Đề cương lý luận dạy học đại học

Đề cương Lý luận dạy học đại học 1 Tên học phần Lý luận dạy học đại học 2 Số đơn vị học trình 02 (30 tiết) 3 Phân bổ thời gian Giảng bài 15 tiết Thảo luận 15 tiết 4 Điều kiện tiên quyết Học xong phần[.]

Đề cương: Lý luận dạy học đại học

1 Tên học phần: Lý luận dạy học đại học

2 Số đơn vị học trình: 02 (30 tiết)

3 Phân bổ thời gian

- Giảng bài: 15 tiết

- Thảo luận: 15 tiết

4 Điều kiện tiên quyết

- Học xong phần kiến thức cơ sở của ngành và phần kiếnthức chuyên ngành chính trị

- Đã học 2 học phần Tâm lý học sư phạm và Giáo dụchọc

5 Mục tiêu của học phần

- Kiến thức: Kết thúc học phần người học nắm vững lý

thuyết về quá trình dạy học, nguyên tắc dạy học, phương pháp dạy học và đánh giá quá trình học tập của học viên

- Kỹ năng: Bước đầu hình thành kỹ năng tổ chức giờ

học, xây dựng kế hoạch dạy học, sử dụng các phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập của học viên

- Thái độ: Nghiêm túc thực hiện quy chế đào tạo,

nguyên tắc dạy học ở bậc đại học và có ý thức phấn đấu để trở thành nhà giáo mẫu mực

6 Tài liệu học tập

a Giáo trình chính: Đọc phân tích và tổng hợp cả ba tài

liệu theo từng nội dung bài giảng:

1 Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức, Lý luận dạy học đại học,

NXB ĐHSP, Hà Nội, 2001

2 Lưu Xuân Mới, Lý luận dạy học đại học, NXB ĐHSP,

Hà Nội, 2003

3 Lê Đức Ngọc, Giáo dục đại học – phương pháp dạy và

học, NXB ĐHQG Hà Nội, 2005.

b Tài liệu tham khảo

1 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Các quy chế tuyển sinh, đào

tạo, thi và công nhận tốt nghiệp đại học

2 Đặng Thành Hưng, Dạy học hiện đại, NXB Giáo dục,

7 Nhiệm vụ của học viên

Phải đọc, nghiên cứu trước giáo trình, đề cương bàigiảng, tài liệu tham khảo, ghi chép, tích cực chuẩn bị ýkiến chủ động đề xuất các vấn đề trong quá trình nghegiảng, thảo luận Chuẩn bị xêmina và đọc, sưu tầm các

tư liệu có liên quan đến bài giảng theo yêu cầu và hướngdẫn của giảng viên

8 Hệ thống bài giảng

Bài 1

đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của

lý luận dạy học đại học

(5 tiết gồm 2,5 tiết giảng bài và 2,5 tiết thảo luận)

Nội dung:

1 Đôi nét về lịch sử ra đời của lí luận dạy học đại học

1.1 Những đòi hỏi khách quan thúc đẩy sự ra đời lí luận dạy học đại học

- Yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao của xã hộihiện đại

- Yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo của các trường đạihọc

- Yêu cầu của các nhà khoa học, các chuyên gia chưa quađào tạo sư phạm muốn trở thành cán bộ giảng dạy hoặctham gia cộng tác đào tạo với các trường đại học

- Đòi hỏi của sinh viên đối với người dạy phải có trình độnghiệp vụ sư phạm trong quá trình truyền thụ tri thức, kĩnăng, kĩ xảo

1.2 Đôi nét về lịch sử hình thành và phát triển lí luận dạy học đại học trên thế giới và ở Việt nam

a) Trên thế giới: Lí luận dạy học bắt đầu hình thành vàonhững năm 20 – 30 của thế kỉ XX ở các nước phát triểnnhư Anh, Mĩ, Liên Xô, Tây Âu Đến những năm 60 của thế

kỉ trước thì trở thành một ngành khoa học hoàn chỉnh

b) ở Việt Nam: Lí luận dạy học đại học xuất hiện vào năm

1979 và đến năm 1982 thì bắt đầu phổ biến rộng rãi Đếnnay lí luận dạy học đại học đã có nhiều bước tiến đáng kể

và đã có nhiều đóng góp to lớn trong quá trình đào tạo ởcác trường đại học

2 Một số đặc điểm của thời đại ngày nay và ảnh hưởng của nó đến quá trình dạy học ở đại học

2.1 Sự bùng nổ thông tin, đặc biệt là thông tin khoa học kĩ thuật

(Biểu hiện ở các khía cạnh: tăng nhanh về khối lượngthông tin; khả năng chuyển tải thông tin; khả năng lưu giữthông tin, xử lí thông tin…)

