B ĐẶC TRƯNG CÁC THỂ LOẠI BÁO CHÍ I TIN 1 Định nghĩa tin Tin được gọi là “news” trong tiếng Anh, tiếng Nga là HOBocTb còn người Trung Quốc gọi tin là Tân văn Những từ này đều bắt nguồn từ nghĩa đen có[.]
Trang 1B ĐẶC TRƯNG CÁC THỂ LOẠI BÁO CHÍ
Mặc dù tin là thể loại ra đời sớm, nó có thể được coi là thể loại đầu tiên của báo chí vìbáo chí ra đời bằng chính những bản tin Tin giữ vai trò xung kích, mũi nhọn trên cácphương tiện thông tin đại chúng, song cho đến nay vẫn chưa có quan niệm chung thốngnhất về thể loại này Bởi tính chất của Tin có mặt trong tất cả các thể loại báo chí khác.Nhiều học giả, nhà báo, các tài liệu nghiên cứu khác cũng thể hiện quan niệm về tin nhưsau:
Tin là loại hàng hóa dễ hỏng
Tin là cái hấp dẫn và có thật
Tin là những gì được phản ánh lại
Tin là cái của ngày hôm nay khác ngày hôm qua, ngày mai khác ngày hôm nay về bất cứcái gì và bất cứ ở đâu trong cuộc sống hàng ngày
Tin là cái gì đó mà người này muốn che đậy, còn người khác (nhà báo) thì muốn công.Tin là một mẩu của thông tin xung quanh một sự kiện đáng chú ý, có một sự hấp dẫn.Tin là cái mới, cái thật, từng giờ, từng phút diễn ra dưới dạng mất đi hay nảy sinh trong
sự vận động vô cùng
Trong Từ điển Tiếng Việt năm 1992 có ghi: “Tin là điều được truyền đi, báo lại cho biết
về sự kiện, tình hình xảy ra”
Trong Giáo trình nghiệp vụ Báo chí, tập II trường Tuyên huấn Trung ương Hà Nội, 1978
có cách diễn giải khác về Tin như sau: “Tin tức trên báo chí là một thể tài phản ánhnhững sự kiện, sự việc, tình hình có thật mới xảy ra, đang xảy ra, mới phát hiện thấy, có ý
Trang 2nghĩa quan trọng hoặc có liên quan đến xã hội, theo một đường lối và cải tạo thực tiễn,bằng hình thức ngắn gọn nhất, cô đọng nhất, nhanh chóng nhất, kịp thời nhất, được ghibằng chữ, tiếng nói hoặc hình ảnh…”
Bài giảng của Đinh Văn Hường về thể loại tin tại Khoa Báo chí, Trường Đại học Khoahọc Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội lại có cách hiểu khác về Tin: “Tin làmột trong những thể loại thuộc nhóm thông tấn báo chí, trong đó thông báo, phản ánh,bình luận có mức độ một cách ngắn gọn, chính xác và nhanh chóng nhất về sự kiện, vấn
đề, con người, có ý nghĩa chính trị xã hội nhất định”
Người Mỹ có quan niệm về tin: “Khi chó cắn người, thì đó không phải là tin Nhưng khingười cắn chó thì đó là tin” Nghĩa là tin phải mang yếu tố mới và lạ
Tuy có nhiều quan niệm, cách nói khác nhau về tin nhưng đều toát lên một số yếu tốtương đối thống nhất là: Tin là mới, ngắn gọn, súc tích, nhanh chóng, có ý nghĩa chính trị
- xã hội nhất định
Từ đó có thể dẫn đến một định nghĩa tương đối về tin như sau: Tin là một trong nhữngthể loại thuộc nhóm các thể loại báo chí thông tẩn, trong đỏ thông báo, phản ánh, bìnhluận có mức độ một cách ngắn gọn, chính xác và nhanh chóng nhất về sự kiện, vấn đề,con người đã, đang và sẽ xảy ra trong đời sổng, có ý nghĩa chính trị - xã hội nhất định
2 Các dạng tin phổ biến
Dạng tin trước hết là một tin báo chí đúng được trình bày dưới nhiều hình thức khácnhau, tạo nên sự phong phú đa dạng khi chuyển tải nội dung sự kiện trên các phương tiệnthông tin đại chúng Đã có rất nhiều cách phân chia dạng tin với nhiều cách gọi khácnhau
Trang 3Tin vắn thường trả lời 4 câu hỏi trong công thức 5W (What?, Who?, When?, Where?)Dạng tin vắn được sử dụng nhiều trên các loại hình báo chí, ngày càng phong phú, đadạng và có nhiều sáng tạo.
2.2 Tin bình (tin sâu)
Tin bình là dạng tin phản ánh sự kiện thời sự quan trọng, chưa đến mức bình luận, nhưngngười đưa tin cần thể hiện thái độ, quan điểm để định hướng dư luận xã hội
Tuy là tin bình nhưng yếu tố tin vẫn là chính Quan điểm thái độ của nhà báo hay cơ quanbáo chí được thể hiện ở mức độ nhất định Đặc biệt, người viết cần thận trọng, nhạy cảmkhi thể hiện quan điểm, thái độ trước các vấn đề trong nước, quốc tế hay nhân vật nào đó.Đây là dạng tin theo công thức 5W + 1H
2.3 Tin dự báo
Là dạng tin để dự kiến, dự đoán các sự kiện tiêu biểu sẽ xảy ra trong hiện tại và tương lai.Đây là dạng tin được sử dụng khá phổ biến hiện nay bởi tạo được chủ động cho côngchúng đón, đọc, nghe, xem, truy cập những sự kiện hay vấn đề mà mình quan tâm hoặc
Dạng tin này được sử dụng rộng rãi bởi nó đáp ứng nhu cầu khách quan của công chúng
về thông tin
Thực tế, ai cũng muốn có nhiều thông tin hàng ngày về mọi lĩnh vực, nhưng không phảilúc nào cũng đọc báo, nghe đài, xem ti vi hay truy cập Internet đầy đủ và đều đặn Vì vậy,công chúng muốn có một bức tranh tổng quan trong một thời gian và không gian nhấtđịnh để ổn định nhận thức của mình hoặc có đầy đủ số liệu, dữ liệu để hiểu sâu, biết rõ vềvấn đề mình quan tâm
Người làm tin tổng hợp phải có năng lực lựa chọn, phân tích, tổng hợp và bố cục, làmcho sự kiện thực sự có ý nghĩa và lôi cuốn người đọc
Tin tổng hợp thường được trình bày dưới tiêu đề “Tin trong ngày”, “Thế giới tuần qua”,
“Hà Nội tuần qua”, “Kinh tế – xã hội”…
Trang 4Trên các loại hình báo chí thường có các mục thể hiện chùm tin như: “An ninh – trật tự”,
“Thể thao trong nước”, “Thể thao quốc tế”, “Thể thao 24/7” “Văn học nghệ thuật”, “Sắcmàu văn hoá”,…
Khi viết và nhận diện chìm tin trên báo in thì sẽ có trường hợp sau xảy ra: có thể ở báonày là chùm tin, nhưng ở báo khác lại là tin tổng hợp Trong trường hợp này, để tin tổnghợp trở thành chùm tin thì phải viết cụ thể về một loại hình hay lĩnh vực nào đó
