Lịch sử tâm lý học pgs ts võ thị minh chí

LỊCH SỬ TÂM LÝ HỌC Tác giả PGS TS VÕ THỊ MINH CHÍ PHẦN MỞ ĐẦU Lịch sử Tâm lý học là một lĩnh vực nghiên cứu đặc biệt nhằm tìm hiểu những thành tựu của Tâm lý học trong quá trình phát triển của bộ môn[.]

LỊCH SỬ TÂM LÝ HỌC

Tác giả: PGS TS VÕ THỊ MINH CHÍ

PHẦN MỞ ĐẦU

Lịch sử Tâm lý học là một lĩnh vực nghiên cứu đặc biệt nhằm tìm hiểu những thành tựu của Tâm lý học trong quá trình phát triển của bộ môn khoa học này

Những tri thức của Lịch sử Tâm 'lý học giúp cho các nhà khoa học nghiên cứu tâm lý nắm được các học thuyết và các xu hướng khác nhau của Tâm lý học hiện đại, cũng như các con đường, các khuynh hướng phát triển của nó Chỉ khi lồng những tri thức đó vào trời cảnh của lịch sử thì việc hiểu bản chất, tìm ra những quan điểm gốc, đánh giá những đóng góp chân chính, nhận thức ý nghĩa lịch sử của vấn đề mới trở nên sâu sắc hơn

1 Đối tượng nghiên cứu của Lịch sử Tâm lý học

Lịch sử Tâm lý học không nghiên cứu chính các hiện tượng tâm

lý mà nghiên cứu những khái niệm về các hiện tượng đó và xem xét chúng đã biến đổi như thế nào trong các giai đoạn phát triển khác nhau của khoa học " : Nhiệm vụ của Lịch sử Tâm lý học là phân tích

sự náy sinh và những phát triển tiếp theo của các tri thức khoa học

về tâm lý Trong lịch sử phát triển của Lịch sử Tâm lý học đã có ba khái niệm về đối tượng nghiên cứu của Tâm lý học : là khoa học về tâm hồn, về ý thức và về hành vi

Do yếu tố lịch sử, sự thay đổi các quan điểm về đối tượng của tâm lý học liên quan đến vấn đề kế thừa, nghĩa là tiếp tục phát triển các tri thức và những tiến bộ trong khoa học tâm lý Nhìn chung, sự

phát triển tâm lý từ khoa học về tâm hồn đến khoa hóc về nguồn gốc hoạt động của tâm lý và ý thức đã chứng tỏ sự tiến bộ của các tri thức tâm lý học Tiêu chí đánh giá sự tiến bộ này là mức độ tiếp cận ngày càng sát hơn với việc nhận thức về khách thể nghiên cứu : cái tâm 'lý Trong khuôn khổ khoa học về tâm hồn, tâm lý học bị gò vào khái niệm tâm hồn như là một nguyên tắc lý giải .Việc chối bỏ khoa học về tâm hồn để đi đến khoa học về ý thức (mà chính xác hờn là cái tâm lý được ý thức) liên quan đến việc tách ý thức từ cái tâm lý với tư cách là khách thể nghiên cứu ý thức lúc này đồng thời vừa là đối tượng nghiên cứu, vừa là nguyên 'tác lý giải Tâm lý học như là một khoa học về hành vi, đã hướng đến việc vượt qua tính chủ quan của tâm lý học ý thức, tìm đến các con đường nghiên cứu khách quan Tuy nhiên, chính bước tiến này lại làm mất đi khách .thể nghiên cứu - tâm lý và ý thức ở giai đoạn cuối cùng, cho đến thời điểm ngày nay, cùng với sự phát triển các tư tưởng tâm lý học,

sự thống nhất của ý thức và hành vi (hoạt động) mới được phục hồi trên cơ 'sở cách tiếp cận khách quan .trọng nhận thức tâm lý

2 Các giai đoạn của Lịch sử Tâm lý học

Tâm lý học đã có từ nhiều thế kỷ Những khái niệm khoa học đầu tiên nảy sinh vào thế kỷ Vi trước Công nguyên Do vậy, nói về các giai đoạn của Lịch sử Tâm lý học tức là chia tách' quá trình này phân.thành các giai đoạn và xác định nội đung của từng giai đoạn

cụ thể

Lịch sử Tâm lý học được phân thành hai thời kỳ rõ rệt : Khi các tri thức về.tâm lý học 'phát triển trọng lòng triết học và các ngành khoa học khác, mà trước hết là khoa học tự nhiên (kéo dài từ thế kỷ