2.2 Thời gian từ lúc phát minh ra nguyên lí khoa học đến lúc ứng dụng vào sản xuất ngày càng rút ngắn lại

2.3 Các nhà bác học, nhà khoa học tăng lên nhanh chóng và với tốc độ ngày càng nhanh

2.4 Trong khoa học kĩ thuật xuất hiện nhiều lĩnh vực nghiên cứu mới, nhiều chuyên ngành khoa học, công nghệ mới

2.5 Quá trình toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế của tất

cả các nước, sự chuyển từ nền kinh tế tài nguyên sang nền kinh tế tri thức, quá trình cơ khí hoá và tự động hoá ở các nước phát triển sau ngày càng rút ngắn lại

3 Đối tượng, nhiệm vụ và các phạm trù cơ bản của lý luận dạy học đại học

3.1 Đối tượng nghiên cứu của lí luận dạy học đại học

(Là quá trình dạy học ở đại học, bao gồm các quy luật,nguyên tắc, bản chất, phương pháp, phương tiện…)

3.2 Nhiệm vụ của lí luận dạy học đại học

- Xác định bản chất, đặc điểm của quá trình dạy học đại học

- Xác định các nhiệm vụ dạy học đại học và mối quan hệ giữachúng

- Xác định các luận điểm cơ bản làm cơ sở cho việc xây dựngnội dung dạy học đại học

- Nghiên cứu các phương pháp và phương tiện dạy học nhằmmang lại hiệu quả dạy học cao

- Xây dựng những con đường hợp lí để kiểm tra, đánh giá mộtcách toàn diện và khách quan chất lượng nắm tri thức, kĩnăng, kĩ xảo của sinh viên…

3.3 Các phạm trù cơ bản của lí luận dạy học đại học

4 Các phương pháp nghiên cứu lí luận dạy học đại học

4.1 Phương pháp nghiên cứu văn bản (đọc, phân tích,

tổng hợp lí thuyết…)

4.2 Quan sát (Thông qua quan sát quá trình dạy học trong

thực tế để thu thập thông tin, số liệu phục vụ cho việcnghiên cứu)

4.3 Nghiên cứu sản phẩm hoạt động (thông qua các sản

phẩm hoạt động của cán bộ giảng dạy như giáo án, bàigiảng, hướng dẫn sinh viên nghiên cứu… và các sản phẩmhoạt động của sinh viên trong quá trình học tập để nghiêncứu, rút ra những kết luận khoa học)

4.4 Tổng kết kinh nghiệm (Tổng kết, đúc rút kinh nghiệm

của các giáo viên dạy giỏi, các trường tiên tiến, hiện đại,các đơn vị có nhiều thành tích…để khái quát hoá thành líluận phục vụ cho thực tiễn)

4.5 Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi (Sử dụng hệ

thống câu hỏi đã chuẩn bị một cách khoa học về các nộidung có liên quan đến vấn đề nghiên cứu để thu thậpthông tin Trên cơ sở xử lí các thông tin thu được để rút rakết luận khoa học

4.6 Phương pháp đàm thoại (Trò chuyện, trao đổi trực tiếp

với giáo viên, sinh viên để thu thập thêm thông tin cầnthiết cho quá trình nghiên cứu)

4.7 Phương pháp thực nghiệm (Nhằm kiểm chứng giá trị

của việc đổi mới nội dung, phương pháp, cách thức tổchức…trong dạy học Để kiểm chứng, người ta chọn 2nhóm tương đương nhau về nhiều mặt, sau đó một nhómđược tác động bằng những cái mới (có thể là phươngpháp, hay nội dung mới…) gọi là nhóm thực nghiệm.Nhóm kia vẫn thực hiện đào tạo trong điều kiện bìnhthường, gọi là nhóm đối chứng Sau một thời gian thíchhợp, người ta đo kết quả của 2 nhóm để đánh giá hiệuquả của cái mới)

4.8 Các phương pháp xử lí thông tin (sử dụng thống kê

toán học, các phần mềm tin học để xử lí các số liệu thuđược)

