngay cả khi không học đại học, bạn vẫn cấn một chỗ để ngù và thực phẩm để ăn Tiển ăn ở tại trường đại học chỉ là chi phí của việc học đại học khi nó đåt hơn những nơi khác Dĩ nhiên, tiển ăn ở tại trường đại học cũng có thể rẻ hơn tiến thuê nhà và tiển ăn mà bạn tự lo liệu Trong trường hợp này, các khoản tiết kiệm về ăn ở là lợi ích của việc đi học đại học Thứ-hai, cách tính toán chi phí như trên có một vấn để khác nữa là nó bỏ qua khoản
chi phí lớn nhất của việc học đại học - đó là thời gian của bạn Khi bạn mất một
năm để lắng nghe bài giảng, đọc sách giáo khoa và viết tiểu luận, bạn không thể
dành thời gian đó cho công việc khác Đối với hầu hết sinh viên, thu nhập mà họ
phải từ bỏ để theo đuối việc học đại học là khoàn chi phí lớn nhất cho việc học đại học của họ
Chi phí cơ hội' của một thứ là cái mà bạn từ bỏ để có được nó Khi đưa ra bát
kỳ quyết định nào, chẳng hạn như việc liệu có nên đi học đại học, người ra quyết định phải nhận thức được những chi phí cơ hội gắn với mỗi hành động có thể Trên thực tế, họ thường ý thức được điểu đó Những vận động viên ở lứa tuổi học đại học – những người có thể kiếm bạc triệu nếu bỏ học và chơi các môn thể thao
nhà nghể - hiểu rỗ rằng đối với họ, chi phí cơ hội của việc ngối trên giảng đường
là rất cao Không có gi đáng ngạc nhiên khi họ thường cho rảng ích lợi của việc học đại học là không xứng với chi phí bỏ ra
Nguyên lý 3: Con người duy lý suy nghĩ tại điểm cận biên
Những nhà kinh tế thường giả thiết rằng con người duy lý Con người duy lý cố
làm tốt nhất để đạt được mục tiêu của họ một cách có hệ thống và có mục đích với các cơ hội sẵn có Khi bạn nghiên cứu kinh tế, bạn sẽ nhận thấy rằng các công ty phải quyết định thuê bao nhiêu lao động, sản xuất và bán bao nhiều sản phẩm để tối đa hóa lợi nhuận Bạn cũng sẽ gặp phải những cá nhân quyết định bao nhiêu thời gian dành cho làm việc và những hàng hóa và dịch vụ nào cản mua ứng với mức thu nhập cho trước để đạt được mức thỏa mãn cao nhất
Những người duy lý biết rằng quyết định trong cuộc sống hiếm khi là màu đen
và màu trắng mà thường liên quan đến sắc xám Trong một bữa ăn tổi, quyết định
Chi phí cơ hội: tất cả những cái phải mất đi để có được một thứ gi đó
Người duy lý: người hành động một cách tốt nhất những gì họ có thể để đạt được mục tiềU
1.
2
Trang 5CHUONG 1 MUÔI NGUYÊN LÝ CỦA KINH TÉ HỌc 7
bạn phải đối mặt không phải là giữa nhịn ăn hoặc ăn như một con lợn mà là có
nên ăn thêm muỗng khoai tây nghiển nữa hay không Khi kỳ thi sắp đến, vấn để
không phải là bỏ mặc bài vở hoặc học 24 giờ một ngày, mà là nên học thêm một giờ nữa hay dừng lại xem TV Các nhà kinh tể sử dụng thuật ngữ thay đổi cận
biên' để chi những điều chinh nhỏ so với kể hoạch hành động hiện tại Bạn hãy
· luôn luôn nhớ rằng "cận biên" có nghĩa là lân cận" và bời vậy thay đổi cận biên là những điều chinh ở vùng lân cận của cái mà bạn đang làm Những người duy lý thường đưa ra quyết định bằng cách so sánh lợi ích biên và chi phí biên
Vi dụ, một hãng hàng không đang cân nhắc nên tính giá vé bao nhiều cho các hành khách bay dự phòng, Giả sử một chuyến bay với 200 chỗ bay khắp Hoa
Kỳ tốn mất 100.000 đô la Trong tình huống này, chi phí bình quân cho mỗi chỗ
ngổi là 100.000 đô la/200, tức 500 đô la Người ta có thể dễ dàng đi đến kết luận rằng hãng hàng không này sẽ không bao giờ nên bán vé với giá thấp hơn 500 đô
la Song trên thực tế, hāng này có thể tăng lợi nhuận nhờ suy nghĩ ở điểm cận Chúng ta hāy tưởng tượng ra rằng máy bay sắp sửa cất cánh trong khi vản còn 10 ghể bỏ trống và có một hành khách dự phòng đang đợi ở của sản sàng trả
300 đô la cho một ghế Hảng hàng không này có nên bán vé cho anh ta không?