Vi trước Công nguyên đến giữa thế kỷ XIX)

Khi Tâm lý học phát triển nhừ một ngành khoa học độc lập (từ giữa thế kỷ XIX cho đến ngày nay)

Theo lời của G êbingaoxơ - nhà tâm lý học thực nghiệm người Đức - Tâm lý học có quá khứ lâu dài nhưng lịch sử thì ngắn ngủi

Sự phân kỳ thành hai mốc lịch sử nêu trên rõ ràng không cần bàn cãi vì tiêu chí phân kỳ là hiển nhiên Tuy nhiên, mỗi giai đoạn phát triển Tâm lý học lại diễn ra trong các thập niên với điều kiện xã hội - lịch sử khác nhau, do vậy cần có sự phân kỳ các giai đoạn phát triển !ịch sử Tâm lý học một cách tỉ mỉ hơn Xuất phát từ đây, có nhiều tiêu chí để từ đó thực hiện việc phân kỳ Lịch sử Tâm lý học Song, nếu trên cơ sở xem xét sự tiến bộ của từng giai đoạn phát triển, được quyết định bởi việc thay đổi các quan điểm nhìn nhận về bản chất của cái tâm lý, có thể tham khảo bảng dưới đây

Các giai đoạn phát triển ' ưa Lịch sử Tâm lý học Thời gian Nội dung nghiên

cứu của từng giai đoạn

Kết quả

Từ thế

kỷ VI

trước

Công

lnguyên

đến thế

kỷ V

Nảy sinh những khái niệm khoa học về Tâm lý học

và những khởi sắc, phát triển đầu tiên

Tâm lý là khoa học về tâm hồn và hình thành hai xu hướng : chủ nghĩa duy vận và chủ nghĩa duy tam Sự hình thành những tri thức đầu tiên vé các quá trình kiến hãm lý - cảm giác (tri giác) trí nhớ trưởng tượng, tư duy ý chí : tìm ra vãn đề về quan

hệ giữa tâm hồn và cơ thể: chỉ ra cảm giác bên trong như là phương khác nhận thức

Từ thế

kỷ V đến

thế kỷ

XIII

Phát triển học thuyết về âm hồn trong khuôn kì tết học và trên cơ sờ

c thức y học

Hình thành tâm lý học nguyên tử ắt đầu của các phương pháp nhiên cứu thực nghiệm

Từ thế

kỷ XIV

đến thế

kỷ XVI

Sự phát triển tiếp tục c' ọc thuyết

về lâm hi en cơ sở tri thức g ~hẵu~

- sinh lý và nhà 'hát minh vĩ đại của chế kỷ từ XIV đến XVI

Từ chối việc coi tâm hơn là khi hể : là nguyên tắc để lý giải các hệ ~ợng cơ thể và tâm lý Lần đầu tiền tụng thuật ngữ "Tâm lý học"

Từ thế

ký XVII

đến giữa

thế kỷ

XIX

Ý thức là đối tác lghiên cứu Sự hình thà ác cơ sớ

lý luận của T ý học

Hình thành làm lý học kinh 'lghi~ lội quan và liên tưởng Nảy sinh c 'ấn đề tâm với lý và tâm - sinh lý kì liệm về tâm lý vó thức

Từ đầu

thế XIX

đến

những

năm 60

của thế

kỷ XIX

Sự phát triển 'râm lọc như là một khoa 1' lộc lập

Sự hình thành các

li lề khoa học tự nhiên c tâm lý học như là n khoa học độc lập

Tâm lý học trở thành khoa học lộc lập

Các phương pháp thực nghiệm nghi

ưu hoạt động của hệ thân kinh và quan nhận cảm Hình thành môn Ti

ạt lý Đo đạc tâm lý, Thuyết về c' tác

và tri giác

Những

năm 60

của thế

kỷ XIX

đến cuối

thế kỷ

XIX

Nảy sinh và những pl nên ban đầu của Tâm lọc như là một khoa

lý lộc lập

Xuất hiện những phương pháp tư lghiệm trong Tâm lý học Hình thà ác chương trình lý luận về tâm lý xi tiện các nghiên cứu ứng dụng tro ám lý học: náy sinh các lĩnh vực m mong Tam lý học