Bởi chùm tin và tin tổng hợp rất giống nhau về hình thức thiết kế dạng tin, sự khác nhau
là ở chỗ: Tin tổng hợp phản ánh các lĩnh vực của đời sống; còn chùm tin thì phản ánh các
sự kiện có chung một chủ đề Nếu không chú ý điểm này, khi làm các dạng tin dễ bị nhầm lẫn hoặc sai
2.6 Tin tường thuật
Tin tường thuật là dạng tin phản ánh những sự kiện quan trọng, tiêu biểu, thu hút được sựquan tâm của dư luận xã hội Tin tường thuật bám sát trật tự, trình tự diễn biến có thậtcủa sự kiện trong khi thông tin
Dạng tin tường thuật khác với thể loại tường thuật, sự khác biệt được thể hiện ở dunglượng và cách thức thể hiện Tin tường thuật có dung lượng ngắn, chủ yếu thuật lại, kể lạinhững nét tiêu biểu, khái quát về sự kiện; còn tường thuật thì dung lượng lớn, có thể trìnhbày trật tự diễn biến của sự kiện một cách tỉ mỉ, chi tiết từ khi mở đầu đến khi kết thúc sựkiện Hơn nữa, trong khi tường thuật, tác giả còn thể hiện “cái tôi” rõ nét ở cảmhứng, cảm xúc, bình luận và các thông tin phụ trợ khác, làm cho bài tường thuật hay hơn,sinh động, hấp dẫn hơn
Còn điểm giống nhau giữa tin tường thuật và tường thuật là cả hai cùng tường thuật,nghĩa là kể lại, thuật lại trật tự, diễn biến sự của sự kiện có thật
2.7 Tin ảnh
Là dạng tin có kèm theo ảnh với tư cách là yếu tố cấu thành tin để minh họa, tăng độ tincậy, chân thực và thuyết phục cho tin Trong dạng tin này, tin vẫn giữ vai trò chủ đạo,ảnh có tính phụ họa, song tin và ảnh phải gắn bó, liên quan đến nhau, tôn giá trị cho nhau.Tránh tình trạng có tin thì nội dung này nhưng ảnh minh họa lại mang ý nghĩa khác
Trang 52.8 Ảnh tin
Là ảnh có kèm theo chú thích như một tin, trong đó ảnh giữ vai trò chủ đạo, tin (chúthích) có tính phụ họa, ảnh và chú thích phải liên quan đến nhau, tôn giá trị cho cả hai.Ảnh báo chí có sức mạnh riêng, có lúc còn gây ấn tượng và có giá trị nhiều hơn nhiềutrang viết
Ảnh đăng, phát trên các loại hình báo chí có thể đơn ảnh (một ảnh + một chú thích), cóthể là chùm ảnh (3 ảnh trở lên) hoặc một sêri ảnh (5 đến 10 ảnh hoặc nhiều hơn) về mộtchủ đề nhất định
2.9 Tin công báo
Là tin phản ánh, thông báo những hoạt động của cơ quan Đảng, Nhà nước, Chính phủ,Quốc hội, các nghi thức ngoại giao, công bố nghị quyết, chủ trương, chính sách lớn củaĐảng, Nhà nước; công bố Hiến pháp, Pháp lệnh, Chỉ thị của các cấp có thẩm quyền; điệnmừng hoặc chia buồn của các nguyên thủ, thông báo của Bộ Ngoại giao về các chuyếnthăm chính thức của các cấp lãnh đạo Những thông tin này có tính thời sự và ý nghĩachính trị – xã hội lớn, thu hút sự quan tâm của dư luận
Đặc điểm của tin công báo là:
Tin không phải do tòa soạn hay phóng viên báo chí làm ra mà do các cơ quan cóthẩm quyền cung cấp
Do văn bản thông tin mang tính chính thống, chuẩn mực nên tòa soạn không sửachữa, bổ sung hoặc biên tập lại văn bản đã được cung cấp
Các cơ quan có thẩm quyền chỉ đạo, hướng dẫn một số cơ quan báo chí lớn hoặcnhiều cơ quan báo chí cùng đăng, phát tuỳ theo mức độ và yêu cầu tuyên truyền
Các cơ quan báo chí chấp hành đăng, phát các thông tin đó ở vị trí, thời gian quantrọng và trang trọng (trang 1 của báo in hoặc phần đầu của chương trình phátthanh, truyền hình…)
Như vậy, tin công báo là dạng tin có nội dung thông tin quan trọng, cấp thiết, đăng tảitheo chỉ đạo, hướng dẫn của các cơ quan có thẩm quyền
Nhận xét chung về các dạng tin:
- Các dạng tin thể hiện sự phong phú, đa dạng, sáng tạo trong cách thể hiện sự kiện, vấn
đề, nhân vật trên các loại hình báo chí
- Các dạng tin có mối quan hệ mật thiết với nhau
- Mức độ sừ dụng các dạng tin trên các loại hình báo chí không đều nhau
Trang 6- Các dạng tin dự báo, tin tổng hợp và chùm tin nên sử dụng dạng tin vắn để thể hiện (tintrong tin)
- Các dạng tin vẫn tiếp tục đổi mới, phát triển và sẽ xuất hiện những dạng tin mới tronghoạt động thực tiễn năng động, sôi động và sáng tạo của báo chí và người làm báo
3 Viết tin như thế nào?
Hầu hết những người làm báo (trên mọi phương tiện thông tin đại chúng) làm tác phẩmđầu tiên của mình là làm tin Nhưng trước hết phải thấy được trách nhiệm của người làmbáo đó là thông tin cho ai, về cái gì và tại sao? Trả lời được câu hỏi này thì người làm báomới có thể dần trở thành nhà báo Nhà báo là một kỹ thuật viên (hoặc một người thợ thủcông, thậm chí là một nghệ sĩ) làm việc bằng một nguyên liệu đầu tiên không chính thức
đó là những sự kiện
Chúng ta tìm kiếm những sự kiện, lựa chọn và xử lý để cho chúng có ý nghĩa, có thể hoàđồng và lôi cuốn Nhà báo thông tin nhằm cung cấp cho đồng bào của anh ta nhữngphương tiện để hiểu về thế giới và để hành động có hiệu quả Nói một cách kỹ thuật hơn,
là để thuật lại những sự kiện và những việc dường như có ý nghĩa, để cho một thông tinđược hiểu thì trước hết tin đó phải được đọc, để nó được đọc thì sự trình bày và vănphong của nó phải hấp dẫn Văn phong báo chí chính là làm cho đa số người đọc hiểuđược một cách nhanh chóng ý nghĩa của thông tin bằng cách nêu bật ngay lập tức điềuchính yến, không tô thêm, không do dự mà phải tiến thẳng tới đích Để thông tin có thểhiểu được, nó cần phải trả lời nhanh chóng 6 câu hỏi then chốt, thiếu một trong nhữngcâu trả lời này thì toàn bộ thông tin ấy có thể mất đi tính hợp lý của nó Sáu câu hỏi thenchốt đó là: Ai? (Who?), Cái gì? (What?), Ở đâu (Where?), Khi nào? (When), Như thế nào(How?), Tại sao (Why?)