Dĩ nhiên là nên Nếu máy bay vẫn còn ghế trống, chi phí của việc bổ sung thêm một hành khách là không đáng kể Mặc dù chi phí bình quân cho mỗi hành khách
trên chuyến bay là 500 đô la, chi phí biên chỉ bằng giá của gói đậu phộng và hộp nước sô đa mà hành khách tăng thêm này sẽ dùng Chừng nào mà người hành khách dự phòng này còn trả cao hơn chi phí biên, thì việc bán vé cho anh ta vẫn
còn có lợi
Ra quyết định cận biên có thể giúp giải thích một số hiện tượng kinh tế
khó hiếu khác Đây là một câu hỏi cổ điển: Tại sao nước có giá rẻ, trong khi
kim cương rất đát tiển? Con người cấn nước để tốn tại, trong khi kim cương
là không cấn thiết, nhưng vì một số lý do, mọi người sản sảng trå tiến cho một viên kim cương nhiểu hơn so với một cốc nước Lý do là mức sản lòng trả tiên của một người cho một hàng hóa dựa trên lợi ích biên có được từ việc tiêu dùng thêm một đơn vị hàng hóa Lợi ích biên, đến lượt nó, phụ thuộc vào bao nhiều đơn vị một người đã có Nước là cấn thiết, nhưng lợi ích biên của một cốc nữa
là nhỏ bởivì nước dối dào Ngược lại, không ai cấn kim cương để tôn tại, nhưng
vì kim cương rất hiếm, người ta xem xét lợi ích biên của việc có thêm một viên kim cương nữa là rất lớn
Một người quyết định hợp lý thực hiện một hành động khi và chi khi lợ
ích biên của hành động vượt quá chi phí biên Nguyên tắc này có thể giải thích
lý do tại sao các hăng hàng không sản sảng bán một vé thấp hơn chi phí trung bình và lý do tại sao mọi người sản sàng trả tiển cho viên kim cương nhiểu
hơn so với nước Có thể sẽ mất một ít thời gian để làm quen với logic của tư duy biên, nhưng nghiên cứu về kinh tế học sẽ cung cáấp cho bạn nhiều cơ hội
để thực hành
1 Sự thay đổi cận biên: sự điều chỉnh nhỏ đổi với kế hoạch hành động
Trang 68 PHÁNI GIÓI THIỆU
Nguyên lý 4: Con người phản ứng với các động cơ khuyến khích
Một động cơ khuyến khích' là một yếu tố nào đó thôi thúc cá nhân hành động,
chẳng hạn như khả năng bị trừng phạt hoặc được khen thưởng Vì người duy lý
ra quyết định dựa trên sự so sánh chi phí và lợi ích, họ rất nhạy đối với các động
cơ khuyến khích Bạn sẽ thấy rằng các động cơ khuyến khích đóng vai trò trung
tâm trong nghiên cứu kinh tế học Một nhà kinh tế đã cho rằng toàn bộ linh vực
kinh tế học có thể được tóm tắt một cách đơn giản: “Con người phản ứng với các khuyến khích Mọi thứ khác chỉ là giải thích thêm."
