Chương 4 hàng hóa công và chi tiêu công

hàng hóa công và chi tiêu công

Chương 4: HÀNG HÓA CÔNG VÀ CHI TIÊU CÔNG

Trong cuộc sống hàng ngày chúng ta đồng thời phải tiêu dùng 2 loại hàng hoá: hàng hoá công: pháo hoa, an ninh quốc phòng, đường xá, cầu cống, và hàng hoá tư: xe máy, điện thoại, sách, … Vậy câu hỏi đặt ra là: hàng hoá công là gì ? khu vực nào cung cấp hàng hoá công sẽ hiệu quả nhất ?

Trong chương này thì chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu các nội dung sau:

 Định nghĩa hàng hoá công

 Xác định mức cung cấp hàng hoá công tối ưu

 Bàn luận vấn đề: là liệu chính phủ có nên tham gia cung cấp hàng hoá công hay không? Và khi

mà chính phủ tham gia cung cấp hàng hoá công thì quản lý theo phương thức nào?

4.1 Hàng hóa công:

4.1.1 Khái niệm hàng hóa công:

Những hàng hoá và dịch vụ (gọi chung là hàng hoá) được sản xuất và cung cấp trong xã hội có thể được chia làm 2 loại chính: hàng hoá công cộng và hàng hoá cá nhân Ta xét 2 ví

dụ sau đây:

- Hàng hoá cá nhân: ví dụ: xe máy Honda Lead

Xe Lead xuất hiện đầu 2009, số lượng xe cung cấp tại các cửa hàng là có giới hạn trong khi nhu cầu mua là rất lớn Giả sử, còn 1 chiếc xe mà có 2 người muốn mua thì sẽ có 1 người không mua được xe Rõ ràng, chỉ có 1 người có được lợi ích tăng thêm từ việc có được xe máy

Vậy, hàng hóa cá nhân có tính cạnh tranh trong tiêu dùng.

- Hàng hoá công: ví dụ: dịch vụ an ninh

Một ông cảnh sát khu vực cung cấp dịch vụ bảo vệ an ninh cho 1 khu phố Giả định có 1 người đến tạm trú tại khu phố đó thì:

Những người trong khu phố không vì thế mà giảm đi mức độ được bảo vệ an ninh

Người mới đến cũng được hưởng dịch vụ bảo vệ như những người khác

Ông cảnh sát cũng không mất thêm chi phí (thời gian hay tiền bạc) để đảm bảo mức độ cung cấp an ninh không giảm đi.

Vậy, hàng hóa công là những hàng hoá không có tính cạnh tranh trong tiêu dùng; việc một cá

nhân này đang hưởng thụ lợi ích do hàng hoá đó tạo ra không ngăn cản những người khác cùng đồng thời hưởng thụ lợi ích của nó.

4.1.2 Phân loại hàng hóa công:

Để phân loại hàng hóa công, người ta dựa vào đặc tính của nó, cụ thể hàng hóa công có 2 đặc tính sau:

- Tính tiêu dùng chung hay tính không cạnh tranh (ví dụ trên) Tuy nhiên, với mỗi hàng hoá

công nhất định, mỗi người có thể nhận định khác nhau về giá trị của nó: lợi ích nhiều hay ít, tích cực hay tiêu cực

Ví dụ 1: một con đường quốc lộ được trải nhựa đạt tiêu chuẩn đường đồng bằng cấp 1, đi trên con đường đó:

Người chạy xe SH sẽ có thể chạy với tốc độ lớn hơn, êm ái hơn, nên họ sẽ đánh giá giá trị của con đường cao

Người đi xe đạp đang chạy: có rất ít sự khác biệt giữa đi trên con đường này với đi trên những con đường khác, nên họ sẽ đánh giá thấp hơn về giá trị của con đường

Ví dụ 2: Xét 1 tên lửa mang đầu đạt hạt nhân do bộ quốc phòng chế tạo thì:

Đối với những người xem hệ thống tên lửa như là sự tăng cường an ninh của họ, thì họ cho rằng tên lửa có giá trị tích cực Còn đối với những người xem tên lửa làm leo thang cuộc chạy đua vũ trang, làm giảm đi sự an toàn cho an ninh quốc gia, thì họ xem tên lửa có giá trị tiêu cực (CH DCND Triều Tiên)