Những

năm 10

đến giữa

những

năm 30

của thế

kỷ XX

Khủng hoảng trong 1' ; học và

sự trưởng thà la Tâm lý học Xô viết

Nảy sinh các trường phái tăm lý ước ngoài : Hành vi chủ nghĩa, Pa im học Tâm lý học cấu trúc (Ghestar

âm lý học xã hội Pháp, Tam lý hi iểll biết Tâm lý học cá nhân ; Tâm ọc phân tích và

Sự ra dời của Tâm lý học Xô viết Xây dựng cơ sở lý luận của Tâm ọc trên nền lảng triết học Mác-xít : hi tuyết tâm thế văn hoá - lịch sử ho ứng v.v: Sự phát triển của các.'ngai âm lý ứng dụng trong Tâm

lý hi ô viết : Tâm lý học kỹ thuật và Tâm )c sư phạm Phát triển các khá.i tuệ hoa học tự nhiên về cơ chế sinh

lý đi đạt động lâm lý và các vận động

Cuối

những

năm

30-60 thế

Suy giảm khủng hoảng trong tâm

lý học ở các nước

Phát triển của

Sự tiến hoá của các trường phái khe

ọc trong thời kỳ kháng hoàng hành mới phân tâm mới Sự ra đời của cá inh vực và xu hướng nới : Tăm lý hệ

kỷ XX Tâm lý học Xô

viết trong lĩnh vực

lý luận

thái triển các quan niêm cá thể hoá

đi thân cách Các tranh luận trong Tâm lọc Xô viết về sự cải tổ khoa học trò :ơ sở học thuyết Páplốp, thuyết về ta hé Phát triển học thuyết hoạt đội rong Tâm lý học Xô viết Sự

ra đời cl huyết các giai đoạn hình thành động ti rí tuệ và khái niệm của P.la Ganpênn

Những

năm 60

thế kỷ

XX đến

nay

Sự tìm kiếm những cách tiếp cận lý luận mới trong Tâm lý học hiện đại

Sự ra đời của những trường phái m rong Tâm lý học : tâm lý học nhân và

am lý học 'nhận thức liệu pháp dạy

ni =ác thuyết định hướng Mác-xít Các tranh luận trong tâm lý học Xô v

về đối tượng tâm lý học về các vấn 1

vô thức giao tiếp v.v

3 Các quy luật phát triển của Lịch sử Tâm lý học

Quy luật cơ bản và chung nhất của sự phát triển các tri thức khoa học tâm lý là cuộc đấu tranh tư tưởng, thà trước hết, giữa chủ nghĩa duy vật và duy tẩm về bản chất tâm lý C-h.ủ nghĩa d y vật trước Mác, dưới các hình thức khác.nhau (chủ nghĩa siêu hình, chủ nghĩa tầm thường hay khoa học tự nhiên) đều thể hiện khát vọng hiểu.tâm lý và ý thức như là một quá trình tự nhiên, như là một biểu hiện của cuộc sống với các quá trình vật chất của nó Đó là cách tiếp cận duy vật hướng đến lý giải cái tâm' lý Theo hướng này, ngay trong tâm lý học cổ đại, đã nảy sinh và phát triển (ở những giai đoạn tiếp theo) khái niệm về các quá trình vật chất của não là cơ sở

của các hiện tượng tâm lý Sự phát triển của quan điểm au.y vật.!lên.quan mật thiết~đến~những~thành tựu của khoa học tự nhiên - ~