Ai? Đó là chủ thể của thông tin: Một người (đã có hành động gì, đã tuyên bố cái gì,…);Một sự kiện (chính trị hoặc văn hoá đã xảy ra: quyết định xã hội, tai nạn…); Một sự việc(giá cả sinh hoạt tăng, một vụ cướp, một căn bệnh nguy hiểm mới xuất hiện…)
Cái gì? Đó là hành động, động từ của câu: Chủ tịch nói; Một phụ nữ sinh sáu con; Giáxăng tăng lên; Công an đã bắt giữ tên cướp;…
Ở đâu? Trong một nước, một quận, một thành phố, thậm chí là một căn phòng nào đó,những sự chính xác về địa điểm này là điều không thể thiếu được Độc giả hay khán thínhgiả thường phản ứng theo luật xa gần về địa lý của thông tin, luật xa gần là sự tổng hợpcủa nhiều phương hướng, về địa lý, khía cạnh này được biết đến bởi những sự việc khácnhau dưới tên gọi “luật cái chết kilomet” Sự kiện xảy ra càng gần về mặt địa lý thì càngquan trọng và càng được quan tâm
Trang 7Khi nào? Hôm qua, hôm nay, sáng nay, chiều nay, tối nay… không cần rõ năm hiện tại,
từ những ngày đầu của năm mới để tránh mọi nhầm lẫn
Như thế nào? Bởi phương tiện nào và bằng cách nào?
Những nguyên nhân, những mục tiêu, những lý do của sự việc được kể lại: Để giúp đỡđồng bào bị lũ lụt (Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã phát động phong trào…); Để
có tiền hút chính ma tuý (tên Nguyễn Văn A đã đi cướp)…
Vậy ta có thể làm một tin theo công thức này, và tất nhiên nó cũng có những tiêu chuẩnnhất định lựa chọn thông tin, không phải bất cứ sự kiện nào cũng cho là tin
Những tiêu chuẩn chính để lựa chọn là:
Đó phải là một thông tin: Sự việc nào đó đã xảy ra, tình hình nào đó đã được quansát
Thông tin đó phải mới lạ (hoặc đó là lần đầu tiên người ta nói đến, hoặc đó là lầnđầu tiên người ta đề cập tới theo khía cạnh này)
Thông tin ấy phải hấp dẫn độc giả, phải biết nó có nằm trong phạm vi các mốiquan tâm hay không
Nó phải nhất quán với quan điểm của cơ quan báo chí (chương trình phát thanh,truyền hình, Internet)
Bên cạnh đó cũng phải xác định đúng đường dây dẫn với sự hợp lý tối đa Một khi thôngtin đã được chọn, phải tìm cách xử lý nó, để có thể dẫn dắt độc giả (khán thính giả) từ đầutới cuối bài báo (bản tin) theo một lôgic duy nhất Có rất nhiều cách đề cập đến một sựkiện, những nhà báo giỏi là những người biết tìm thấy góc độ độc đáo, thích hợp và cuốnhút cho từng sự kiện, song cũng phải lưu ý tránh sự quá mức vì nó sẽ có hại cho tính đángtin cậy của tin
4 Tiêu chí viết tin đúng (5W + 1H)
Bất cứ một tác phẩm báo chí nào, dù ngắn hay dài, đơn giản hay phức tạp đều có mụcđích trả lời đúng, kịp thời những câu hỏi có liên quan đến sự kiện, sự việc, vấn đề, conngười, tình huống, hoàn cảnh mà người viết muốn truyền đạt và người tiếp nhận (côngchúng) muốn biết Tức là sao cho sau khi đọc xong một bản tin, người ta dễ dàng hiểungay ra được sự việc đó đã diễn ra ở đâu, lúc nào, như thế nào, hậu quả ra sao, liên quanđến ai … đây chính là những thông tin cơ bản và quan trọng nhất
Trang 8Còn nếu sau khi đọc bản tin/bài viết đăng trên báo, mà người đọc không hiểu được ý bàiviết muốn nói điều gì? hay không rõ sự kiện xảy ra ở đâu, như thế nào, lúc nào… thì đó
là một bản tin kém, dở Trong giới báo chí gọi là tin “què”, không đầy đủ
Trong các giáo trình giảng dạy về báo chí hiện đại, người ta đưa ra một công thức viếtmột bản tin báo chí rất đơn giản là 5W + H
5W và H chính là 5 từ viết tắt của các từ tiếng Anh, gồm: What, Who, When, Why,Where, How
Nghĩa là:
- What: Điều gì đã xảy ra? Hậu quả như thế nào
- When: Xảy ra khi nào?
- Where: địa điểm xảy ra sự kiện
- Who: Ai, liên quan đến ai?
- Why: Vì sao, nguyên nhân? Dự đoán
- How: bao nhiêu? như thế nào, số lượng …
Trong một bản tin không nhất thiết phải đúng theo thứ tự trên
Đối với tin - một thể loại báo chí ngắn gọn, cô đúc, súc tích, có tính thời sự cao, việc trảlởi các câu hỏi trên cũng không rập khuôn, cứng nhắc, mà phải linh hoạt, chủ động, tuỳthuộc vào mức độ giá trị sự kiện hay ý đồ người viết, toà soạn để trả lời các câu hỏi trênmột cách hợp lý
Tin có nhiệm vụ thông báo, phản ánh sự kiện mới, chưa đi sâu phân tích, đánh giá và giảiquyết vấn đề Cũng có thể bình luận nhẹ nhàng về sự kiện, con người khi cần thiết để thểhiện chính kiến hay định hướng dư luận xã hội
Tuy nhiên, chúng ta cũng cần lưu ý rằng:
- Công thức 5W hoặc 5W + H chỉ là tương đối, sự sáng tạo của người viết mới là quantrọng
- Công thức 5W hoặc 5W + H được áp dụng cho tất cả các thể loại báo chí hay các cấutrúc thông tin nói chung
- Một tin báo chí được coi là đúng khi trà lời được từ 4W trở lên (What?, Who?, When?,Where?,) và có thể thêm yếu tố How khi cần thiết Có một số quan điểm còn thêmWhich?, With song nói chung, với 4W hoặc 5W + H là đủ
Trang 9Riêng trường hợp Who, phải tuân thủ nguyên tắc sau:
+ Ai chức vụ cao nhất, đứng trước
+ Ai có liên quan nhất, đứng trước
+ Ngang nhau, xếp theo A, B, c
+ Đối ngoại và quốc tế, tiền chủ hậu khách
5 Cấu trúc viết tin
Cấu trúc hay chính là kỹ thuật viết Tin là yếu tố nhằm góp phần làm cho việc viết tin dễdàng và mang lại hiệu quả hơn Vì có lẽ viết tin không khó nhưng để cho hay và đúng lại
là điều không dễ, bởi tin cũng như các thể loại báo chí khác là khoa học và nghệ thuậtviết về sự thật Trong thực tế việc viết tin rất đa dạng, phong phú và linh hoạt, không cómột khuôn mẫu chung nào và không áp đặt cho một người viết hay một cơ quan báo chínào Vì vậy, có 4 cấu trúc thường được sử dụng và để tham khảo, đó là:
5.1 Cấu trúc “hình tháp thường”
Cấu trúc này còn có nhiều tên gọi khác như “tam giác thường”, “hình nó”, “hình câythông”… Đây là cấu trúc viết tin đơn giản, truyền thống, phổ biến, cách viết như một bàivăn thông thường (có mở đầu, thân bài và kết luận), cách viết như sau: Mào đầu tin có thể
sử dụng một từ, một hình ảnh, một câu gây ấn tượng gợi tò mò cho người đó, người xemhay người nghe; sau đó tăng dần mức độ quan trọng, hấp dẫn ở thân tin và sức nặng nhất,hay nhất, quan trọng nhất của tin được đưa xuống phần kết luận Đây là cách viết theo lối
“câu nhử” ở phần mở đầu, cách viết tăng dần ấn tượng của tin, càng về sau càng hay đểdẫn người đọc xem hết toàn bộ nội dung tin Điều cần chú ý là xử lý khéo léo mức độ hấpdẫn của phần mào đầu và phần kết luận phải được ưu tiên nhiều hơn
Cấu trúc này “trung tính” vì các loại hình báo chí đều sử dụng, tuy nhiên báo in vẫn dùngphổ biến hơn, nhưng hạn chế của nó là nhàm chán, buồn tẻ khi lạm dụng cấu trúc này
Trang 105.2 Cấu trúc “hình tháp ngược”
Về mặt lý thuyết, mô hình này thực chất là sự đảo ngược của mô hình thứ nhất, được biểuhiện dưới dạng một hình tháp ngược đầu xuống Theo cấu trúc này thì những chi tiết, sựkiện, số liệu quan trọng, có giá trị nhất, từ là hạt nhân của tin được đưa lên đầu, sau đógiảm dần giá trị của sự kiện ở phần thân tin và cuối tin thường là yếu tố phụ hoặc giảithích Cấu trúc này được xem là hiện đại và được sử dụng rộng rãi trên tất cả các loạihình báo chí, đặc biệt là phát thanh, truyền hình, Internet và các bản tin thông tấn Vớicấu trúc này, người viết hình thành tin nhanh, người đọc trong cùng một thời gian biếtđược nhiều thông tin do chỉ cần xem lướt qua phần đầu, người biên tập có thể cắt phầnsau khi cần thiết mà vẫn không ảnh hưởng tới giá trị của tin, tiết kiệm “đất” của các loạihình báo chí để đăng, phát các sự kiện có giá trị khác
Chính vì những ưu điểm này mà cấu trúc “hình tháp ngược” được sử dụng nhiều trongbáo chí thế giới và báo chí nước ta bởi tính hiệu quả và tính hấp dẫn của nó Nhiều hãngthông tấn, các tờ báo, đài phát thanh, truyền hình thế giới đã có quy định cụ thể vànghiêm ngặt cho phóng viên khi viết tin phải tuân thủ các yêu cầu:
Viết ngay điều quan trọng và hấp dẫn nhất, “thông tin ở mũi tầu chứ không phảinơi buồng lái”