- Tính không loại trừ trong tiêu dùng; hoặc chi phí loại trừ rất tốn kém Có nghĩa là, sẽ rất

tốn kém hay hoàn toàn không thực hiện được việc ngăn cản người khác sử dụng hàng hoá công cộng

Ví dụ 1: các chương trình phát thanh và truyền hình của đài truyền hình: VTV1, VTV2,… khi đã phát thì rất khó có thể ngăn cấm họ không thưởng thức những chương trình đó, không thể cấm được 1 người không được hưởng dịch vụ an ninh,…

Ví dụ 2: Một công viên, để loại trừ những người không trả tiền cần: thuê người bảo vệ, người bán vé, xây dựng tường rào,…tốn kém, mất mỹ quan (tốn kém phi tiền tệ) Vậy nên để sử dụng miễn phí

Căn cứ vào các đặc tính trên, người ta chia hàng hóa công thành:

- Hàng hoá công thuần tuý: là nhóm hàng hoá mang đầy đủ hai thuộc tính: tính không cạnh

tranh trong tiêu dùng và tính không loại trừ trong tiêu dùng Ví dụ: các chương trình truyền hình miễn phí VTV1, VTV2,3, quốc phòng,…

- Hàng hoá công không thuần tuý: là những hàng hoá mang một trong hai thuộc tính của

hàng hoá công Ví dụ: đường đi bộ Nguyễn Đình Chiểu: có tính cạnh tranh (nhiều người cùng

đi sẽ làm giảm đi sự thưởng thức của bạn) nhưng không thể loại trừ, truyền hình cáp Huế HTC không có tính cạnh tranh nhưng vẫn có thể có tính loại trừ (HTC có thể từ chối lắp cáp cho

Tại A: Không thể loại trừ và hoàn toàn có thể tiêu dùng chung A là hàng hóa công thuần túyTại B: Hoàn toàn có thể loại trừ và hoàn toàn không thể tiêu dùng chung B là hàng hóa tư nhân

cả của nó không phải là giá cả thị trường mà chỉ mang ý nghĩa: (1) bù đắp 1 phần chi phí sản xuất hàng hoá công đó (2) là cơ sở để loại trừ một số trường hợp ra khỏi việc sử dụng.

Trên thực tế, việc phân loại HHC thuần tuý và HHC không thuần tuý không có tính tuyệt đối

Có những trường hợp hàng hoá công thuần tuý trở thành hàng hoá công không thuần tuý và có những trường hợp hàng hoá công sẽ trở thành hàng hoá tư nhân Chẳng hạn:

(1) phòng đọc sách của thư viện tổng hợp quốc gia là một loại hàng hoá công thuần tuý khi

số người đọc sách có mặt vừa đủ trên diện tích của phòng Nhưng khi số lượng người đọc

sách tăng lên thì sẽ gây ra vấn đề tắc nghẽn Điều này sẽ ảnh hưởng không tốt đến những

người đọc sách tại thư viện nên giá trị của nó sẽ giảm Tính không cạnh tranh không còn đúng 1 cách tuyệt đối nữa, do đó là hàng hóa công không thuần túy

(2) chương trình truyền hình phát đó là HHCC thuần tuý, nhưng khi truyền hình bằng cáp có thể dễ dàng buộc những gia đình nào muốn sử dụng dịch vụ này phải trả tiền, do đó lá hàng hóa công không thuần tuý

4.1.3 Cung cấp hàng hóa công:

Cả hàng hoá công và hàng hoá cá nhân đều được sử dụng để thoả mãn lợi ích của con người Khi tiêu dùng nó thì cái mà người ta nhận được là lợi ích tăng thêm và cái giá mà người

ta sẵn lòng trả để có được hàng hoá phụ thuộc lợi ích tăng thêm mà người ta nhận được Khi khối lượng hàng hoá tăng thêm thì lợi ích tăng thêm của mỗi đơn vị hàng hoá giảm đi, do vậy cái giá mà người ta sẵn lòng trả cũng giảm đi Điều này lý giải quan hệ nghịch biến giá

cả và sản lượng (quy luật cầu).