Cần theo quan điểm của chủ nghĩa duy tâm, tâm lý và ý thức hoàn toàn bị tách biệt với các quá trình vật chất, chuyển thành thực thể đặc biệt - tinh thần Thực thể này cả về nguồn gốc, thuộc tính

và phương pháp nhận thức đều đối ngược vớ.i thế giới vật chất và thựỏ'tiên ~

Sự phân _ chia Tâm lý _ học thành duy vật ~ và duy tâm diễn

ra trong suốt quá trình phát triển của Tâm lý học và cho đến ngày nạy Tuy vây m~quan điểm (duy vật hay duy tâm đều có những đóng góp của mình trong việc~n_hân~t~h-ức~tâm~lý: Chẳng hạn, _quan điểm duy\tâm, khi đề cập đến tính đặc thù của cái tâm lý, (khác với các quá trình duy.vật (r đưa ra-ý r~ởng vê ban chất hoạt động tích cực của tâm hồn _việc quan tâm đến khía ' cạnh ~ nẫy của các hiện tượng tâm lý là một sự kiện tiến bộ Do vậy, nghiên' cứu Tâm lý học duy tâm .mặc dù trong các quan điểm của nó không cho phép tìm ra con đường 'nhận~thức'căc quy luật nhưng.lại

là một' phần không thể thiếu:được ~tròng~lỉch sử Tâm lý học

Một quy luật quan trọng khác là xú hướng đi tìm ra một lý thuyết duy nhất Quy luật này có thể thấy rất rõ ở giai đoạn tâm lý học bị rơi vào khủng hoảng đầu thế kỷ XX L.X Vưgốtxki đã đưa ra nhận định rằng, lúc đó, Tâm lý học nhận thức rất rõ "vấn đề cái sống :Và cái chết đối' với Tâm lý học là cần phải tìm ra được nguyên ' tấc lý giải chung;' Sự xuất hiện các dòng tâm lý học khác nhau lúc

đó (Tâm lý học chiểu sâu, Tâm lý học hành vi 'và Tâm lý học 'Ghe tan và các dòng khác) cũng là muốn' để tìm ra học thuyết kiểu như thế' này Tuy nhiên, như đánh giá của L.X Vưgốtxki, việc tìm ra sự kết nối chẳng mang tính quy luật, sự triển khai từ các phát minh

riêng lẻ trong từng lĩnh vực cụ thể để đi đến các quy luật chung và phổ biến, lan truyền lên toàn bộ khoa học tâm lý, để từ đó chuyển thành các hệ thống triết học, thậm chí thế giới quan, đã cho thấy, trong số các nguyên lý đã tìm ra không có một ' nguyên lý này có thể thoả mãn vị thế của một lý thuyết thống nhất trong Tâm lý học Tuy vậy, nhu cầu khách quan này vẫn luôn là động lực phát triển Lịch sử Tâm lý học

4 Động lực và các nguyên nhân phát triển lịch sử các tư tưởng tâm lý

Trước hết, cần phải khẳng định rằng, sự phát triển các tri thức

về Tâm lý hóc là một quá trình được quyết định bởi lôgíc nhận thức

về bản chất của khách thể nghiên cứu - cái tam lý

Tâm lý học, cũng như các ngành khoa học khác đều mang tính độc lập tương đối, các nhà tâm lý và các nhà khoa học khác đều phải chịu ảnh hưởng thống trị của sự phát triển kinh tế Những quan

hệ phức tạp giữa khoa học và xã hội được L.X: Vưgốtxki thể hiện như sau : "Quy luật về sự thay thế hay phát triển tư tưởng, nảy sinh hay sự.suy thoái của khái niệm, thậm chí việc thay đổi sự phân loại v.v đều có thể giải thích trên cơ sở mối quan hệ của ngành khoa học đó với các điều kiện vãn hoá - xã hội thời đương đại, với các điều kiện và quy luật chung của nhận thức khoa học, với các yêu cầu khách quan, nhằm nghiên cứu bản chất hiện tượng ở giai đoạn lịch sử cụ thể"

Có thể nó.i, việc thừa nhận sự tác động của môi trường văn hoá xã hội đối với khoa học mang tính chất chung là ý kiến chung của các nhà khoa học Do vậy, việc phân tích sự phát triển các tri thức tâm lý cần được nghiên cứu trên phông của lịch sử và trên cơ

sở của sự tác động qua lại giữa Tâm lý học với các ngành khoa học

khác Sự ảnh hưởng của các ngành khoa học (Sinh lý học, Ngôn ngữ học, Sinh học v.v ) lên Tâm lý học cũng rất khác nhau vì một mặt, trong khuôn khổ của các ngành khoa học này, tri thức về Tâm lý học cũng đã được tích luỹ ; mặt khác, vì Tâm lý học cũng sử dụng các phương pháp nghiên cứu của các ngành khoa học đó ~ à cũng

do Tâm lý học cũng như các ngành khoa học khác, đều sử dụng phương pháp luận khoa học Sự tác động qua lại giữa Tâm lý học và các khoa học khác còn tiếp tục cho đến ngày nay và điều đó cũng không có nghĩa là các quy luật của Tâm lý học đã hoà nhập vào quy luật của các ngành khoa học khách)

Khi nói đến mối quan hệ giữa Tâm lý học vớt ngành khoa.học khác và việc phụ thuộc của nó vào sự phát triển của các yếu tố văn hoá xã hội, cần phải tìm ra được lôgíc phát triển các ý tưởng của Tâm lý học như là một quá trình khách quan, mà theo V.I Lê nin đấy là lôgíc của các quy luật biện chứng

Trong lịch sử Tâm lý học, theo M.G Iarôsépxki, có 3 loại đơn

vị khái niệm : các số liệu kinh nghiệm (các yếu tố), học thuyết và phạm trù Các tác giả khác nhau cũng đã đưa ra những phạm trù khoa học chuyên biệt mô tả các khía cạnh khác nhau của đời sống tâm lý : hình ảnh, động tác, động cơ, các quan hệ tẩm lý xã hội, nhân cách Cùng với việc phân tích các phạm trù diễn ra do thay đổi các học thuyết khoa học, với tính đa dạng của các nhân tố mới đã cho phép tìm ra bản chất ổn định của tri thức, hạt nhân đa dạng của các tri thức đó

5 Các nguyên tắc phân tích Lịch sử Tâm lý học

Quan trọng nhất là ngll)1ên tắc lịch sút Nguyên tắc này đòi hỏi không được quên đi các quan hệ lịch sử cơ bản, các vấn đề xem xét phải xuất phát từ các thời điểm lịch sử cụ thể, các giai đoạn cơ

bản mà quá trình hình thành và phát triển hiện tượng đó đã trải qua và từ đó đưa ra nhận định về hiện tượng đó là gì '? Nguyên tắc này đòi hỏi nhà nghiên cứu Lịch sử Tâm lý học phải xem xét từng giai đoạn của quá khứ với đầy đủ nội dung của nó trong hệ thống các điều kiện xã hội văn hoá, để từ đó chỉ ra tính không lặp lại, tính độc đáo của hiện tượng nghiên cứu

Trong nguyên tắc lịch sử cần phải đề cập đến việc đánh giá quá khứ Việc đánh giá đó phải chỉ ra được những điểm mới trong tri thức so với giai đoạn trước, đồng thời chỉ ra điểm hạn chế của mỗi giai đoạn bất kỳ trong phát triển tri thức

Nguyên tắc tiếp theo trong nghiên cứu Lịch sử Tâm lý học là l~gllyên tắc thông nhất giữa lôgíc và lịch sự : Theo nguyên tắc này, nhà sử học không chỉ đơn giản mô tả giai đoạn này hay giai đoạn khác của sự phát triển các tri thức lịch sử, mà còn phải nêu lên được

sự ổn định tử những tri thức đó Có thể nói, nhờ nguyên tắc này có thể hạn chế việc tuyệt đối hoá các sự thật lịch sử và đánh giá chúng chính xác hơn, đúng với điều kiện của giai đoạn lịch sử mà chúng nảy sinh và phát triển

Nguyên tắc thứ ba, theo M.G Iarôsépxki, là nguyên rắc quyết định luận - nguyên tắc giữ vai trò trọng yếu trong việc nghiên cứu Lịch sử Tâm lý học Nguyên tắc này đòi hỏi các nhà lịch sử Tâm ly học phải biết khám phá ra phương thức lý giải nguyên nhân của hiện tượng tâm lý, cũng như các yếu tố cấu thành sinh ra nó Trong lịch sử phát triển của mình, Tâm lý học cũng đã đứng trước các quyết định luận khác' nhau : quyết định luận tiền cơ học, cơ học, sinh học, tâm lý học xã hội học