Các động cơ khuyến khích rất quan trọng cho việc phân tích cách thức thị trường hoạt động như thế nào Vi dụ, khi giá táo tăng, mọi người quyết định ăn
it táo hơn Đông thời, người trông táo quyết định thuê thêm công nhân và thu
hoạch táo nhiểu hơn Nói cách khác, một mức giá cao hơn trên thị trường khuyến
khích người mua tiều dùng ít hơn và khuyến khích người bán sản xuất nhiều hơn
Như chúng ta sẽ thấy, ảnh hưởng của giá cả lên hành vi của người tiều dùng và nhà sản xuất có ý nghĩa quan trọng trong việc tìm hiểu cách thức mà nên kinh tě thị trường phân bổ các nguốn lực khan hiếm
Các nhà hoạch định chính sách công không bao giờ được quên các động cơ
khuyến khích, vì nhiểu chính sách làm thay đổi lợi ích hoặc chi phí mà mọi người phải đối mặt và bởi vậy làm thay đổi hành vi của họ Ví dụ việc đánh thuế xăng khuyến khích mọi người sử dụngô tô nhỏ hơn, tiết kiệm nhiên liệu hơn Nó cũng
khuyến khích mọi người sử dụng phuơng tiện giao thông công cộng chứ không
đi xe riêng và sống gấn nơi làm việc hơn Nếu thuể xăng cao đến một mức độ nhất định, mọi người có thể sẽ bắt đấu chuyển sang sử dụng ô tô chạy điện
Khi các nhà hoạch định chính sách không tính đến ảnh hường của các chính sách mà họ thực hiện đối với các động cơ khuyến khích, họ có thể nhận được những kết quả không định trước Chẳng hạn, chúng ta hãy xem xét chính sách về
an toàn đối với ô tô Ngày nay, tất cả ô tô đều được trang bị dây an toàn, nhưng 50 năm trước đây không phải như vậy Cuốn sách Nguy him ở mọi tốc độ (Unsafe at Any Speed) của Ralph Nader đã làm công chúng phải quan tâm về vấn để an toàn khi đi ô tô Quốc hội đã phản ứng bầng cách ban hành các đạo luật quy định dây
an toàn là một thiết bị an toàn bắt buộc trên tất cả những ô tô mới sản xuất
Luật về dây an toàn tác động tới sự an toàn khi lái ô tô như thế nào? Ảnh hường trực tiếp là rõ ràng Khi người ta thắt dây an toàn, khả năng sống sót trong các vụ tai nạn ô tô nghiêm trọng tăng lên Nhưng vấn để không dừng ở đó Để hiểu đầy đủ tác động của đạo luật này, chúng ta phải nhận thức được rằng mọi người thay đổi hành vi khi có khuyến khích mới Hành vi đáng chú ý ở đây là tốc
độ và sự cẩn trọng của người lái xe Việc lái xe chậm và cẩn thận là tốn kém vì mất nhiều thời gian và tốn nhiều nhiên liệu hơn Khi ra quyết định về việc cán lái xe
an toàn đến mức nào, người lái xe duy lý so sánh ích lợi biên từ việc lái xe an toàn với chi phí biên Họ lái xe chậm hơn và cán thận hơn nếu ích lợi cùa sự cân trọng
Động cơ khuyễn khích: một yếu tổ thôi thúc con người hành động
1.