- Đối với hàng hoá công thuần tuý thì chính phủ nên cung cấp cho xã hội hơn là để cho tư nhân cung cấp mặc dù vì lợi ích của mình thì người tiêu dùng vẫn sẵn sàng trả tiền do bởi: nếu tư nhân cung cấp hàng hoá công thì hiệu quả xã hội đạt được là nhỏ hơn so với việc chính phủ cung cấp vả lại những người nghèo nhất trong xã hội là những người cần sử dụng hàng hoá công nhiều hơn nhưng lại có khả năng chi trả ít hơn → chính phủ cung cấp làm cho họ có cơ hội sử dụng hàng hoá công để cải thiện cuộc sống của mình

- Đối với hàng hoá công không thuần tuý

Xét

ví d ụ : trên 1 con đường có một con sông chạy ngang → phải xây dựng cầu Câu hỏi đặt ra

ở đây là ai nên xây dựng?

Trường hợp 1: Nếu để cho tư nhân cung cấp thì họ sẽ bán dịch vụ qua cầu và mỗi người

qua cầu phải trả một mức phí Giả sử đường cầu của dân chúng là EQ

1; với mức giá P thì

điểm cân bằng là điểm A và sẽ có Q

2 người qua cầu Thu nhập của khu vực tư nhân (thu nhập

được coi là lợi ích) là P*Q

2 = diện tích OPAQ2; thặng dư tiêu dùng trong trường hợp này là

diện tích PEA → tổng lợi ích kinh tế đạt được chính là diện tích OEAQ

2

Nhắc lại: mục đích của tiêu dùng là hữu dụng (các gì mang lại lợi ích cho người sử dụng thì

sẽ được tiêu dùng) Thặng dư tiêu dùng là sự biểu thị của hữu dụng được đo bằng mức chênh lệch giữa mức giá sẵn lòng trả và mức giá phải trả Kinh tế công gọi đây là phúc lợi xã hội

Trường hợp 2: Nếu để chính phủ cung cấp

Nếu khả năng chịu tải của cây cầu lớn hơn nhu cầu đi lại thì chính phủ sẽ cung cấp miễn

phí ( tức là để dân chúng qua lại tự do ) Trong trường hợp này, lượng qua cầu là Q

Giả sử khả năng chịu tải của cây cầu chỉ cho phép tại mức Q

2 lượng người qua lại Khi

đó, chính phủ sẽ tiến hành thu phí với mức phí là P được xác định bởi điểm cân bằng giữa nhu cầu và đường chi phí biên

Mức phí P này bao gồm 2 ý nghĩa:

 P mang tính chất hạn chế để việc cung cấp hàng hoá công được hiệu quả chứ không mang ý nghĩa thu hồi chi phí cung cấp hàng hoá công (P bằng 1 chi phí biên nào đó, tương đối nhỏ)

 Trong nhiều trường hợp thì mức thu phí mang ý nghĩa khuyến khích tiết kiệm sử dụng hàng hoá công để việc cung cấp trở nên hiệu quả hơn, phục vụ nhiều đối tượng trong cộng đồng hơn

Giá cả E

Khả năng cung cấp

MC P

L

ưu ý: Nếu tư nhân cung cấp hàng hoá công thì chi phí cung cấp của khu vực tư nhân sẽ

tăng lên do bởi tư nhân phải tốn thêm một khoản chi phí gọi là chi phí giao dịch.

Chi phí giao dịch là chi phí cần thiết để hoàn thành một giao dịch kinh tế; đó là các khoản chi phí công khai hoặc chi phí ẩn

Để giành được đặc quyền cung cấp hàng hoá công thì các cá nhân (trong khu vực tư nhân) phải cạnh tranh với nhau nhưng sự cạnh tranh này đôi khi là không công bằng Thường thì các tư nhân phải bỏ ra những khoản chi phí ẩn rất lớn để có được đặc quyền

Chi phí giao dịch được khu vực tư nhân cộng vào giá cả của việc cung cấp hàng hoá công làm cho giá cả này tăng lên (lớn hơn giá cung cấp của chính phủ)

(Trở lại ví dụ) Việc đi lại trên cầu có thể gây tắc nghẽn, tức là chi phí biên của việc cung cấp

sẽ lớn hơn 0 trước khi đạt mức tiêu dùng tối đa Điều này được mô tả bằng việc Q

c (công

suất thiết kế của cây cầu) nhỏ hơn Q

1 (mức tiêu dùng tối đa khi việc đi lại trên cầu là miễn

phí) Như vậy, lượng tiêu dùng hiệu quả nhất nên dừng lại ở mức Q

0 khi chi phí biên bằng lợi

ích biên Mức lệ phí sử dụng tối ưu là OA.