Viết tin đơn giản, cụ thể, nêu bật được sự việc, sự kiện
Không quá 3 đến 5 dòng song phải trả lời đủ những câu hỏi cần thiết
5.3 Cấu trúc “hình chữ nhật”.
Trang 11Đây là cấu trúc mà các chi tiết của tin được sắp xếp ngang hàng nhau, mỗi chi tiết có mộtlượng thông tin, không có chi tiết nào nổi trội hoặc không có giá trị thông tin Các chi tiết
tương đối bình đẳng, độc lập trong tin để làm nổi bật sự kiện Ngôn ngữ thể hiện cấu trúcnày thường là ngôn ngữ kể, trần thuật nên có thể triển khai sự kiện có chiều sâu theo ý đồcủa người viết Tuy nhiên, cấu trúc này cũng gây cảm giác đơn điệu, đơn giản do tínhchất của ngôn ngữ thể hiện
Cấu trúc này chủ yếu sử dụng cho báo in, còn đối với các loại hình báo chí khác như phátthanh, truyền hình thì tần suất sử dụng của nó ít do tính chất của tin và đặc điểm loạihình báo chí
5.4 Cấu trúc “hình kim cương”
Cấu trúc này nhằm để nhấn mạnh ý nghĩa của sự kiện hay vấn đề, kỹ thuật này thườngđược áp dụng cho các thể loại “dài hơi” như phóng sự, bình luận, điều tra Trong một bàiviết dài, muốn tạo dấu ấn và hấp dẫn suốt bài viết, người viết có thể tạo thêm nhiều tamgiác ngược giao nhau, xoay nhiều góc cạnh khác nhau, càng nhiều góc cạnh thì bài viếtcàng hấp dẫn và thu hút người đọc Vì thế, từ một tam giác ngược tiến lên hai tam giácgiao thoa và cuối cùng là một viên kim cương
Với thể loại tin, cấu trúc này không phù hợp lắm vì có nhiều chi tiết, nhiều thông tinkhông đúng với đặc điểm ngắn gọn, súc tính của tin Tuy nhiên cũng có thể áp dụng mộtphần của cấu trúc này để viết tin khi cần thiết hoặc chỉnh sửa tin
Trang 12Ngoài các cấu trúc trên, một số nhà nghiên cứu, nhà báo còn đưa ra nhiều cấu trúc khácnữa như: đồng hồ cát, vòng tròn khép kín, trình tự thời gian, thời gian đảo ngược, lối
“bóc hành”, kết cấu theo “tam đoạn luận”, trình tự từ thực trạng đến nguyên nhân, hậuquả…
Mặc dù vậy, các cấu trúc được nêu trên đây có thể áp dụng cho mọi tác phẩm báo chí.Tuỳ theo từng loại cụ thể mà người viết có thể vận dụng hợp lý, hiệu quả cho các loạihình báo chí
Các cấu trúc này cũng đan xen, xâm nhập lẫn nhau và cũng chỉ tương đối, điều quantrọng nhất vẫn là sự sáng tạo của người viết
6 Ngôn ngữ tin
Ngôn ngữ tin là ngôn ngữ sự kiện, bám sát sự kiện có thật và nguyên dạng để phản ánh,
là ngôn ngữ trực tiếp, cụ thể và khách quan, luôn được nhìn nhận trong quá trình vậnđộng của sự kiện do đó cần hạn chế tối đa bút pháp bình và tả sự kiện
Ngôn ngữ tin mang tính khuôn mẫu cao hơn so với các thể loại khác Thường chủ yếu sửdụng câu đơn, một đoạn ngắn trong tin, ngôn ngữ động (không sử dụng các câu cảm thán,nghi vấn, cầu khiến, bị động), từ ngữ đơn nghĩa, dễ hiểu, phổ thông Mang tính kháchquan, có sắc thái biểu cảm trung tính, ngắn gọn, hàm súc
7 Khi nào cần viết tin
Hoạt động dựa trên tôn chỉ mục đích của báo chí cách mạng Việt Nam nên mọi chủtrương, chính sách của Đảng và Nhà nước cần nhà báo đưa tin để truyền đạy tới quần thểnhân dân được biết và thực hiện
Vì mang tính thời sự nên khi các tình hình, sự kiện nóng hổi nổi bật nhất diễn ra thì tintức sẽ làm nhiệm vụ kịp thời, nhanh chóng đưa tin đến với công chúng
II PHẢN ÁNH
1 Khái niệm
Phản ánh là một thể loại tác phẩm báo chí có nội dung và hình thức tương đối hoàn chỉnh,chất lượng thông tin chủ yếu là phản ánh toàn diện về quy mô, tính chất, khuynh hướngvận động, các mối quan hệ phong phú của một sự kiện, hiện tượng, vấn đề trong xã hội
và tự nhiên
2 Đặc trưng của thể loại phản ánh
2.1 Nội dung của bài phản ánh tái lập bức tranh toàn cảnh khách quan về sự kiện, vấn đề thời sự
Đối tượng nhận thức và phản ánh của thể loại bài phản ánh là các sự kiện, vấn đề mangtính thời sự, có ý nghĩa đối với đời sống xã hội Cái riêng của thể loại này là ở mức độ
Trang 13của tính thời sự Bài phản ánh chủ yếu phản ánh vấn đề, sự kiện đã tương đối định hình,cho phép nhà báo có thể thấy được một cách khá đầy đủ các bình diện, khía cạnh, cácmối quan hệ phong phú cũng như tính chất, logic vận động của chúng.