Trang 7CHUƠNG 1 MUỜI NGUYÊN LỶ CỦA KINH TÉ HỌC 9
cao Điều này lý giải vì sao mọi người lái xe chậm và cấn thận khi đường đóng
bằng hơn nếu so với trường hợp đường thông thoáng,
Bây giờ, chúng ta hãy xét xem đạo luật vể dây an toàn làm thay đổi tính toán
lợi ích - chi phí của người lái xe như thế nào Dây an toàn làm cho các vụ tai nạn
it tốn kém hơn đối với người lái xe vì nó làm giảm khả năng bị thương hoặc tử vong Như vậy, dây an toàn làm giảm lợi ích của việc lái xe chậm và cấn thận Mọi người phản úng đối với việc thắt dây an toàn cũng tương tự như với việc nâng cấp
đường sá – họ sẽ lái xe nhanh và ít thận trọng hơn Do đó, kết quả cuối cùng của luật này là số vụ tai nạn xảy ra nhiều hơn Sự giảm sút độ an toàn khi lái xe có tác
động bất lợi rõ ràng đối với khách bộ hành Họ cảm thấy dě bị tai nạn hơn
Thoạt đâu, cuộc bàn luận này về mối quan hệ giữa các khuyến khích và dây
an toàn tưởng như chỉ là sự suy đoán vu vơ Song trong một nghiên cứu vào năm
1975, nhà kinh tế Sam Pelzman đã chỉ ra rằng trên thực tế đạo luật về an toàn ô
tô đã có nhiều tác động thuộc loại này Theo những bàảngchứng mà Pelzman đưa
ra, đạo luật này vừa làm giảm số trường hợp tử vong trong mỗi vụ tai nạn, lại vừa
làm tăng số vụ tai nạn Kết quả cuối cùng là số lái xe thiệt mạng thay đổi không
nhiêu, nhưng số khách bộ hành thiệt mạng tăng lên
Phân tích của Pelzman về đạo luật an toàn ô tô là ví dụ minh họa cho một nguyên lý chung là con người phản ứng lại các động cơ khuyến khích Nhiểu khuyến khích mà các nhà kinh tế học nghiên cứu dễ hiều hơn so với trong trường hợp đạo luật về an toàn ô tô Khi phân tích bất kỳ chính sách nào, không những chúng ta xem xét ånh hưởng trực tiếp, mà còn phải chú ỷ tới các tác động gián tiếp
do các động cơ khuyến khích tạo ra Nếu chính sách làm thay đối cách khuyến
khích, nó sẽ làm cho con người thay đổi hành vi của họ
NGHIÊN CỨU
TÌNHHUỐNG Những Tác Động Khuyến Khích
của Giá Xăng
Tử năm 2005 đến năm 2008, giá xăng dẩu trên thị trường thể giới tăng vọt
do nguốn cung hạn chế trong khi cầu trên thế giới tằng mạnh, đặc biệt là ở Trung Quốc Giá xăng tại Hoa Kỳ đã tăng từ khoảng 2 độ la đển khoảng 4 độ
la một gallon Vào thời điểm đó, báo chí tràn ngập những câu chuyện về cách
mọi người phản ứng với giá xăng tăng, đôi lúc rõ ràng, đôi lúc ít rõ ràng hơn
Đây là một số tiêu để:
• "Khi giá xăng tăng vọt, người mua đổ xÔ vào các loại xe nhỏ"
• "Khi giá xăng lên cao, doanh số bán xe đạpcũüng tăng"
• "Giá xăng kích thích doanh số bán xe đạp và dịch vụ sửa chữa"
• "Giá xăng tạo làn sóng sử dụng phương tiện giao thông công cộng"
• "Nhu cấu lạc đà tăng theo giá dâu": Nông dân ở bang Rajasthan của Ấn Độ đang quay lại với lạc đà Khi chi phí chạy máy kéo sử dụng xăng dấu tăng vọt,
loài động vật móng guốc này đã tìm lại được vị trí của mình
Trang 810 PHẢNI GIOITHIẾU
"Ngành hàng không khốn khó, nhưng các đơn đặt hàng của Boeing và Airbus
tăng lên": Nhu cấu đối với máy bay mới tiết kiệm nhiên liệu chưa bao giờ lớn
như hiện nay Các phiên bản mới nhất của máy bay Airbus A320 và Boeing
737 đang có nhu cầu mạnh nhất có chi phí vận hành thấp hơn tới 40% so với những chiếc máy bay cũ mà một số hãng hàng không Hoa Kỳ đang sửdụng
• "Xu hướng mua nhà thay đổi khi giá nhiên liệu cao: Trong lúc săn lùng cho minh cho một ngôi nhà mới, Demetrius Stroud đã cân nhắc tính toán để
cuối cùng nhận ra rằng khi giá xăng tăng vọt, ở gấn một trạm xe điện là là hợp túi tiển nhất.
• "Giá xăng đẩy sinh viên đến với những khóa học trực tuyến': Christy
Labadie, sinh viên năm thứ hai Tường Cao đẳng Cộng đống Northampton, phải mất 30 phút lái xe từ nhà đến trường tại Bethlehem, Pennsylvania Việc
đi lại đã trở thành một gánh nặng tài chính đối với cô hiện nay do giá xăng lên đến hơn 4 đô la một gallon Vì vậy, học kỳ này cô quyết định chọn một khóa học trực tuyến để giảm bớt việc đi lại và tiết kiệm tiến bạc
"Diddy tạm dừng các chuyến bay riêng vì giá nhiên liệu": Giá nhiên liệu cản trở một người sử dụng máy bay riêng thường xuyên – Sean "Diddy" Combs Ong trùm hip-hop nói rằng ông hiện đang bay trên các chuyến bay của các hāng hàng không thương mại thay vì sử dụng máy bay riêng, Combs cho biết trước đó ông mất 200.000 đô la cho một chuyễn bay giữa New York và Los Angeles "Tỏi đang sử dụng các chuyến bay thương mại" Diddy phát biểu trước khi bước lên máy bay, ngổi trong một ghể hạng nhất và vặy thẻ lên m bay của minh trước ống kính camera "Đó là cách xoay xở khi giá xăng cao."
Nhiều câu chuyện trên đây chỉ là nhất thời Suy thoái kinh tế bắt đầu vào năm
2008 và tiếp tục vào năm 2009 làm giảm cấu thế giới đối với xăng dẩu và giá xăng giảm đáng kể Không rõ Combs đã trở lại dùng máy bay riêng của mình chưa
KIỂM TRA NHANH: Hãy mô tả một sự đánh đổi quan trọng mà bạn đang đới mặt Cho một vài ví dy về những hanh động mà có cả chỉ phí cơ hội bảng tiên và không phải bầng tiền Mô tả một động cơ khuyến khích
CON NGƯỜI TƯƠNG TÁC VỚI NHAU NHƯ THẾ NÀO?
Bốn nguyên lý đầu tiên đã bàn về cách thức ra quyết định cá nhân Nhưng trong cuộc sống hàng ngày, nhiều quyết định của chúng ta không chỉ ảnh hưởng đến
bản thân chúng ta, mà còn tác động đến những người xung quanh Ba nguyên lý
tiếp theo liên quan đến cách thức mà con người tương tác với nhau
Nguyên lý 5: Thương mại có thể làm cho mọi người đểu được lợi
Có lẽ bạn đã nghe trên bản tỉn thời sự rằng người Nhật là những đối thủ cạnh
tranh của chúng ta trong nên kinh tế thế giới Xét trên một vài khía cạnh, điêu
này là đúng vì các công ty Nhật và Hoa Kỳ sản xuất nhiểu mặt hàng giống nhau
Hãng Ford và hãng Toyota cạnh tranh để thu hút cùng một nhóm khách hàng trên
Trang 9CHUƠNG1 MUOI NGUYÊN LÝ CỦA KINH TÉ HỌC 11
Như bài viết này chỉ ra, cách con người đuợc trả luơng sẽ ảnh huởng đến động
cơ và những quyết dịnh của họ (Tác giả của bài viết này hiện là cố vấn kinh tế chính của Töng thống Obama.)
NƠI NÀO XE BUÝT CHAY ĐÚNG GIỜ
Austan Goolsbee
Vào những buối chiếu mùa hè, đoạn đường từ Đại học
Chicago hướng vé phía bắc thành phố là một trong
những tuyến đường đẹp nhất thế giới Về phía bên
trái xa lộ Lake Shore, bạn vượt qua công viên Grant,
một số tòa nhà chọc trời đấu tiên trên thế giới, và
tháp Sears.Về phía bên phải là màu xanh thẩm của
hó Michigan Nhưng cho dù mọi thứ đếu toát lên
vè đẹp giao thông ở đây có thể là địa ngục Vì vậy,
nếu bạn lải xe trên các tuyến đường này hàng ngày,.
bạn nên tìm hiểu các lối đi tắt Nếu bạn phải đi từ
Buckingham Fountain vể McCormick Place, bạn nên
lách vào các đường đưới phố và quay trở lại đường cao
tốc lake Shore một vài dặm vé phía bảc.