5 Mối quan hệ giữa lí luận dạy học với các khoa học khác

5.1 Quan hệ chặt chẽ với triết học

5.2 Quan hệ với xã hội học

5.3 Quan hệ với lô gic học

5.4 Quan hệ với sinh lí học thần kinh

5.5 Quan hệ với tâm lí học, giáo dục học, phương pháp giảng dạy bộ môn…

Câu hỏi hướng dẫn tự học:

Câu 1 Phân tích các yếu tố khách quan và chủ quan của sự rađời bộ môn lí luận dạy học đại học trên thế giới và ở Việt nam

Câu 2 Trình bày những đặc điểm cơ bản của thời đại ngàynay? Những đặc điểm đó có ảnh hưởng như thế nào đến quátrình dạy và học ở các trường đại học, liên hệ với thực tiễnhiện nay để minh hoạ.

Câu 3 Phân tích đối tượng và nhiệm vụ của lí luận dạy học đạihọc Việc xác định đúng đắn đối tượng và nhiệm vụ nghiêncứu có ý nghĩa gì đối với sự phát triển khoa học lí luận dạyhọc ở đại học?

Câu 4 Phân tích các phạm trù cơ bản của lí luận dạy học vàmối quan hệ giữa chúng trên cơ sở quan điểm hệ thống cấutrúc (quá trình dạy học đại học là một hệ thống bao gồm cácthành tố của nó)

Câu 5 Trình bày các phương pháp nghiên cứu lí luận dạy họcđại học, mỗi phương pháp lấy một ví dụ để minh hoạ

Câu 6 Trên cơ sở phân tích mối quan hệ giữa lí luận dạy họcđại học với các khoa học khác để chứng minh rằng: ngày naykhông một khoa học nào tồn tại độc lập mà có thể phát triểnđược

Câu hỏi thảo luận:

- Việc học tập, nghiên cứu lí luận dạy học đại học có ýnghĩa gì đối với người giáo viên giảng dạy đại học?

- Trong thực tế có một số giáo viên giảng dạy đại họcchưa học bộ môn này nhưng vẫn tiến hành giảng dạy bìnhthường, thậm chí có giáo viên còn dạy tốt Anh chị có suy nghĩ

và bình luận gì về vấn đề này?

- Có chuyên môn tốt, nếu thiếu phương pháp giảng dạy

sẽ ảnh hưởng như thế nào đến chất lượng và hiệu quả dạyhọc?

Tài liệu bắt buộc dọc:

Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức, Lí luận dạy học đại học Tr.5 Tr.18

-Bài 2

Quá trình dạy học đại học

(Lên lớp 6 tiết:giảng 3 tiết; thảo luận 3 tiết)

Nội dung:

1 Khái niệm về quá trình dạy học đại học

Hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệmquá trình dạy học khi đứng trên các góc độ khác nhau Sau

đây là khái niệm tương đối phổ biến hiện nay: “Quá trình dạy

học là quá trình tác động qua lại giữa người dạy và người học trong một môi trường kinh tế xã hội nhất định nhằm tạo ra những sự biến đổi và phát triển về phía người học cũng như người dạy theo hướng các nhiệm vụ dạy học nhằm đáp ứng những yêu cầu của xã hội”.

2 Các nhân tố cấu trúc của quá trình dạy học đại học

Quá trình dạy học đại học tồn tại với tư cách là một hệthống gồm nhiều thành tố Vì vậy, khi xem xét quá trình dạyhọc đại học cần chú ý các khía cạnh cơ bản sau:

- Xác định đầy đủ và chính xác các thành tố của quá trình dạyhọc đại học

- Vị trí, chức năng, vai trò của từng thành tố cấu trúc trongquá trình dạy học

- Xác định mối quan hệ biện chứng giữa các thành tố

- Xác định mối quan hệ biện chứng giữa các thành tố cấu trúccũng như toàn bộ quá trình dạy học với môi trường kinh tế,chính trị, văn hoá, khoa học kĩ thuật…của xã hội

Sau đây là các thành tố cơ bản của quá trình dạy học:

2.1 Mục đích và nhiệm vụ dạy học ở đại học

2.2 Nội dung dạy học ở đại học

2.3 Các phương pháp và phương tiện dạy học

2.4 Thầy giáo với hoạt động dạy, sinh viên với hoạt động học

2.5 Kết quả dạy học

3 Các nhiệm vụ dạy học đại học

3.1 Nhiệm vụ 1: Trang bị cho sinh viện hệ thống những tri

thức khoa học, hiện đại và hệ thống những kĩ năng, kĩ xảotương ứng về một lĩnh vực khoa học nhất định Bước đầutrang bị cho sinh viên phương pháp luận khoa học, cácphương pháp nghiên cứu và phương pháp tự học có liên quanđến nghề nghiệp tương lai của họ

3.2 Nhiệm vụ 2: Phát triển năng lực hoạt động trí tuệ cho

sinh viên (Khả năng phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượnghoá, khái quát hoá, cụ thể hoá…Và phát triển các phẩm chấttrí tuệ như tính mềm dẻo, tính linh hoạt, tính độc lập, tính phêphán, tính nhất quán, bề rộng và chiều sâu của tri thức…)

3.3 Nhiệm vụ 3: Trên cơ sở trang bị tri thức, kĩ năng, kĩ xảo

và phát triển năng lực hoạt động trí tuệ cho sinh viên, quátrình dạy học ở đại học phải nhằm hình thành thế giới quankhoa học, nhân sinh quan và những phẩm chất đạo đức tốtđẹp của người cán bộ khoa học kĩ thuật cho sinh viên

3.4 Mối quan hệ giữa 3 nhiệm vụ dạy học đại học

- Nhiệm vụ 1 là cơ sở, là tiền đề để thực hiện 2 nhiệm vụcòn lại

- Nhiệm vụ 2 vừa là kết quả của nhiệm vụ 1 vừa là điềukiện để thực hiện nhiệm vụ 1 và nhiệm vụ 3

- Nhiệm vụ 3 vừa là mục đích của dạy học vừa là động lực

để thực hiện các nhiệm vụ dạy học

4 Bản chất quá trình dạy học đại học

4.1 Cơ sở xác định bản chất quá trình dạy học đại học

- Mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học

- Mối quan hệ giữa hoạt động dạy học và hoạt động nhậnthức

4.2 Bản chất quá trình dạy học ở đại học

Qua quá trình nghiên cứu các mối quan hệ nói trên,

người ta khẳng định: Bản chất quá trình dạy học ở đại học là

quá trình nhận thức độc đáo có tính nghiên cứu của sinh viên.

5 Động lực của quá trình dạy học ở đại học

- Cũng như các sự vật hiện tượng khác, quá trình dạy họccũng luôn luôn vận động và phát triển không ngừng Điều đóchứng tỏ quá trình dạy học luôn có những động lực thúc đẩy

- Động lực quá trình dạy học là các nhân tố thúc đẩy quá

trình dạy học vận động và phát triển.

- Nguyên nhân của sự vận động và phát triển là quátrình giải quyết các mâu thuẫn, đặc biệt là mâu thuẫn cơ bảncủa quá trình dạy học

- Tuy mâu thuẫn là nguồn gốc, là nguyên nhân tạo rađộng lực nhưng để mâu thuẫn trở thành động lực quá trìnhdạy học thì phải có 3 điều kiện

Một là, mâu thuẫn phải vừa sức với khả năng giải quyếtcủa sinh viên

Hai là, sinh viên phải ý thức được mâu thuẫn và có nhucầu giải quyết

Ba là, mâu thuẫn phải do tiến trình dạy học mang lại

6 Một số vấn đề triết học trong dạy học

6.1 Vấn đề nội dung và hình thức trong quá trình dạy học

6.2 Quan hệ giữa cái khách quan và cái chủ quan trong quá trình dạy học

6.3 Quan hệ giữa cái cụ thể và cái trừu tượng trong quá trình dạy học

Câu hỏi hướng dẫn tự học:

Câu 1 Phân tích mối quan hệ giữa các thành tố của quá trìnhdạy học đại học?

Câu 2 Nêu vai trò của người dạy và người học trong quá trìnhdạy học ở đại học, từ đó liên hệ với thực tiễn dạy học hiện nay

ở các trường đại học?

Câu 3: Phân tích các nhiệm vụ dạy học ở đại học và mối quan

hệ giữa chúng? Lấy ví dụ cụ thể để minh hoạ việc thực hiệncác nhiệm vụ dạy học trong quá trình dạy học

Câu 4 Bản chất của quá trình dạy học ở đại học? Việc hiểu rõbản chất của quá trình dạy học ở đại học có ý nghĩa gì đối vớingười cán bộ giảng dạy bậc đại học? Liên hệ với thực tiễn hiệnnay

Câu 5 Phân tích động lực của quá trình dạy học Lấy một ví

dụ cụ thể về việc xây dựng động lực trong quá trình dạy học?

Câu hỏi Thảo luận:

- So sánh sự khác nhau trong quá trình nhận thức của sinhviên với các nhà khoa học và với học sinh phổ thông để từ đórút ra những kết luận sư phạm cần thiết?

- Tại sao có thể nói: học ở đại học là học phương pháp,học cách học là chính Vậy việc học tri thức, kĩ năng nghềnghiệp có vị trí như thế nào có gì mâu thuẫn với nhận địnhtrên?

Tài liệu bắt buộc đọc:

- Lê Đức Ngọc, Giáo dục đại học phương pháp dạy và họcTr.67- Tr.80

- Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức, Lí luận dạy học đại học Tr.47

Tr.19-Bài 3

Quy luật và nguyên tắc dạy học đại học

Lên lớp 4 tiết: giảng bài 2 tiết; thảo luận 2 tiết)

Nội dung:

1 Các quy luật của quá trình dạy học ở đại học

1.1 Khái lược về các quy luật dạy học ở đại học

1.2 Quy luật cơ bản của quá trình dạy học ở đại học

Sự thống nhất biện chứng giữa hoạt động dạy của giáoviên và hoạt động học của sinh viên là quy luật cơ bản củaquá trình dạy học ở đại học

2 Các nguyên tắc dạy học đại học

2.1 Khái niệm

Nguyên tắc dạy học là những luận điểm cơ bản có tính

quy luật của lí luận dạy học đại học, có tác dụng chỉ đạo toàn

bộ tiến trình dạy và học nhằm thực hiện tốt mục đích và nhiệm vụ dạy học ở đại học

2.2 Các căn cứ xây dựng nguyên tắc dạy học đại học

- Mục tiêu, nhiệm vụ dạy học đại học

- Đặc điểm tâm sinh lí của lứa tuổi sinh viên

- Xu thế phát triển của thời đại và đặc điểm cụ thể củatừng địa phương và đất nước

- Quy luật nhận thức chung và của sinh viên đại học

2.3 Các nguyên tắc dạy học đại học

a Nguyên tắc thống nhất giữa tính khoa học, tính giáo dục vàtính nghề nghiệp trong quá trình dạy học đại học

- Khái niệm

- Nội dung

- Phương hướng thực hiện

b Nguyên tắc thống nhất giữa lí luận và thực tiễn nghềnghiệp trong quá trình dạy học đại học

- Khái niệm

- Nội dung

- Phương hướng thực hiện

c Nguyên tắc thống nhất giữa cái cụ thể và cái trừu tượngtrong quá trình dạy học đại học

- Khái niệm

- Nội dung

- Phương hướng thực hiện

d Nguyên tắc thống nhất giữa tính vững chắc của tri thức, kĩnăng, kĩ xảo và tính mềm dẻo của tư duy

- Khái niệm

- Nội dung

- Phương hướng thực hiện

e Nguyên tắc thống nhất giữa tính vừa sức chung và tính vừasức riêng

- Khái niệm

- Nội dung

- Phương hướng thực hiện

g Nguyên tắc thống nhất giữa vai trò chủ đạo của giáo viên

và vai trò tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo của sinhviên

- Khái niệm

- Nội dung

- Phương hướng thực hiện

Câu hỏi hướng dẫn tự học:

Câu 1 Hãy chỉ ra các quy luật trong quá trình dạy học Việcnắm vững các quy luật này có ý nghĩa gì trong hoạt động dạyhọc? Cho ví dụ minh hoạ

Câu 2 Quy luật cơ bản của quá trình dạy học là gì? Tại saoquy luật đó là cơ bản? Nếu không tuân thủ quy luật cơ bảntrong dạy học có thể dẫn đến hậu quả gì? Lấy ví dụ trong thực

tế để minh hoạ

Câu 3 Khái niệm về nguyên tắc dạy học ở đại học? Việc quántriệt các nguyên tắc dạy học có ý nghĩa gì đối với việc nângcao chất lượng và hiệu quả đào tạo ở các trường đại học? Lấy

ví dụ minh hoạ

Câu 4 Phân tích mối quan hệ giữa các nguyên tắc dạy học ?Tại sao trong dạy học phải quán triệt đồng bộ nhiều nguyêntắc dạy học ?