Sự kiện, vấn đề xuất hiện trong bài phản ánh mang tính chất toàn diện Trước hết về quy
mô, nó bao quát một cách tương đối toàn bộ không gian, thời gian mà sự kiện, vấn đềdiễn ra Về thời gian, nội dung bài phản ánh mô tả sự kiện, vấn đề từ khi hình thành chođến thời điểm chúng được nhà báo nhận thức để phản ánh Về không gian, nội dung bàiphản ánh phản ảnh, phân tích sự kiện, vấn đề ở phạm vi rộng nhất của nú Các bình diện,các mối quan hệ, toàn bộ quá trình lịch sử cũng như xu hướng vận động của sự kiện, vấn
đề được phân tích, đánh giá trong bối cảnh cụ thể, ít nhất là gắn liền những mối quan hệchính yếu của chúng với các tiến trình, các hiện tượng xung quanh Cùng với đó là sựkhái quát tiến trình vận động của sự kiện, vấn đề Đồng thời, trong bài phản ánh có thểđưa ra chính kiến và quan điểm của tác giả về những giải pháp, khả năng tác động haynhững gợi ý, kiến nghị liên quan đến cách giải quyết, hướng dẫn công chúng về thái độứng xử, cách thức lựa chọn hành vi hợp lý
Như vậy, lượng thông tin trong bài phản ánh giúp cho công chúng nhìn nhận sự kiện, vấn
đề, hiện tượng một cách tổng thể như một bức tranh toàn cảnh Qua các bài phản ánh,công chúng không chỉ đơn thuần là nhận diện mà còn có thể thấy được những bình diệnkhác nhau, những mối quan hệ ẩn và các góc khuất của sự kiện, hiện tượng, vấn đề
2.2 Phương pháp mô tả, trình bày kết hợp với sự phân tích, nhận định khái quát để tạo nên chất lượng thông tin của bài phản ánh
Để có thể chuyển tải lượng thông tin tương đối toàn diện về một sự kiện, hiện tượng, vấn
đề của đời sống hiện thực trong thể loại bài phản ánh, sự mô tả, trình bày một cách kháchquan về quy mô, diện mạo, tính chất, vị trí, thời gian có ý nghĩa quan trọng Sự mô tả,trình bày này dựa vào những phan đoán của nhà báo khi trực tiếp quan sát hoặc thông quaphán đoán của những người chứng kiến Để có được một diện mạo tương đối hoàn chỉnhcủa đối tượng phản ánh, nhà báo bắt buộc phải quan sát từ những phương tiện, thời điểm,khoảng cách khác nhau, trong các mối quan hệ khác nhau
Cùng với đó là phương pháp phân tích, so sánh, nhận định, đánh gia sắc sảo, khách quan,hợp lý của tác giả về đối tượng phán ánh Sự phân tích, khái quát này tạo ra chiều sâuchất luộng thông tin mà nếu thiếu, sự kiện không thể được nhìn nhận một cách toàn diện
Để làm được điều đó, nhà báo phải phân tích, làm rõ các mối quan hệ nội bộ giữa sự kiện,hiện tượng, vấn đề với môi trường, bối cảnh mà trong đó nó vận động, phát triển Sự kếthợp này là điều kiện để tạo nên hiệu quả của bài phản ánh, tạo tiền đề cho những chínhkiến, gợi ý, giải pháp mà tác giả đưa ra
Trang 14Chất lượng thông tin trong báo chí có thể chia thành ba cấp tương đương với các thànhphần của quá trình nhận thức là: các phán đoán mô tả trực tiếp, các phán đoán về nhữngmối quan hệ, các phán đoán về các quy luật, bản chất của sự kiện, vấn đề Nội dung thôngtin trong bài phản ánh hàm chứa ba cấp, trong đó cơ bản là cấp thứ hai
2.3 Đặc trưng về nội dung
Trong thực tế, dạng Bài phản ánh chiếm một tỷ lệ lớn trên tất cả các loại hình báo chí khoảng 70% trong tổng số các tác phẩm báo chí Tuy nhiên, nó thường được dùng đểthông tin, phản ánh về những vấn đề, sự kiện, nhân vật, hoàn cảnh, tình huống ở cấp độtrung bình, vừa phải
-Một đặc điểm cơ bản của tác phẩm báo chí là phản ánh đời sống thông qua những câu hỏi
cơ bản (6W + H) Đó là những câu hỏi làm sáng tỏ sự kiện từ những góc độ khác nhau.
Một bài phản ánh cũng phải trả lời được những câu hỏi này
Nhìn chung, một Bài phản ánh phải đáp ứng được những yêu cầu về nội dung và hìnhthức sau:
Nội dung của Bài phản ánh phải đảm bảo được những yêu cầu về tính thời sự, tính xácthực và tính định hướng trực tiếp của những thông tin mà nó phản ánh
Yêu cầu về tính thời sự đòi hỏi một Bài phản ánh phải thông tin kịp thời về những cáimới Đó là những sự việc, sự kiện, con người, hoàn cảnh, tình huống vừa mới xảy ra,đang xảy ra, chắc chắn sẽ xảy ra Nó có nhiệm vụ cung cấp cho công chúng thông tin vềnhững sự thật nóng bỏng của đời sống
Yêu cầu về tính xác thực đòi hỏi Bài phản ánh phải phản ánh sự thật một cách chính xác,
có địa điểm, có nhân chứng và thời gian, không gian cụ thể Tuyệt đối không được bịa đặthoặc thêm bớt một cách tuỳ tiện trong quá trình thông tin về sự thật
Yêu cầu về tính định hướng trực tiếp đòi hỏi tác giả phải thể hiện một thái độ và lậptrường rõ ràng trong bài viết Lập trường này dựa trên cơ sở là luật pháp, đạo đức, truyềnthống… của cộng đồng
2.4 Đặc trưng về hình thức
Kết cấu của bài phản ánh thường chặt chẽ và hoàn chỉnh nhưng nó không bị ràng buộctrực tiếp bởi sự vận động khách quan của sự kiện như tường thuật, sự chi phối tối đa củanhu cầu tiếp nhận thông tin như tin tức
Bài phản ánh có những đặc điểm chung sau:
Trang 15Một là sự ngắn gọn: Tuy chúng ta không thể đưa ra một cái khung cố định nào đó chomột bài phản ánh, nhưng một tác phẩm trung bình thuộc dạng này chỉ dao động trongkhoảng từ vài ba trăm đến dưới khoảng năm, sáu trăm chữ.
Hai là kết cấu gắn liền với sự thật: Mỗi Bài phản ánh - căn cứ vào tính chất, mức độ, tầmquan trọng của sự thật và căn cứ vào ý đồ phản ánh của tác giả để hình thành một kết cấuriêng, một dáng vẻ riêng Do không bị chi phối bởi những đặc trưng đặc điểm ổn địnhnên những tác phẩm thuộc dạng bài này có sự biến hoá rất linh hoạt để thích ứng vớinhững sự kiện, vấn đề, nhân vật, tình huống mà nó phản ánh
Ba là ngôn ngữ gần với đời sống: So với tác phẩm văn học, ngôn ngữ của tác phẩm báochí nhìn chung là đơn giản, chính xác, ngắn gọn Tuy nhiên, cũng giống như một số thểloại báo chí như Phóng sự, Ký chân dung… Trong những bài phản ánh khác nhau, chúng
ta có thể bắt gặp nhiều phong cách ngôn ngữ khác nhau: sự chính xác, trực tiếp, cụ thể;tính chất nghiêm túc, chặt chẽ; sự mềm mại giàu cảm xúc v.v Thậm chí trong một bàiphản ánh cũng có thể kết hợp vận dụng nhiều phong cách ngôn ngữ một cách đa dạng Trong thể loại phản ánh, thường xuất hiện hai kiểu kết cấu chính sau:
Kết cấu theo logic hình thức: trong đó nhà báo đưa ra vấn đề rồi mô tả, phân tích các bìnhdiện, các mối quan hệ của nó để đưa ra những nhận định, đánh giá khái quát về vấn đề
đó Trên cơ sở đó, nhà báo đưa ra chính kiến của mình về thái độ ứng xử, biện pháp,phương hướng giải quyết
Kết cấu theo thời gian: trong đó nhà báo mô tả quá trình hình thành và vận động của sựkiện, hiện tượng, phấn tích tính chất hiện thời của nó Trên cơ sở đó, nhà báo bày tỏ thái
độ của mình, phán đoán xu hướng vận động của sự kiện
Ngôn ngữ trong thể loại phản ánh là sự kết hợp giữa tính chất khách quan trực tiếp vớitính chất logic chặt chẽ
3 Các dạng bài phản ánh
Bài phản ánh sự kiện, sự việc
Trong dạng bài này, các sự việc, sự kiện làm nên nội dung chủ yếu của tác phẩm Trong
đó, những câu hỏi như: Chuyện đã xảy ra"? Xảy ra như thế nào?, Vì sao nó xảy ra?, Diễnbiến và hậu quả? v.v thường được trả lời một cách đầy đủ (tuy không phải lúc nào cũngtuân theo một trình tự ổn định như thế)
Cần chú ý rằng sự kiện, sự việc gồm hai loại: tích cực và tiêu cực: Sự kiện, sự việc tíchcực thể hiện xu hướng vận động phát triển tích cực của đời sống Sự kiện, sự việc tiêu
Trang 16cực thì trái lại Bài phản ánh có thể tiếp cận với cả hai loại sự kiện nêu trên và căn cứ vàotính chất của sự kiện đó để có hình thức thể hiện hợp lý.
Dạng bài này có nhiều điểm gần gũi với các thể loại thuộc nhóm Thông tấn báo chí doviệc ưu tiên tối đa cho sự kiện
Bài phản ánh về quang cảnh, hiện trạng:
Trong bài phản ánh này, tác giả không có những đề xuất, kiến nghị hay nêu ra những giảipháp nhưng việc trình bày một cách sống động về quang cảnh, hiện trạng có thể gợi ranhững suy nghĩ sâu xa cho người đọc Mục đích của dạng bài này là nhằm giúp ngườiđọc hình dung một cách sinh động về sự thật để từ đó họ tự rút ra được những kết luậncần thiết
Bài phản ánh về tình huống, vấn đề
Trong đời sống thường xuyên nảy sinh những tình huống, những vấn đề đa dạng và phứctạp Cũng giống như sự việc, sự kiện, các tình huống, vấn đề có nhiều tính chất và nhữngcấp độ khác nhau Đó là đối tượng của dạng Bài phản ánh thuộc dạng này
Các tình huống, vấn đề cũng có thể được được chia ra thành hai loại: tích cực và tiêu cực.Tác giả Bài phản ánh phải căn cứ vào tính chất cụ thể của nó để có hình thức thể hiệnthích hợp nhất
Bài phản ánh tình huống, vấn đề ngoài việc nêu lên những sự thật mới nảy sinh còn chú ýthẩm định những sự thật đó để rút ra những kết luận hoặc lý lẽ cần thiết
Một bài phản ánh thuộc dạng này thường có kết cấu đi từ thực trạng đến giải pháp dướidạng những đề xuất, kiến nghị Trong đó, sự thật được trình bày như những bằng chứng(luận cứ) để thông qua đó tác giả nêu lên quan điểm riêng của mình
Do có xu hướng thiên về việc phản ánh vấn đề, dạng bài này có nhiều nét gần gũi với cácthể loại thuộc nhóm thứ hai trong hệ thjống các thể loại báo chí là nhóm các thể Chínhluận báo chí
Bài phản ánh về người thật, việc thật
So với các thể loại có ưu thế trong việc phản ánh về con người như Ký chân dung, Phóng
sự chân dung và Phỏng vấn chân dung, dạng Bài phản ánh về người thật, việc thật thườngchỉ dừng lại ở cấp độ thấp hơn Nhìn trên tổng thể, trong những tác phẩm thuộc dạng bàinày, chân dung con người hiện lên không thật rõ nét và cấp độ điển hình của nó cũng cóphần đa dạng hơn Tuy nhiên, nếu so với dạng bài Người tốt – việc tốt, dạng bài này
Trang 17thường có dung lượng lớn hơn và có thể phản ánh cả hai loại chân dung tiêu biểu cho haithái cực: tốt và xấu.
Dạng bài này thường có kết cấu không ổn định Trong đó, tác giả cũng có thể xuất hiệntrực tiếp với những suy nghĩ, những kiến nghị, giải pháp nhưng chưa đạt tới bản sắc nhưmột một nhân vật trần thuật (như trong các thể loại Phóng sự chân dung hay Ký chândung)
Bài phản ánh về suy nghĩ, cảm xúc
Trong các dạng bài phản ánh, đây là dạng có hình thức thể hiện khá mềm mại với sự xuấthiện trực tiếp của tác giả Trong đó, người viết thường xuất hiện ở ngôi thứ nhất, xưng
"tôi" và cái tôi đó bộc lộ những suy nghĩ, cảm xúc
Mục đích của bài phản ánh thuộc dạng này là vừa thông tin sự thật, vừa thông tin tâmtrạng của tác giả
Khi viết những tác phẩm thuộc dạng này, người viết phải tự đặt ra cho mình những giớihạn cần thiết để không làm biến đổi bản chất báo chí của tác phẩm Suy nghĩ và cảm xúcphải luôn luôn gắn bó chặt chẽ với sự thật, xuất phát từ sự thật và nhằm làm sáng tỏ sựthật
Cũng giống như dạng bài phản ánh chân dung người thật việc thật, dạng bài này có nhiềunét gần gũi với các thể loại thuộc nhóm thứ ba trong hệ thống thể loại báo chí là nhómcác thể Tài liệu – nghệ thuật
Do không có sự ổn định về hình thức, các dạng bài phản ánh nêu trên thường giao thoa,chuyển hoá lẫn nhau và giao thoa với những thể loại ở trong và cả bên ngoài hệ thống thểloại báo chí
Trong thực tế, các sự kiện, sự việc, tình huống, vấn đề thường gắn bó chặt chẽ với nhau,xâm nhập vào nhau nên việc phân biệt thành các dạng bài phản ánh như trên chỉ là mộtcông việc mang tính lý thuyết đơn thuần Hiện nay vẫn thường có nhiều bài phản ánh phatrộn giữa các dạng nêu trên nhưng vẫn tạo được hiệu quả tích cực
4 Cách viết bài phản ánh
Khi đọc một bài phản ánh, người đọc thường đánh giá nó qua mấy câu hỏi sau đây :+Bài viết này có phản ánh đúng sự thật không ?
+Sự thật đó có đáp ứng được yêu cầu tuyên truyền thời sự không ?
+Nội dung bài viết có logic không?
Trang 18+ Hình thức thể hiện (kết cấu, ngôn ngữ, văn phong) có tốt không? v.v
Những đòi hỏi đó cho thấy khi viết một bài phản ánh, người viết phải chú ý đến một sốthao tác cơ bản sau đây:
Lựa chọn đúng vấn đề, sự kiện
Việc phản ánh đúng sự thật vẫn chưa đủ Điều còn quan trọng hơn là sự thật đó phải thểhiện đúng sự vận động đích thực của cuộc sống Cần phải biết loại bỏ những sự thật chỉmang tính chất ngẫu nhiên, đơn lẻ, đột xuất
Để làm được như vậy, ngoài một quan niệm sống đúng đắn, người viết còn phải có khảnăng quan sát và suy nghĩ một cách tỉnh táo
Những người viết có kinh nghiệm thường chỉ viết về những điều mà chính anh ta tintưởng Khi cần, họ có thể tham khảo thêm ý kiến thẩm định của những người xungquanh.Nếu tác giả không tin vào những điều mà anh ta viết, anh ta cũng sẽ không thểthuyết phục người đọc tin tưởng
Trước khi bắt đầu viết, tác giả nên tự hỏi: Liệu rằng những điều được thông tin, phản ánhtrong bài viết có đáp ứng được yêu cầu tuyên truyền thời sự không? Liệu độc giả có quantâm đến sự kiện, vấn đề, con người, tình huống… mà bài viết mang tới cho họ không?
Lựa chọn cách thể hiện thích hợp
Khi đứng trước một sự kiện hay vấn đề nào đó, cần phải hình thành được ấn tượngvề nó
và chỉ nên viết khi ấn tượng đã trở nên sâu đậm Phải nắm lấy những ấn tượng vì chính
ấn tượng đó sẽ giúp tác giả lựa chọn cách thể hiện thích hợp nhất
Cố gắng tìm ra được một góc tiếp cận hợp lý nhất đối với sự thật trong bài viết Một góctiếp cận đúng đắn là dấu hiệu chắc chắn của một bài viết thành công
Cần đặc biệt chú ý đến bối cảnh điển hình của sự thật trong tác phẩm Bất cứ con người,
sự việc, sự kiện hay một quang cảnh, hiện trạng nào đó bao giờ cũng có những bối cảnhcủa nó Người viết phải biết phản ánh những chi tiết chủ yếu nhất trên nền của bối cảnhđiển hình đó
Trang 19Một là theo trục thời gian từ quá khứ đến hiện tại: Đây là cách thể hiện truyền thống Ưuđiểm của nó là công chúng dễ hiểu, dễ theo dõi Tuy nhiên, nhược điểm cơ bản của nó là
dễ bị nhàm chán vì những cái quan trọng, hấp dẫn nhất có thể lại không nằm ở đầu bài.Hai là bắt đầu từ hiện tại, sau đó quay lại quá khứ theo kiểu một cuốn phim chiếungược (đây là cách thể hiện thường gặp trong các tác phẩm báo chí nói chung Ưu điểm
cơ bản của cách này là có thể đưa ngay kết qủa hoặc những chi tiết quan trọng lên đầu bàiviết, tạo ra sự hấp dẫn đối công chúng Tuy nhiên, do trật tự thời gian bị đảo ngược nênnếu người viết không vững tay, bài viết có thể trở nên khó hiểu )
Ba là kết hợp cả hai cách nêu trên theo lối kết cấu: hiện tại - quá khứ - hiện tại (đây là lốithể hiện thường gặp nhất của các dạng Bài phản ánh trên báo chí hiện nay Do đã kết hợpđược những ưu điểm của cả hai dạng kết cấu trước, những bài viết theo cách này thườnghấp dẫn, chặt chẽ)
Không có một quy định cụ thể nào cho các dạng bài báo Nguyên tắc chủ yếu ở đây là nộidung nào, hình thức ấy Cách tốt nhất là để cho mạch viết tự nó tìm đường đi.Không nên
ép buộc và đừng cố gắng lên giọng nếu điều đó không cần thiết
Lối viết với văn phong đơn giản, trực tiếp, ngôn ngữ dản dị, dễ hiểu, gần gũi với ngônngữ của đời sống hàng ngày là sự lựa chọn đúng đắn nhất đối với tác phẩm báo chí vànhững dạng Bài phản ánh nói riêng
Cần chú ý là một bài phản ánh đăng trên tạp chí và trên trang thông tin nên có dung lượngkhoảng từ 700 đến 1.000 chữ Mỗi bài viết nên có ít nhất là một tấm ảnh minh họa Cáctấm ảnh phải đáp ứng được những yêu cầu về bố cục, ánh sáng, góc độ… và phải bổ sungthông tin cho bài viết
III PHỎNG VẤN
1 Khái niệm
Trong tiếng Anh, phỏng vẩn (“interview” gồm “inter”; trao đổi, liên kết; “view”: quanđiểm, chính kiến) có nội hàm là trao đổi, trò chuyện về vấn đề nào đó giữa người này vớingười kia bằng hình thức giao tiếp trực tiếp hoặc gián tiếp
Phỏng vấn (theo nghĩa Hán Việt; “phỏng” là thăm hỏi, điều tra; “vấn” là hỏi) là một hoạtđộng dưới hình thức trò chuyện nhằm tìm hiểu, điều tra về một vấn đề nào đó giữa mộtngười với một người khác Thuật ngữ phỏng vấn là một khái niệm rộng, có thể hiểu dưới
3 góc độ dưới đây:
- Phỏng vấn là hình thức giao tiếp xã hội (trực tiếp hoặc gián tiếp) giữa ngirời này vớingười khác vể một vấn đề mà hai bên quan tâm (chù yếu mang tính cá nhân) Hình thức
Trang 20này xảy ra trong cuộc sống hằng ngày hết sức phong phú, đa dạng và phức tạp của cácmối quan hệ xã hội;
- Phỏng vẩn như một phương thức, phương pháp nhằm thu thập bất cứ thông tin nào màcon người cần về các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội Trong lao động báo chí,phỏng vẩn hoặc “hỏi chuyện” cũng là phương thức để hỏi, biết, thu thập thông tin, tưliệu, số liệu để viết bài dưới hình thức các thể loại báo chí như tin, phóng sự, ký, điểutra, phản ánh (phương pháp thu thập thông tin cho một vấn đề hay công việc nào đó);
- Phỏng vấn như một thể loại báo chí độc lập, là đối tượng nghiên cứu của lý luận vàkhoa học báo chí, đồng thời là một tác phẩm phổ biến, hiệu quả trong hoạt động thực tiễnbáo chí
Trong cuốn Phỏng vẩn trong báo viết của Trường Đại học Báo chí Lille (ESJ), Cộng hoàPháp, do mội Nhà báo Việt Nam dịch và xuất bản nãm 2002 có viết: “Mọi bước thu thậpthông tin trong báo chí đều là một dạng phỏng vấn Phỏng vấn là mộí thể loại viết báo cơbản bởi nó tồn tại:
+ Như một thực hành chuyên nghiệp: Phóng viên gặp một con người cụ thể đế đặt nhữngcâu hỏi và sau đó đăng nội dung của cuộc gặp gỡ đó, cô đọng hơn, dưới dạng câu hỏi vàcâu trả lời;
+ Như một thực hành cơ bản: Tất cả phóng sự, điều tra, câu hỏi nhân chứng đều được tạonên từ một loạt tiểu phỏng vấn
Như vậy, thuật ngữ phỏng vấn cần được hiểu đúng trong từng trường hợp và tình huống
Các bộ Bách khoa toàn thư xuất bản vào những năm 60 của thế kỷ XX định nghĩa:
“Phỏng vấn là một cuộc hỏi - đáp nói chung giữa những người làm công tác báo chí vớimột nhân vật có tiếng tăm, dưới hình thức mội bài phát biểu chủ yếu mang tính chấtchính trị Việc sử dụng phỏng vẩn trên báo chí có thể diễn ra dưới dạng mộl bài ghi chépđúng nghi thức với các câu hỏi và câu trả lời trong một cuộc gặp gỡ tiến hành một cáchđộc lập hoặc là dưới dạng tường thuật cuộc gặp gỡ đó”
Trang 21Các bộ Bách khoa toàn thư xuất bản những năm 70 của thế kỷ XX cho rằng: “Phỏng vấn
là một kiểu thông tin trình bày thông qua nhà báo dưới hình thức đàm thoại giới hạn ởmột chủ đề nhất định với một nhân vật có thẩm quyền trong lĩnh vực được đề cập Vai trò
tổ chức của nhà báo trong cuộc phỏng vấn đem lại thông tin tính chất trực tiếp, sinh động
và đáng tin cậy của nó”
Từ điển Oxford (Anh) định nghĩa: “Phỏng vấn là một cuộc gặp gỡ mặt đối mặt của nhiềungười nhằm mục đích bàn bạc, hoặc gặp gỡ giữa người làm công lác báo chí và ngườikhác mà qua người này, người làm báo có thể lẩy được những lời tuyên bố để đăng báo”
Từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 1992 định nghĩa: “Phỏng vẩn là hỏi ý kiến để công bổtrước dư luận”
Bản “Quy chế phỏng vấn trên báo chí” (ban hành kèm theo Quyết định số 26/2002/QĐ
-Bộ VH-TT) nêu “Phỏng vấn là thể loại báo chí nhằm cung cấp thông tin cho công chúngthông qua việc đặt câu hỏi của nhà báo và trả lời của người được phỏng vấn”
Trong cuốn sách Nghề nghiệp và công việc của nhà báo do Hội Nhà báo Việt Nam xuấtbản năm 1992 đã tiếp cận thể loại phỏng vấn với nghĩa là '"Một hình thức đối thoại, trong
đó nhà báo nêu các câu hỏi và người được phỏng vấn trả lời Mục đích của bài phỏng vẩntrển báo chí là đem lại cho bạn đọc những thông tin và lý lẽ về một vấn để thời sự, chínhtrị, kinh tế, xã hội Thể loại phỏng vấn đáp ứng yêu cầu của bạn đọc muốn có sự giảithích một sự kiện hoặc muốn được biết ý kiến không phải của nhà báo mà là của mộtnhân vật, do địa vị xã hội hoặc nghề nghiệp chuyên môn của mình, họ có một sự hiểu biếtsâu sắc hơn về các sự việc Phỏng vấn còn để giới thiệu những con người để họ nói lênnhững hoạt động và những động cơ thầm kín theo quan điểm riêng của họ”
Nhà báo người Đức Annold Hoffmann nêu quan điểm “Phỏng vấn là một cuộc nóichuyện của nhà báo với một nhân vật hay một người nào đó có thể không có tiếng tăm,nhưng lúc đó có một việc gì đó quan trọng đối với xã hội hoặc mội điều gì đó cần nói vềnhững vấn đề có tầm quan trọng trong xã hội”
Một số tác giả khác lại khẳng định “Trong tất cả các thể tài báo chí, phỏng vấn có lẽ làthể tài tinh vi và sinh động nhất Bạn đọc có thể nghĩ rằng, phóng vấn chỉ là việc ghi chéplại cuộc đàm thoại nhưng thực ra nó đỏi hỏi người phỏng vẩn phải có tài khéo léo và mộtnăng lực ngôn ngữ phi thường”
Nhà báo lão thành Phan Quang trong “Lời giới thiệu" cho cuốn sách Phỏng vẩn trong báoviết (Hội Nhà báo Việt Nam dịch và xuất bân năm 2002 từ tài liệu của trường Đại họcBáo chí Lille - Cộng hoà Pháp) cho rằng “Phỏng vấn là sự tiếp xúc giữa người với người,
là sự truyền thông giữa người và người - trong trường hợp này là giữa người được phỏng
Trang 22vấn và nhà báo nhằm mục đích đáp ứng nhu cầu thông tin của người thứ ba là độc giả
-về một chủ đề nào đó”
Theo chúng tôi thì ''Phỏng vấn báo chí là một trong những thể loại thuộc nhóm các thểloại báo chí thông tấn, trong đó trình bày cuộc nói chuyên giữa nhà báo với một hoặc mộtnhóm người về vấn để mà xã hội quan tâm, có ý nghĩa chính trị - xã hội nhất định, đượcđăng, phát trên các phương tiện thông tin đại chúng"
Qua các ý kiến, quan điểm trên cho thấy khái niệm, định nghĩa về phỏng vấn rất đa dạng,phong phú Cũng như các định nghĩa về các thể loại báo chí khác, định nghĩa về phỏngvấn là một định nghĩa “mở”, phù hợp với sự phát triển của bản thân thể loại, của báo chí
và sáng tạo của người làm báo
Tuy nhiên có thể đưa ra định nghĩa về phỏng vấn ngắn gọn như sau: Phỏng vấn là một
thể loại báo chí, trong đó nhà báo là người chủ động đặt câu hỏi và hỏi chuyện trực tiếp một hoặc một vài nhóm người nhằm khai thác thông tin phục vụ cho yêu cầu và mục đích tuyên truyền của các phương tiện truyền thông đại chúng.
2 Đặc trưng của phỏng vấn
Phỏng vấn - với tư cách là thể loại báo chí độc lập, mặc dù có liên quan mật thiểt với cácthể loại báo chí khác, nhưng phỏng vấn có những nét riêng, có cách thức tổ chức tácphẩm riêng, cách thể hiện riêng, khó lẫn với các thể loại khác Đây là một trong nhữngthể loại dễ nhận diện và rõ nhất trên các loại hình báo chí do một số đặc trưng cơ bản sauđây:
- Phỏng vấn là một cuộc hỏi - đáp giữa người này với người khác bàng cách trực tiếphoặc gián tiếp về một số vấn đề, sự kiện nào đó mà xã hội quan tâm Có thể nói, mộttrong những điểm khó nhất khi làm phỏng vẫn là đặt câu hỏi
- Về mặt lý thuyết, có thể phỏng vấn (hỏi chuyện) bất cứ người nào mà nhà báo cần, songtrên thực tế, để có bài phỏng vấn thành công, nhà báo thường chọn những người “có thẩmquyền”, “có tiếng tăm”, có “vị trí xã hội” để hỏi nhằm khai thác thông tin cung cấp chocông chúng Do vậy, thông tin trong bài phỏng vấn các đối tượng đó thường có độ tincậy, sức thuyết phục, trách nhiệm và cả giá trị pháp lý cao
- Với các thể loại báo chí khác (tin, phóng sự, phản ánh, bình luận ), nhà báo ở thế chủđộng, tức là họ tạo ra được tác phẩm ngay sau khi có đủ “nguyên liệu” cần thiết; cònphỏng vấn thì nhà báo hay toà soạn không tự quyết định được bài phỏng vẩn mà phải có
sự đồng ý, hợp tác của người được phỏng vẩn (đối tác) Như vậy, để có bài phỏng vấnphải có sự thoả thuận, hợp tác của cả hai bên (nhà báo - người được phỏng vấn)
- Thông tin trong bài phỏng vấn để cung cấp cho công chúng không phải do nhà báo cungcấp mà do đối tác (người được phỏng vấn) cung cấp Nhà báo đóng vai trò gọi mở, dẫn