Vấn để không phải là họ được trả bao nhiêu tiến mà là
họ được trả lương như thế nào lt nhất, đó là ý nghia của một nghiên cứu mới về tài xế xe buýt ở Chile của Ryan Johnson và David Reiley ở Đại học Arizona và Juan Carlos Muñoz của Đại học Pontifical (atholic ở
Chile al
Các công ty ở Chile trả lương tài xế xe buýt theo một trong hai cách: hoặc theo giờ hoặc theo số lượng hành khách Trả tiến dựa vào số lượng hành khách làm giäm đáng ké sự chậm trễ Cung cấp cho
họ một động cơ khuyến khích, các tài xế xe buýt bắt đầu hành động như một người bị điếu tiết Họ chọn lối đi tắt khi giao thông bị ách tắc Họ ành ít thời gian hơn cho những bữa ăn và tắm rủa Họ muốn lái
xe trên đường và nhận thêm hàņh khách một cách nhanh chóng nhất có thế Trong ngản hạn, năng
Tuy nhiên, rất nhiếu xe buýt phải chờ đợi trong
ùn tắc giao thông Tôi đã Iluôn tự hỏi về điếu đó: Tại
sao các tài xế xe buýt không sử dụng lỗi đi tát? Chảc
chấn họ biết những lối đi này vì hàng ngày họ lái xe
trên củng một tuyến đường, và họ có thể tránh kẹt
xe khi họ lái xe riêng Xe buýt không dửng lại trên
đường cao tốc Lake Shore, vi vậy họ sẽ không gây trở
ngạai cho bất cứ hành khách nào bằng cách đi vòng
quanh khu vực tắc nghễn Và khi xe buýt bị chậm lại
do kęt xe, nó làm lệch các lịch trình Thay vì cử mỗi
10 phút xe đến, bây giờ ba xe buýt đến cùng lúc sau
nủa giờ Việc đế xe dón lại như thế này là cách điếu
hành một hệ thống giao thông công cộng kém hiệu
quả nhất Vì vậy, tại sao các tài xé xe buýt không lách
vào các con đường dưới phố để đến đúng giờ và giữ
suất gia tăng.
Dĩ nhiên, không phải tất cả mọi thứ vễ tiến lương khuyến khích là hoàn hảo Khi tài xế xe buýt bắt đấu
di chuyển từ ndi này đến ni khác một cách nhanh chóng hơn, họ có thể gặp tai nạn nhiếu hơn (cũng giống như chúng ta) Một số hành khách cũng phàn nàn rằng chuyễn đi làm cho họ buốn nôn vì các tài
xế nhấn ga ngay sau khi hành khách cuối cùng bước lên xe buợt Tuy nhiên, khi đưa ra sự lựa chọn, đa số hành khách lựa chọn các công ty xe buýt mà nó đưa
họ đến nơi cán đến đúng giờ Hơn 95% các tuyến xe ở Santiago sử dụng lương khuyến khích.
đúng lịch trình?
Thoạt tiên, bạn có thể nghĩ vấn đế là các tài xế
không được trả lương đủ để họ có chiến thuật linh
hoạt trong những tình huống kẹt xe Nhưng tài xế xe
buýt ở Chicago được trả cao đứng thứ bảy trong cả
nước Theo một cuộc khảo sát tháng 11 năm 2004, tài
xế làm toàn thời gian kiếm đuợc hơn 23 đô la một giờ.
Lẽ ra chúng ta nên biết rằng trả lương khuyến khích có thể gia tăng năng suất tài xế xe buýt Cuối cùng thi các xe taxi ở Chicago đã chọn lối đi tắt ở đại lộ Lake Shore để tránh kẹt xe Vì tài xế taxi được trả tiến trên mỗi chuyễn đi, họ muốn đưa bạn vé nhà càng nhanh càng tốt để họ có thế chạy chuyến tiếp theo.