Nếu chính phủ cung cấp miễn phí (P=0) thì sản lượng cung cấp sẽ là Q

1 và lúc này xã hội sẽ

phải gánh chịu một khoản tổn thất do tiêu dùng quá mức bằng diện tích EFQ

1 Để tránh tổn thất này, cần áp dụng một cơ chế loại trừ nào đó bằng giá, chẳng hạn đặt các trạm thu phí tại 2 đầu cây cầu Tuy nhiên, chi phí giao dịch để làm điều đó rất cao (AB), làm mức lệ phí tăng lên

thành OB (OB=P= OA+AB) và số lượt đi lại trên cây cầu sẽ giảm xuống đến Q

cung cấp công cộng (diện tích EFQ

1) và tổn thất khi cung cấp tư nhân (CEQcQ2) Nếu EFQ1 nhỏ hơn thì với HHCC này, cung cấp công cộng có thể là một hình thức cung cấp hiệu quả hơn

* Tư nhân có cung cấp hàng hoá công hay không?

Hàng hoá công không nhất thiết là chỉ do chính phủ cung cấp

Ví dụ: các đội thu gom rác dân lập do tư nhân thực hiện, một người hiến đất để làm nhà hay công viên, các trường học dân lập, tư thục…

Tư nhân thực hiện dịch vụ công khi dịch vụ đó gắn trực tiếp với quyền lợi của người tiêu dùng và tất cả mọi người vì quyền lợi của mình sẵn lòng trả một số tiền nhất định ( họ không né tránh việc trả tiền)

Chính phủ cũng cung cấp hàng hoá tư nhân: trong một số trường hợp chính phủ cũng cung cấp hàng hoá tư nhân khi hàng hoá ấy có tính chất giống hàng hoá công nhưng gắn liền với

nhu cầu trực tiếp của con người cho nên họ sẵn sàng trả tiền theo giá thị trường Ví dụ: nhà

ở cho người nghèo, phòng dịch vụ trong các cơ sở y tế,…

4.2 Khái niệm và vai trò chi tiêu công:

4.2.1 Khái niệm chi tiêu công:

Theo phạm trù tài chính công, chi tiêu công là chi tiêu của các cấp chính quyền, các đơn vị

quản lý hành chính, các đơn vị sự nghiệp được kiểm soát và tài trợ bởi chính phủ.

Nguồn tài trợ cho chi tiêu công:

 Ngân sách

 Quỹ ngoài ngân sách Ví dụ: các đơn vị sự nghiệp như bệnh viện, trường học,… thì lương trả cho các thầy cô giáo được lấy từ 2 nguồn: ngân sách nhà nước cấp (nhằm bảo đảm duy trì hoạt động thường xuyên cho nhà trường), quỹ sự nghiệp

Mục đích sử dụng:

 Mua hàng hoá để cung cấp cho xã hội

 Thực hiện các chức năng của nhà nước

4.2.2 Phân loại chi tiêu công:

Việc phân loại chi tiêu công nhằm các mục đích sau đây:

- Giúp cho chính phủ thiết lập được các chương trình hành động

- Tăng cường tính hiệu quả trong việc thi hành ngân sách nói chung và chi tiêu công nói riêng

- Quy định tính trách nhiệm trong việc phân phối và sử dụng nguồn lực tài chính nhà nước

- Cho phép phân tích ảnh hưởng từ những hoạt động tài chính của chính phủ đối với nền kinh tế

Căn cứ vào chức năng vĩ mô của nhà nước, chi tiêu công được chi cho các hoạt động:

 Chi quản lý hành chính

 Chi cho hệ thống quân đội và an ninh xã hội

 Chi cho các chính sách đặc biệt: thương binh liệt sĩ, mẹ Việt Nam anh hùng, viện trợ nước ngoài, ngoại giao, chính trị,

 Chi giáo dục y tế

 Chi xây dựng hạ tầng

 Chi khác

Căn cứ vào tính chất kinh tế, chi tiêu công được chia ra thành:

 Chi thường xuyên: đây là nhóm chi phát sinh thường xuyên, cần thiết cho hoạt động của các đơn vị khu vực công Nó bao gồm các khoản chi lương, chi nghiệp vụ, chi quản lý cho các

hoạt động:

• Sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, nghiên cứu khoa học và công nghệ, y tế,

văn hoá, nghệ thuật, thể dục thể thao

• Chi hành chính: bao gồm các khoản chi lương cho đội ngũ công chức nhà nước; các khoản chi lương cho đội ngũ công chức nhà nước, các khoản chi hàng hoá để đáp ứng

nhu cầu hoạt động của bộ máy nhà nước

• Chi chuyển giao: bao gồm các khoản chi cứu tế xã hội, an sinh xã hội, bảo hiểm

xã hôi, các khoản trợ cấp

• An ninh, quốc phòng,…

 Chi đầu tư phát triển: đây là nhóm các khoản chi gắn liền với chức năng kinh tế của nhà nước

Bao gồm:

• Chi xây dựng các công trình thuộc kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, ưu tiên cho

những công trình không có khả năng thu hồi vốn

• Đầu tư, hỗ trợ cho các doanh nghiệp thuộc các lĩnh vực cần có sự tham gia quản lý

và điều tiết của nhà nước

• Chi hỗ trợ cho các quỹ hỗ trợ tài chính của chính phủ

• Chi dự trữ nhà nước

Công dụng của phâ loại theo tính chất kinh tế là cung cấp những thông tin hữu ích về ảnh hưởng của chính sách chi tiêu công đối với mọi hoạt động của nền kinh tế - xã hội Cách phân loại này là điều kiện tất yếu giúp cho chính phủ thiết lập các chương trình chi tiêu và kết hợp hài hoà giữa các nhóm chi đầu tư và chi thường xuyên nhằm nâng cao hiệu quả chi tiêu công

Căn cứ vào quy trình lập ngân sách: chi tiêu công được phân chia ra thành:

 Chi tiêu công theo các yếu tố đầu vào: cách phân chia này sẽ dựa vào sự liệt kê các khoản mục mua sắm các phương tiện cần thiết cho hoạt động của các cơ quan, đơn vị để qua đó chính

phủ xác lập mức kinh phí tài trợ Thông thường có các khoản mục cơ bản như là: chi mua tài sản cố định; chi mua tài sản lưu động, chi tiền lương và các khoản phụ cấp, chi bằng tiền khác.

 Chi tiêu công theo các yếu tố đầu ra: mức kinh phí phân bổ cho một cơ quan, đơn vị không căn

cứ vào các yếu tố đầu vào mà dựa vào khối lượng công việc kết quả đầu ra và kết quả tác động đến mục tiêu hoạt động của đơn vị

4.2.3 Các nhân tố cơ bản ảnh hưởng đến chi tiêu công:

Sự gia tăng chi tiêu công được đặt trên hai nền tảng sau:

- Sự phát triển về vai trò của chính phủ trong nền kinh tế.

Sở dĩ chi tiêu công có sự tăng lên nhanh chóng là vì vai trò của chính phủ ngày càng được

mở rộng Sự mở rộng này là do chính phủ phải gánh vác thêm những nhiệm vụ mới Thật là khó tin rằng khu vực tư nhân sẽ cung cấp những hàng hoá công cho xã hội với cơ chế “ người hưởng tự do không phải trả tiền” Thêm vào đó, sự phát triển của nền kinh tế sẽ có nhu cầu mới xuất hiện mà khu vực tư sẽ không thể tham gia vì không có lời hoặc không đủ nguồn lực để thực hiện hoạt động sản xuất Vì vậy, chính phủ cần có sự can thiệp và tham gia vào việc sản xuất những loại hàng hoá đó

Sự gia tăng chi tiêu công còn bắt nguồn từ sự thay đổi phong tục và tư tưởng mà các nhà kinh tế gọi đó là sự “xã hội hoá các rủi ro” Đáng lý ra mỗi cá nhân trong xã hội phải cố gắng đối phó với mọi rủi ro bằng cách phòng ngừa, lo xa của riêng mình, nhưng do không đủ khả năng hoặc không nhận thức được đầy đủ trách nhiệm, nên dần dần người ta đã chuyển sang vai của nhà nước Nghĩa là, chính phủ phải đứng ra bảo hiểm, phụ cấp lương và tái phân phối các gánh nặng đó cho toàn thể xã hội để đảm bảo mức sống tối thiểu cho mỗi công dân

- Sự thay đổi quan niệm tổng quát về tài chính công

Sự thay đổi quan niệm về tài chính công đã làm thay đổi không nhỏ quy mô chi tiêu công Trong thời kỳ chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, theo quan điểm của các nhà kinh tế học cổ điển thì mục đích cơ bản nhất của tài chính công là cung cấp cho chính phủ đủ tiền để duy trì sự

hoạt động của bộ máy quản lý hành chính, an ninh, quân đội Trái lại, trong nền kinh tế thị trường hiện đại, các nhà kinh tế cho rằng tài chính công là công cụ để chính phủ quản lý kinh tế, khắc phục những khuyết tật của thị trường Chi tiêu công không chỉ đơn thuần tài trợ cho các hoạt động hành chính mà còn tài trợ cho các hoạt động kinh tế, đảm bảo sự cân bằng kinh tế vĩ mô và

ổn định xã hội Sự gia tăng chi tiêu công có thể là một giải pháp hữu hiệu để vực dậy một nền kinh tế đang suy thoái

Sự gia tăng chi tiêu công có ảnh hưởng đến sự tái phân phối nguồn lực giữa khu vực công và

khu vực tư Vấn đề đặt ra là có nên giới hạn quy mô chi tiêu công hay không?

Các nhà kinh tế cổ điển đưa ra chủ trương là cần đặt một giới hạn tối đa cho chi tiêu công Theo họ, bất kỳ một khoản phí nào nộp cho khu vực công cũng là một gánh nặng cho quốc gia Thật ra quan điểm này hoàn toàn không đúng Người dân nộp thuế cho nhà nước, đáp lại họ được hưởng thụ rất nhiều lợi ích mà chi tiêu công mang lại như chăm sóc y tế, giáo dục, bảo hiểm xã hội, các tiện ích từ cơ sở hạ tầng, đó là còn chưa kể đến những khoản thu nhập mà chính phủ chuyển giao cho người nghèo, góp phần cải thiện cuộc sống xã hội Nói như vậy không có nghĩa là chi tiêu công không giới hạn Chính phủ cũng không thể mở rộng quy mô chi tiêu công đến 100% GDP Sự thất bại của cơ chế kế hoạch hoá tập trung trước đây ở các nước thuộc khối xã hội chủ nghĩa là một minh chứng điển hình Lý thuyết kinh tế học hiện đại cho rằng nền kinh tế muốn phát triển ổn định cần có sự phối hợp giữa bàn tay chính phủ và bàn tay thị trường trong quá trình tái phân phối thu nhập Điều đó có nghĩa là, quy mô chi tiêu công nên có sự giới hạn nhất định Nhưng giới hạn ở quy mô nào thì cho đến nay các nhà kinh tế cũng chưa đưa ra câu trả lời chính xác Thay vào đó các nhà kinh tế thường nêu ra sự giới hạn chi tiêu công trên các khía cạnh: trong chi tiêu công có một vài khoản chi cần phải được tiết kiệm và hạn chế như chi phí hành chính thuần tuý hoặc những hoạt động của khu vực công mà sự quản

lý không hiệu quả so với hoạt động của khu vực tư tương đương thì những hoạt động này nên chuyển giao sang cho khu vực tư Bên cạnh đó, họ cho rằng sự giới hạn chi tiêu công cần có

linh hoạt theo chu kỳ kinh tế Khi nền kinh tế bị suy thoái, cần tăng chi tiêu để thúc đẩy kinh

tế phát triển; ngược lại nền kinh tế trong giai đoạn hưng thịnh thì cần phải cắt giảm quy mô chi tiêu công

4.2.4 Vai trò của chi tiêu công:

Trong nền kinh tế thị trường, vai trò của chính phủ được biểu hiện rõ nét qua tính chất chi tiêu công Cho đến hiện tại, qua chiều dài lịch sử hơn 60 năm, các nhà kinh tế thị trường hiện đại đã khẳng định chi tiêu công là nhằm cung ứng những hàng hoá công mà ở đó chính khu vực kinh tế tư nhân bị thất bại; hay nói cách khác, kinh tế thị trường đã hình thành rõ ràng quy luật là hàng hoá công và sự cung ứng nó thuộc về trách nhiệm tối cao của chính phủ Đối với những nền kinh tế đang chuyển đổi, chính phủ phải tiến hành đẩy mạnh chính sách thị trường hoá các quan hệ tài chính của chi tiêu công, một mặt là nhằm cải thiện tính minh bạch, rõ ràng về tài chính và điều chỉnh lại chức năng quản lý sao cho phù hợp với cơ chế thị trường; mặt khác, là để tối ưu hoá sự phân bổ chi tiêu công trong sự gắn kết với sự giới hạn về nguồn lực tài chính