Nguốn: Slate.com, 16/3/2006
Trang 1012 PHANI GIÓITHIỆU
thị trường ô tô Compaq cũng cạnh tranh với Toshiba trên thị trường máy tính cá nhân để thu hút cùng một nhóm khách hàng
Vì vậy, người ta rất dễ mắc sai lẩm khi nghỉ về sự cạnh tranh giữa các nước
Thương mại giữa Nhật và Hoa Kỳ không giống như một cuộc thi đấu thể thao,
trong đó luôn có kė thắng, người thua Sự thật thì điều ngược lại mới đúng: Thương mại giữa hai nước có thể làm cả hai bên cùng được lợi
Để lý giải tại sao, hăy xem xét thương mại tác động như thế nào tới gia đình
bạn Khi một thành viên trong gia đình bạn đi tìm việc, anh ta phải cạnh tranh
với những thành viên của các gia đình khác cũng đang tìm việc Các gia đình cạnh
tranh nhau khi đi mua hàng vì gia đình nào cũng muốn mua hàng chất lượng tốt nhất với giá thấp nhấ Vì vậy, theo một nghĩa nào đó, mỏi gia đình đểu đang cạnh
tranh với tất cả các gia đình khác
Cho dù có sự cạnh tranh này, gia đình bạn cũng không thể có lợi hơn nếu tự
cô lập với tất cả các gia đình khác Nếu làm như vậy, gia đình bạn sẽ phải tự trồng trọt, chăn nuôi, may quân áo và xây dựng nhà ở cho mình Rõ ràng gia đình bạn thụ lợi nhiều từ khả năng tham gia trao đổi với các gia đình khác Thương mại
cho phép mỗi người chuyên môn hóa vào một linh vực mà mình làm tốt nhất,
cho dù đó là trồng trọt, may mặc hay xây nhà Thông qua hoạt động thương mại với những người khác, con người có thể mua được những hàng hóa và dịch vụ đa dạng hơn với chi phí thấp hơn
Cũng như các gia đình, các nước được lợi từ khả năng trao đổi với các nước khác Thương mại cho phép các nước chuyên môn hóa vào lĩnh vực mà họ làm tốt
nhất và hưởng thụ nhiếu hàng hóa và dịch vụ phong phú hơn Người Nhật, cũng
như người Pháp, người Ai Cập và người Brazil là những bạn hàng của chủng ta
trong nên kinh tế thế giới, nhưng cũng là đối thủ cạnh tranh của chúng ta
Nguyên lý 6: Thị trường thường là một phương thức tốt
để tổ chức hoạt động kinh tế
Sự sup đổ của chủ nghĩa cộng sản ở Liên Xô và Đông Âu có lẽ là thay đổi quan trọng nhất trền thế giới trong nửa thể kỳ qua Các nước cộng sản hoạt động dựa
trên tiến để là các nhà làm kể hoạch trong chính phủ có thể định hướnghoạt động kinh tế một cách tốt nhấ Các nhà làm kế hoạch đó quyết định xã hội sản xuất
hàng hóa và dịch vụ nào, sản xuất bao nhiêu, ai là người sản xuất và ai được phép
tiều dùng chúng Lý thuyết hậu thuẩn cho quá trình kế hoạch hóa tập trung là chỉ
có chính phủ mới tổ chức được các hoạt động kinh tế để nâng cao phúc lợi kinh
tế của cả đất nước
Ngày na, hầu hết các nước từng có nển kinh tế kế hoạch hóa tập trung đểu
đã từ bỏ hệ thống này và đang nỗ lực phát triển nển kinh tế thị trường Trong
nên kinh tế thị trường', quyết định của các nhà làm kế hoạch trung ương được
Nền kinh të thị trường: nèn kinh tế phân bố các nguồn lực thông qua các quyết định phi tập trung của doanh nghiệp và hộ gia đình trong quá trình tương tác trên
1.
các thị trường hàng hóa và dịch vụ.