Trong nền kinh tế thị trường chi tiêu công có các vai trò cơ bản sau:

- Chi tiêu công ngày càng có vai trò quan trọng trong việc thu hút vốn đầu tư của khu vực tư

và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Vai trò này được thể hiện rõ nét thông qua các khoản chi cho đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng như: điện, đường, sân bay, kênh đập tưới tiêu nước, viễn thông, nước sạch,… Chất lượng của hàng hoá công này giúp cho người ta hiểu được tại sao quốc gia này thành công trong sự nghiệp phát triển kinh tế, quốc gia khác lại thất bại trong việc tạo ra nhiều nguồn vốn và đa dạng hoá sản xuất, phát triển mậu dịch, khống chế dân số, đẩy lùi nghèo đói hoặc làm trong sạch môi trường Hơn thế nữa, quá trình vận động và phát triển của nền kinh tế thị trường đều gắn chặt với quá trình phân công lao động từ thấp đến cao, cũng chính trong quá trình đó đã làm rạng đông hay xế chiều nhiều ngành kinh tế Tuy vậy, ở bất cứ giai đoạn nào, để cho nền kinh

tế phát triển cân đối thì giữa các ngành trong tổng thể kinh tế phải được duy trì theo một cơ cấu

thích hợp, và do vậy, cần phải có cú huých trọn gói ban đầu của chính phủ vào các ngành công nghiệp mới, công nghiệp mũi nhọn thuộc bề nổi nhưng không thu hút được vốn đầu

tư của khu vực kinh tế tư nhân… Sự đầu tư của chính phủ vào những lĩnh vực ưu tiên này sẽ tạo nhiều cơ hội phát triển hay công nghiệp hoá cho phần còn lại của nền kinh tế Phối hợp với chính sách đầu tư trọn gói là chính sách hỗ trợ trực tiếp của chính phủ cho các doanh nghiệp bằng nhiều hình thức khác nhau như: trợ giá, đầu tư và hỗ trợ vốn, góp vốn liên doanh, cổ phần,… Sự hỗ trợ của chính phủ thường tập trung vào các lĩnh vực quan trọng với mục đích là

ổn định thị trường và bù đắp thua thiệt cho các doanh nghiệp phải hoạt động theo chính sách điều chỉnh cơ cấu kinh tế Đó là chưa kể chưa kể chính sách hỗ trợ vô cùng quan trọng và thiết thực của chính phủ về nguồn nhân lực thông qua các chính sách phát triển hoạt động sự nghiệp giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học, y tế,…

- Chi tiêu công góp phần điều chỉnh chu kỳ kinh tế.

Chi tiêu công đã hình thành nên một thị trường đặc biệt Với một khối lượng hàng hoá to lớn

do chính phủ tiêu thụ làm tổng cầu của xã hội được mở rộng Đến lượt mình, tổng cầu mở rộng lại tác động nâng cao khả năng thu hút vốn và kích thích sản xuất phát triển hơn nữa Trên góc độ này mà nói, thị trường chính phủ lại trở thành công cụ kinh tế quan trọng của chính phủ nhằm tích cực tái tạo lại cân bằng của thị trường hàng hoá bị mất cân đối bằng cách tác động vào các quan hệ cung cầu thông qua việc tăng hay giảm mức độ chi tiêu công ở thị trường này

- Chi tiêu công góp phần tái phân phối thu nhập xã hội giữa các tầng lớp dân cư, thực hiện công bằng xã hội.

Đứng trên phương diện xã hội, tài chính công góp phần điều tiết công bằng thu nhập giữa các tầng lớp dân cư bằng cả hai công cụ: thuế và chi tiêu công Trong khi thuế là công cụ mang tính chất động viên nguồn thu cho nhà nước, thì chi tiêu công mang tính chất chuyển giao thu nhập đó đến những người có thu nhập thấp thông qua các khoản chi an sinh xã hội, chi cho các chương trình giải quyết việc làm, xoá đói giảm nghèo,…Như Samuel Johnson nói: