LUẬN văn THẠC sỹ áp dụng pháp luật trong giải quyết án hôn nhân và gia đình của tòa án nhân dân ở tỉnh thái nguyên

Đã có nhiều công trìnhnghiên cứu, bài viết đề cập đến một số khía cạnh về những vấn đề liên quan đến đề tài như: TS Đặng Quang Phương 1999, "Thực trạng của các bản án hiện nay và một số

LUẬN VĂN:

Áp Dụng Pháp Luật Trong Giải Quyết Án Hôn Nhân Và Gia Đình Của Tòa Án Nhân Dân Ở Tỉnh Thái

Nguyên

mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong công cuộc đổi mới của đất nước ta hiện nay, một trong những nhiệm vụtrọng tâm là xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân Muốn xâydựng thành công chủ nghĩa xã hội ở nước ta cần phải có con người xã hội chủ nghĩa, đó

là đòi hỏi tất yếu khách quan Nhưng muốn có con người XHCN thì phải có một gia đìnhmẫu mực, bởi gia đình quyết định một phần rất lớn tới bản chất con người Gia đình hiệnnay còn được xem là tế bào của xã hội, do vậy muốn có một xã hội phát triển và lànhmạnh thì cần phải có các gia đình tốt - gia đình văn hóa mới Gia đình là cái nôi sản sinh

ra con người, nuôi dưỡng và giáo dục con người cho xã hội, vì vậy Đảng và Nhà nước tatrong những năm qua luôn luôn quan tâm tới vấn đề gia đình Luật hôn nhân và gia đình

có vai trò góp phần xây dựng, hoàn thiện và bảo vệ chế độ HN và GĐ tiến bộ, nhằm xâydựng gia đình ấm no, bình đẳng, tiến bộ hạnh phúc, bền vững Quan điểm của Đảng vàNhà nước ta về gia đình được ghi nhận tại Điều 64 Hiến pháp năm 1992: “Gia đình là tếbào của xã hội Nhà nước bảo hộ HN và GĐ theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ, một vợmột chồng, vợ chồng bình đẳng Cha mẹ có trách nhiệm nuôi dạy con thành những ngườicông dân tốt, con cháu có bổn phận chăm sóc ông bà, cha mẹ Nhà nước và xã hội khôngthừa nhận việc phân biệt đối xử giữa các con”

Mặc dầu đường lối chủ trương chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước đã

đề cập như vậy, song hiện nay các vụ án về HN và GĐ vẫn phát sinh và có chiều hướnggia tăng, đòi hỏi Tòa án phải ADPL để giải quyết các loại án này Nghiên cứu về ADPLtrong giải quyết án hôn nhân nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các thành viên tronggia đình Thực hiện nguyên tắc vợ chồng bình đẳng, tránh tình trạng phân biệt đối xử,tình trạng bạo lực trong gia đình

Trong hoạt động tư pháp thì hoạt động của Tòa án là trung tâm có vai trò quantrọng trong hệ thống cơ quan tư pháp và Tòa án là cơ quan duy nhất nhân danh nhà nướctiến hành hoạt động xét xử các loại án nói chung và HN và GĐ nói riêng Trong nhữngnăm qua, việc ADPL trong giải quyết án HN và GĐ đã giải quyết được những mâu thuẫnbất hòa trong gia đình, đã bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các thành viên trong gia

đình, bên cạnh những mặt đã đạt được trong quá trình ADPL giải quyết án HN và GĐvẫn còn những thiếu sót, như có vụ án trong quá trình giải quyết còn để tồn đọng dây dưakéo dài, có vụ còn bị sửa, hủy gây ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên đương sự.

ở tỉnh Thái Nguyên trong những năm qua, số lượng án về HN và GĐ có phần tăng.Đối với loại án này mỗi vụ án có nội dung đa dạng và tính phức tạp cũng khác nhau, nên việcADPL để giải quyết loại án này gặp không ít khó khăn, trong nhận thức vận dụng pháp luậtcũng như những khó khăn từ khách quan mang lại Tuy vậy, quá trình giải quyết án HN và

GĐ ở Thái Nguyên trong những năm qua đã đạt được những kết quả nhất định góp phần giảiquyết các mâu thuẫn bất hòa trong hôn nhân, bảo vệ các quyền lợi các quyền lợi hợp phápcủa đương sự Thông qua việc ADPL trong việc giải quyết án HN và GĐ đã góp phần làm ổnđịnh quan hệ trong hôn nhân, giữ gìn kỷ cương pháp luật, giữ ổn định chính trị, trật tự antoàn xã hội, góp phần tăng cường nền pháp chế XHCN trên toàn tỉnh Thái Nguyên Đồngthời, hoạt động ADPL trong giải quyết án HN và GĐ, ngoài việc đấu tranh với các hành vitrái pháp luật nẩy sinh trong lĩnh vực về hôn nhân, còn phổ biến tuyên truyền giáo dục ý thứcpháp luật cho nhân dân, từ sự hiểu biết pháp luật, nhân dân sẽ tham gia thực hiện pháp luật,bảo vệ pháp luật, tố giác những hành vi vi phạm pháp luật trong quan hệ hôn nhân, đồng thờiqua thực tiễn APPL trong giải quyết án HN và GĐ sẽ phát hiện ra những thiếu sót trong phápluật để có những đề xuất sửa đổi các điều khoản của pháp luật cho phù hợp với đòi hỏi củathực tiễn trong từng giai đoạn cụ thể

Bên cạnh những mặt đã đạt được, qua quá trình kiểm tra giám đốc án và xét xửphúc thẩm của TAND tỉnh Thái Nguyên đã phát hiện có những thiếu sót của việc ADPLtrong quá trình giải quyết, nên dẫn đến một số vụ án bị sửa, hủy; một số ít vụ án còn bịdây dưa kéo dài, làm ảnh hưởng đến quyền lợi các đương sự Trong hoạt động xét xử,TAND tỉnh Thái Nguyên cũng đã bộc lộ một số tồn tại, như xét xử oan sai, án tồn đọngcòn nhiều, còn có vụ án vi phạm thời hạn tố tụng Đặc biệt, một số vụ án do ADPL khôngchuẩn xác, nên còn bị sửa, hủy nhiều lần, kéo dài nhiều năm, gây ảnh hưởng đến đờisống, quyền lợi và lợi ích hợp pháp của công dân Đây là một trong những nguyên nhândẫn đến nhân dân khiếu kiện vượt cấp lên đến các cơ quan Trung ương Tồn tại trên lànhững lực cản cho quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

Xuất phát từ lý do trên tôi chọn đề tài: "Áp dụng pháp luật trong giải quyết án hôn nhân và gia đỡnh của Tũa ỏn nhõn dõn ở tỉnh Thỏi Nguyờn " làm luận văn thạc sĩ

chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật

Qua đề tài này, tôi mong muốn góp phần nâng cao chất lượng ADPL trong hoạtđộng giải quyết án HN và GĐ của ngành Tòa án nói chung và TAND tỉnh Thái Nguyênnói riêng, góp phần đáp ứng được yêu cầu của công cuộc cải cách nền tư pháp ở nước ta

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

áp dụng pháp luật trong việc giải quyết các vụ án nói chung và ADPL trong giảiquyết án HN và GĐ nói riêng đã được giới khoa học pháp lý và nhất là những người trựctiếp làm công tác xét xử của ngành Tòa án quan tâm nghiên cứu Đã có nhiều công trìnhnghiên cứu, bài viết đề cập đến một số khía cạnh về những vấn đề liên quan đến đề tài

như: TS Đặng Quang Phương (1999), "Thực trạng của các bản án hiện nay và một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các bản án", Tạp chí TAND số: 7, 8; Th.s Nguyễn Văn Cừ (2000), “Quyền sở hữu của vợ chồng theo luật hôn nhân và gia đình năm 2000”, Tạp chí Luật học số: 4; Trần Thị Quốc Khánh (2004), “Từ hòa giải trong truyền thống dân tộc đến hòa giải ở sơ sở ngày nay”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 11; Bùi Văn Thuấn (2002), “Phụ nữ và pháp luật, quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản riêng và chung”, Nhà xuất bản Phụ nữ; Trương Kim Oanh (1996), "Hòa giải trong tố tụng dân sự", Luận văn thạc sỹ Luật học; Th.s Nguyễn Phương Lan (2005) "Một số ý kiến về vợ chồng nhận nuôi con nuôi", Tạp chí Luật học số 2; Th.s Nguyễn Hồng Hải (2003), "Bàn

về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân theo pháp luật Việt Nam hiện nay"; Khoa Nhà nước và Pháp luật- Học viện CTQG Hồ Chí Minh (2004), "Lý luận chung về nhà nước và pháp luật", Hà Nội…

Qua nghiên cứu những công trình nêu trên cho thấy, các tác giả chỉ đề cập mặt nàyhay mặt khác của việc ADPL trong quá trình giải quyết án HN và GĐ, mà chưa có côngtrình nào nghiên cứu một cách hệ thống, đầy đủ việc ADPL trong giải quyết án HN và

GĐ nói chung, cũng như ở Thái Nguyên nói riêng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu:

Là việc ADPL trong hoạt động giải quyết án HN và GĐ của TAND ở tỉnh Thái Nguyên.

* Phạm vi nghiên cứu: Luận văn xem xét nghiên cứu tình hình ADPL để giải

quyết án HN và GĐ của các TAND ở tỉnh Thái Nguyên, trong khoảng thời gian từ năm

2000 đến năm 2004

4 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

* Mục đích luận văn:

+ Nghiên cứu những vấn đề lý luận về ADPL trong giải quyết án HN và GĐ

+ Đánh giá thực tiễn của việc ADPL trong giải quyết án HN và GĐ ở tỉnh TháiNguyên

+ Đề ra những giải pháp đảm bảo việc ADPL trong giải quyết án HN và GĐ của TAND ở tỉnh Thái Nguyên hiện nay

* Nhiệm vụ của luận văn: Để thực hiện được mục đích trên luận văn có nhiệm vụ

cụ thể sau đây:

+ Xây dựng khái niệm, ADPL trong giải quyết án HN và GĐ và phân tích các đặcđiểm, nội dung, cũng như nêu lên các giai đoạn của việc ADPL trong hoạt động giảiquyết án HN và GĐ

+ Đánh giá kết quả đạt được, những ưu điểm, hạn chế của hoạt động ADPL tronggiải quyết án HN và GĐ của TAND ở tỉnh Thái Nguyên và rút ra các nguyên nhân kháchquan và nguyên nhân chủ quan của hạn chế

+ Nêu lên các quan điểm, yêu cầu và đề xuất các giải pháp cụ thể như: Tăng cường

sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động của Tòa án; hoàn thiện các QPPL nhằm đảm bảoADPL trong giải quyết án HN và GĐ; kiện toàn tổ chức, nâng cao năng lực của Thẩmphán, cán bộ Tòa án và HTND… nhằm đảm bảo việc ADPL trong giải quyết án HN và

GĐ của TAND ở tỉnh Thái Nguyên

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

* Cơ sở lý luận:

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nước và pháp luật,trong đó có vấn đề ADPL giải quyết án HN và GĐ

* Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu của triết học Mác - Lênin về duy vậtbiện chứng, duy vật lịch sử, phương pháp lịch sử và lôgíc; phương pháp kết hợp giữa lýluận và thực tiễn; phương pháp phân tích tổng hợp thống kê, so sánh, điều tra, khảo sát

6 Đóng góp mới về khoa học của luận văn

- Luận văn làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động ADPL trong giải quyết án HN và GĐ, làm rõ những đặc thù của loại án này ở tỉnh Thái Nguyên

- Trên cơ sở đánh giá thực trạng, chỉ ra những bất cập trong hoạt động ADPL giảiquyết án HN và GĐ ở tỉnh Thái Nguyên và đề ra các giải pháp có tính khả thi nhằm đảmbảo ADPL trong hoạt động giải quyết án HN và GĐ tỉnh Thái Nguyên có hiệu quả, đápứng yêu cầu của công cuộc cải cách tư pháp

7 ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên về hoạt động ADPL trong giải quyết

án HN và GĐ của TAND ở tỉnh Thái Nguyên Góp phần nghiên cứu những vấn đề lýluận về ADPL trong giải quyết án HN và GĐ, làm phong phú thêm những vấn đề lý luậntrong lĩnh vực này

- Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần cung cấp cơ sở lý luận và cơ sở thựctiễn cho những người trực tiếp làm công tác ADPL trong giải quyết án HN và GĐ, nhằmthực hiện nghiêm chỉnh luật HN và GĐ

- Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu giảngdạy, học tập trong các trường Đại học chuyên luật và không chuyên luật, hệ thống cáctrường chính trị của Đảng, cho những người đang trực tiếp làm công tác giải quyết án HN

và GĐ tại TAND nói chung và TAND tỉnh Thái Nguyên nói riêng

8 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương, 6 tiết

1.1.1 Khái niệm áp dụng pháp luật

Thực hiện đúng đắn và nghiêm chỉnh pháp luật là một yêu cầu khách quan của cơquan quản lý nhà nước bằng pháp luật ở nước ta hiện nay Pháp luật được ban hành nhiềunhưng ít đi vào cuộc sống thì điều đó chứng tỏ công tác quản lý nhà nước kém hiệu quả

Do đó, xây dựng pháp luật và thực hiện pháp luật có mối quan hệ chặt chẽ với nhau

Vậy thực hiện pháp luật là gì? Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động cómục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, tạo ra cơ sở pháp lýcho hành động thực tế của các chủ thể pháp luật Các QPPL rất phong phú cho nên hìnhthức thực hiện chúng cũng khác nhau Căn cứ vào tính chất của hoạt động, thực hiệnpháp luật, khoa học pháp lý đã xác định những hình thức thực hiện pháp luật sau:

- Tuân thủ pháp luật: Là hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể pháp luật tự kiềm chế, không tiến hành những hoạt động hay hành vi mà pháp luật ngăn cấm

- Thi hành pháp luật: Là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể tích cực thực hiện nghĩa vụ của mình theo pháp luật quy định

- Sử dụng pháp luật: Là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể tích cực chủ động thực hiện các quyền chủ thể của mình theo pháp luật quy định

- áp dụng pháp luật (hiểu một cách khái quát) là một hình thức thực hiện pháp luật,trong đó nhà nước dựa vào pháp luật để trao quyền cho các cơ quan nhà nước, các tổchức xã hội, các cá nhân để căn cứ vào các quy định pháp luật ban hành các quyết định cábiệt làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt một quan hệ pháp luật cụ thể

Quan niệm ADPL như vừa nêu trên được thể hiện rất rõ trong đời sống xã hội:Chẳng hạn để ADPL hình sự nhằm buộc kẻ phạm tội phải chịu trách nhiệm pháp luậthình sự thì nhà nước đã trao quyền cho Toà án và Toà án căn cứ vào các quy định cụ thểcủa pháp luật hình sự để xét xử ra một bản án (văn bản ADPL hình sự) buộc kẻ phạm tội

phải chịu một hình phạt nhất định Hoặc để bảo vệ an toàn giao thông, Nhà nước bằngpháp luật đã quy định cho các chiến sỹ cảnh sát giao thông có quyền áp dụng các quyphạm pháp luật giao thông ra các quyết định xử phạt hành chính đối với các chủ thể cóhành vi vi phạm pháp luật giao thông như vượt đèn đỏ, đi vào đường ngược chiều Ngoài ra, trong một số trường hợp, Nhà nước cũng cho phép một số tổ chức xã hội đượcADPL, như pháp luật về Hội cho phép một số tổ chức xã hội được ADPL ra các quyếtđịnh tuyển nhân viên vào làm việc trong tổ chức của mình.

Trong các hình thức thực hiện pháp luật, thì ADPL là một hình thức thực hiện phápluật đặc biệt, vì pháp luật ở đây được thực hiện bởi các chủ thể nắm quyền lực Nhà nước.Nếu tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật và sử dụng pháp luật là những hình thức mà mọichủ thể pháp luật đều có thể tự thực hiện thì ADPL là hình thức luôn có sự tham gia của Nhànước ADPL là hình thức rất quan trọng của thực hiện pháp luật Trong đó pháp luật tác độngvào cuộc sống, vào các quan hệ xã hội để đạt được hiệu quả cao nhất, các quy định của nóđều được thực hiện triệt để, bởi vì ADPL luôn có sự can thiệp của nhà nước

Trong thực tế, nếu chỉ thông qua các hình thức thực hiện pháp luật như: Tuân thủpháp luật, thi hành pháp luật và sử dụng pháp luật, thì pháp luật có lúc không được thựchiện triệt để vì các chủ thể không tự giác thực hiện, bởi các hình thức này chỉ do các chủthể pháp luật tự giác thực hiện mà không có sự bắt buộc thực hiện của Nhà nước

Nghiên cứu ADPL cho thấy có các đặc điểm sau:

Một là, ADPL chỉ do những cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiến hành Pháp luật

quy định cho mỗi loại cơ quan nhà nước được quyền áp dụng một số loại văn bản phápluật nhất định trong những trường hợp nhất định Chẳng hạn, chỉ có các cơ quan Công an,Viện kiểm sát và Toà án mới được ADPL hình sự để điều tra, truy tố và xét xử kẻ phạmtội Còn UBND các cấp không được ADPL hình sự

Hai là, ADPL là một hoạt động mang tính quyền lực nhà nước, thể hiện: Cơ quan

ADPL áp dụng theo ý chí đơn phương mà không phụ thuộc vào ý chí của bên bị áp dụng.Việc thực hiện các quy định trong văn bản ADPL được đảm bảo thực hiện bằng cưỡngchế nhà nước

Ba là, ADPL là một hoạt động được tiến hành theo một thủ tục tố tụng rất chặt

chẽ Chẳng hạn, muốn ADPL hình sự phải thực hiện đúng theo các quy định của Bộ luật

tố tụng hình sự và Bộ luật hình sự

Bốn là, ADPL là một hoạt động sáng tạo Nghĩa là, khuôn khổ của pháp luật cho

phép người ADPL phải vận dụng tri thức khoa học của mình để ADPL sáng tạo màkhông rập khuôn, máy móc

áp dụng pháp luật thường được thực hiện trong các trường hợp sau:

- Thứ nhất, khi cần áp dụng các biện pháp cưỡng chế bằng một chế tài thích hợp

đối với những chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật Chẳng hạn, khi cần cưỡng chế mộthình phạt tù đối với kẻ thực hiện hành vi phạm tội thì các cơ quan bảo vệ pháp luật nhưCông an, Viện kiểm sát, Tòa án đã dựa trên cơ sở pháp luật hình sự để tiến hành điều tra,truy tố, xét xử, ra bản án, ấn định trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội và buộc họphải chấp hành hình phạt đã nêu trong bản án đó

- Thứ hai, khi những quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể không mặc nhiên phát

sinh, thay đổi hoặc chấm dứt nếu thiếu sự can thiệp của Nhà nước Chẳng hạn, Điều 55của Hiến pháp năm 1992 quy định: "Lao động là quyền và nghĩa vụ của công dân",nhưng quyền và nghĩa vụ đó chỉ phát sinh khi có quyết định của cơ quan nhà nước cóthẩm quyền hoặc tổ chức, cá nhân được nhà nước trao quyền tuyển dụng công dân đó vàolàm việc

- Thứ ba, khi xảy ra tranh chấp về quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý giữa các bên

tham gia QHPL mà các bên không tự giải quyết được Chẳng hạn, khi phát sinh tranhchấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên trong hợp đồng dân sự mà hai bên không bànbạc giải quyết được nên phải nhờ đến Tòa án và Tòa án căn cứ vào các quy định của phápluật ra một bản án xác định các quyền và nghĩa vụ giữa các bên

- Thứ tư, trong một số quan hệ pháp luật mà Nhà nước thấy cần thiết phải tham gia

kiểm tra, giám sát hoạt động của các bên tham gia vào quan hệ đó hoặc Nhà nước xácnhận sự tồn tại hay không tồn tại một số sự việc, sự kiện thực tế Ví dụ: Việc xác nhận dichúc, chứng thực thế chấp, chứng nhận đăng ký kết hôn

Từ sự phân tích trên, có thể đưa ra một khái niệm: ADPL là một hoạt động mangtính tổ chức, tính quyền lực nhà nước, trong đó nhà nước thông qua các cơ quan nhà

nước có thẩm quyền, các tổ chức xã hội, các cá nhân được Nhà nước trao quyền căn cứvào các quy định của pháp luật để đề ra một văn bản ADPL làm phát sinh, thay đổi hoặcchấm dứt các quan hệ pháp luật.

1.1.2 Khái niệm áp dụng pháp luật trong giải quyết án hôn nhân và gia đình

Trước khi nguyên cứu khái niệm ADPL trong giải quyết HN và GĐ, ta cần làm rõkhái niệm HN và GĐ

1.1.2.1 Khái niệm hôn nhân và gia đình

* Khái niệm hôn nhân: Trước hết hôn nhân là hiện tượng xã hội, là sự liên kết

giữa người đàn ông và người đàn bà Trong xã hội có giai cấp, hôn nhân mang tính giaicấp Dưới chế độ XHCN, hôn nhân là sự liên kết giữa người đàn ông và người đàn bàđược pháp luật thừa nhận để xây dựng gia đình và chung sống với nhau suốt đời Sự liênkết đó phát sinh, hình thành do việc kết hôn và được biểu hiện ở một quan hệ xã hội gắnliền với nhân thân, đó là quan hệ vợ chồng Quan hệ này là quan hệ giới tính, thực chất và

ý nghĩa của nó biểu hiện trong việc sinh đẻ, nuôi nấng, giáo dục con cái, đáp ứng chonhau những nhu cầu tinh thần và vật chất trong đời sống hàng ngày Trong mỗi giai đoạnphát triển của lịch sử, giai cấp thống trị bằng pháp luật điều chỉnh quan hệ hôn nhân chophù hợp với ý chí, nguyện vọng của mình, phù hợp với lợi ích giai cấp mình, xã hội nàothì có hình thái hôn nhân đó và tương ứng với chế độ hôn nhân nhất định Chẳng hạn, xãhội phong kiến có hình thức hôn nhân phong kiến, mang bản chất của hôn nhân phongkiến Trong xã hội tư bản có hình thức hôn nhân tư sản mang bản chất của xã hội tư sản

Xã hội XHCN có hình thức của hôn nhân xã hội chủ nghĩa

ở nước ta hiện nay, hôn nhân theo Luật HN và GĐ Việt Nam là sự liên kết giữamột người đàn ông và một người đàn bà trên nguyên tắc hoàn toàn tự nguyện, bình đẳngtheo quy định của pháp luật để chung sống với nhau suốt đời, xây dựng gia đình hạnhphúc, dân chủ, hoà thuận và bền vững Khoản 6, Điều 8 Luật HN và GĐ năm 2000 giảithích: "Hôn nhân là quan hệ giữa người vợ và chồng sau khi đã kết hôn"

* Khái niệm gia đình: Rộng hơn khái niệm hôn nhân, hôn nhân là mối quan hệ

giữa nam và nữ, giữa vợ và chồng, là tiền đề xây dựng gia đình Xã hội loài người đã trảiqua nhiều hình thái gia đình khác nhau, gia đình là sản phẩm của xã hội, đã phát

sinh và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội Do vậy, gia đình là hình ảnh thu nhỏcủa xã hội, là tế bào của xã hội Trong mỗi hình thái kinh tế - xã hội khác nhau mang tínhchất và kết cấu của gia đình cũng khác nhau Gia đình XHCN là hình thái cao nhất tronglịch sử, chế độ XHCN quyết định sự xuất hiện và phát triển của gia đình XHCN Quan hệbình đẳng về mọi mặt giữa vợ chồng trong gia đình XHCN phản ánh mối quan hệ bìnhđẳng giữa nam và nữ trong gia đình cũng như ngoài xã hội.

ở Việt Nam Khoản 10, Điều 8 Luật HN và GĐ năm 2000 quy định: "Gia đình làtập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệnuôi dưỡng làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau" [36, tr.13]

Như vậy, gia đình có thể gồm vợ chồng, con cái, anh chị em, cha mẹ, ông bà…cùng chung sống với nhau, có quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng Trong quátrình chung sống phát sinh các quyền và nghĩa vụ đối với nhau HN và GĐ là những hiệntượng xã hội mà luôn luôn được các nhà triết học, xã hội học, sử học, luật học nghiêncứu Hôn nhân là cơ sở của gia đình, còn gia đình là tế bào của xã hội, mà trong đó kếthợp chặt chẽ, hài hòa lợi ích của mỗi công dân, nhà nước và xã hội C.Mác vàPh.Ăngghen đã chứng minh một cách khoa học rằng, HN và GĐ là phạm trù phát triểntheo lịch sử, rằng giữa chế độ kinh tế - xã hội và tổ chức gia đình có mối liên quan trựctiếp và chặt chẽ Trong tác phẩm "Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và Nhànước" (1884), Ph.Ăngghen đã nhấn mạnh rằng: Chế độ gia đình trong xã hội phụ thuộcvào quan hệ sở hữu thống trị trong xã hội đó và bước chuyển từ hình thái gia đình này lênhình thái gia đình khác cao hơn suy cho cùng được quyết định bởi những điều kiện vậtchất của đời sống xã hội Bằng tác phẩm đó, Ph.Ăngghen đã làm thay đổi quan điểmtrước đây về hình thái HN và GĐ trong lịch sử

Tại các Điều 9, 10, 11, chương X, Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 quy địnhviệc kết hôn, để được công nhận hôn nhân hợp pháp; việc đăng ký kết hôn phải tuân theocác quy định của pháp luật và việc ly hôn cũng như giải quyết các quan hệ liên quan đếnhôn nhân cũng được tiến hành theo trình tự pháp luật nhất định, các bước phải được tuânthủ theo Bộ luật Tố tụng dân sự khi giải quyết một vấn đề cụ thể thì được áp dụng theoLuật Hôn nhân và gia đình

1.1.2.2 áp dụng pháp luật trong giải quyết án hôn nhân và gia đình - Khái niệm

và đặc điểm

* Về khái niệm ADPL trong giải quyết án HN và GĐ:

Trong tổ chức bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Tòa án là

cơ quan duy nhất có thẩm quyền xét xử Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp đầu tiên củaNhà nước Việt Nam độc lập, mặc dù không quy định rõ Tòa án là cơ quan xét xử, nhưngtrên tinh thần của Hiến pháp chúng ta cũng có thể hiểu Tòa án là cơ quan xét xử Các bảnHiến pháp 1959, 1980 và 1992 đã quy định rõ về chức năng xét xử của Tòa án, Điều 127,Hiến pháp 1992 đã quy định: "Tòa án NDTC, các TAND địa phương, các Tòa án quân sự

và các Tòa án khác do luật định là cơ quan xét xử của nước CHXHCNVN" [29, tr.171].Trên cơ sở Hiến pháp, Điều 1, Luật Tổ chức TAND quy định về chức năng xét xử củaTòa án: "Tòa án xét xử những vụ án về hình sự, dân sự, HN và GĐ, lao động, kinh tế,hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật" [29, tr.7]

Trong quá trình xét xử tòa án phải ADPL để giải quyết các vụ án Đối với các vụ

án HN và GĐ, Tòa án phải ADPL để giải quyết kể từ khâu phân loại đơn, thụ lý đơn, điềutra, thu thập chứng cứ, xác minh, định giá tài sản… cho đến khi đưa vụ án ra xét xử vàtùy từng vụ án cụ thể mà phân loại giải quyết khác nhau như: Quyết định di lý, vụ án tạmđình chỉ, đình chỉ, công nhận hòa giải thành, công nhận thuận tình ly hôn hoặc quyết địnhđưa vụ án ra xét xử

Hoạt động giải quyết án HN và GĐ cụ thể được giao cho một Thẩm phán chịutrách nhiệm từ khi nhận đơn thụ lý Trình tự các bước giải quyết án HN và GĐ trước đâyphải tuân theo Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1986, nay được áp dụngtheo Bộ luật Tố tụng dân sự nước CHXHCNVN năm 2004 Theo quy định khi đương sựgửi đơn đề nghị giải quyết vụ án HN và GĐ đến TAND cấp có thẩm quyền giải quyết, saukhi nhận đơn Tòa án tiến hành phân loại và thụ lý giải quyết theo trình tự tố tụng, nhưđiều tra thu thập chứng cứ vụ án, lựa chọn QPPL, ra các quyết định hoặc ra bản án buộccác đương sự thi hành bằng nhiều hình thức như, tự nguyện thi hành hoặc có sự cưỡngchế thi hành của cơ quan thi hành án dân sự

Ngoài cơ quan Tòa án ADPL, giải quyết án HN và GĐ còn có sự tham gia củaViện Kiểm sát nhân dân (cùng cấp) trong giai đoạn điều tra Kiểm soát việc tuân theopháp luật trong hoạt động tố tụng dân sự, như tham gia định giá tài sản, yêu cầu điều tra

bổ sung tham gia phiên tòa xét xử và được phát biểu về việc giải quyết vụ án, thực hiệnquyền công tố tại phiên tòa Tuy nhiên, TAND là cơ quan có trách nhiệm chủ yếu trongviệc giải quyết vụ án HN và GĐ Nếu Viện kiểm sát từ chối không tham gia giai đoạnđiều tra và xét xử, thì vụ án vẫn được Toà án tiến hành giải quyết theo quy định của phápluật Hầu hết trong các giai đoạn ADPL, hoạt động giải quyết án HN và GĐ do Tòa ántrực tiếp giải quyết mà không phụ thuộc vào các chủ thể khác

* Đặc điểm của áp dụng pháp luật trong giải quyết án HN và GĐ của TAND:

áp dụng pháp luật của trong giải quyết án HN và GĐ có những đặc điểm như sau:

- áp dụng pháp luật trong giải quyết án HN và GĐ chỉ do các cơ quan nhà nước cóthẩm quyền tiến hành, đó là hệ thống TAND Toà án là cơ quan có thẩm quyền duy nhất

có quyền ADPL để giải quyết án HN và GĐ Toà án là cơ quan duy nhất có thẩm quyềnADPL để giải quyết các vụ án HN và GĐ

- áp dụng pháp luật trong giải quyết án HN và GĐ được tiến hành theo một thủ tụcchặt chẽ do pháp luật tố tụng dân sự và các QPPL của Luật Hôn nhân và gia đình quyđịnh Khi tiến hành giải quyết một vụ án HN và GĐ, các trình tự xây dựng hồ sơ từ khâuthụ lý, điều tra, thu thập chứng cứ đến khi ra quyết định hoặc vụ án đưa ra xét đều phảituân theo các bước như đã quy định trong Luật Tố tụng dân sự nhằm đảm bảo quyền lợihợp pháp của các bên đương sự

- áp dụng pháp luật trong giải quyết án HN và GĐ là một hoạt động mang tínhquyền lực của nhà nước, Tòa án được nhà nước trao quyền để lựa chọn các QPPL vàADPL trong giải quyết án HN và GĐ

- áp dụng pháp luật trong giải quyết án HN và GĐ là một hoạt động mang tínhkhoa học và sáng tạo do Thẩm phán và Hội đồng xét xử thực hiện Chỉ có Thẩm phán,Hội đồng xét xử trực tiếp giải quyết vụ án HN và GĐ mới được áp dụng các QPPL, saocho phù hợp và khoa học để giải quyết án HN và GĐ Trong khuôn khổ của pháp luật cho

phép, Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân ADPL sáng tạo, nghĩa là dựa vào trí tuệ và niềm tin nội tâm của mình để ADPL.

- áp dụng pháp luật trong giải quyết án HN và GĐ diễn ra trên phạm vi rộng vớinhiều vụ án đa dạng, phức tạp Tuy cùng một loại án về HN và GĐ nhưng tính chất từng

vụ án cũng khác nhau, trong các vụ án các đương sự có thiện chí cùng nhau hướng đếngiải quyết vụ việc đơn giản có thể thực hiện việc giải quyết vụ án trong một thời gianngắn, nhưng nếu có sự tranh chấp thì vụ việc phải tuân thủ theo các bước của Luật Tốtụng dân sự

Dựa trên cơ sở khái niệm ADPL và từ sự phân tích về ADPL trong giải quyết án

HN và GĐ nêu trên, chúng ta có thể rút ra khái niệm: ADPL trong giải quyết án HN và

GĐ là một hoạt động mang tính tổ chức, tính quyền lực nhà nước mà trong đó nhà nước thông qua các Thẩm phán, hoặc Hội đồng xét xử căn cứ vào các quy định của pháp luật hôn nhân, gia đình và các quy định khác của pháp luật để ra một quyết định cá biệt, hoặc một bản án làm phát sinh, thay đổi, hoặc chấm dứt các quan hệ pháp luật về HN và GĐ.

1.2 các giai đoạn và nội dung áp dụng pháp luật trong giải quyết án hôn nhân và gia đình

1.2.1 Các giai đoạn áp dụng pháp luật trong giải quyết án hôn nhân và gia đình

áp dụng pháp luật giải quyết án HN và GĐ nói riêng của TAND, là sự biểu hiện cụthể của ADPL nói chung Do tính đa dạng của tranh chấp về HN và GĐ như một bên kiênquyết xin ly hôn, một bên kiên quyết xin đoàn tụ, tranh chấp con hoặc tranh chấp về tài sảntrong hôn nhân… cùng những quy định về thủ tục tố tụng khi giải quyết các vụ án do phápluật quy định, nên ADPL trong việc giải quyết án HN và GĐ có bốn giai đoạn sau:

Một là, phân tích những tình tiết khách quan của vụ án HN và GĐ làm rõ các đăng trưng pháp pháp lý của vụ án:

Đây là hoạt động đầu tiên trong các giai đoạn ADPL, giải quyết án HN và GĐ Tronghoạt động này, Tòa án phải xác định loại việc, thẩm quyền thuộc Tòa án cấp nào giải quyết,hoặc thông báo cho các đương sự quyền được lựa chọn Tòa án Do vậy, khi thụ lý vụ án cầnthu thập các thông tin liên quan đến vụ án như đơn phải có xác nhận của chính quyền địaphương nơi cư trú, sao nộp đăng ký kết hôn, xác định nơi có hộ khẩu cư trú hoặc

nơi cư trú cuối cùng của đương sự, nguyện vọng của các đương sự lựa chọn Toà án nàogiải quyết và các giấy tờ khác có liên quan để xác định thẩm quyền giải quyết của Toà án.

Để phân tích các tình tiết khách quan của vụ án HN và GĐ thì phải tiến hành điềutra xác minh, làm rõ nội dung vụ án Tuy nhiên, có những trường hợp không nhất thiếtphải tiến hành điều tra, mà xuất phát từ nguyên tắc quyền tự định đoạt và nghĩa vụ chứngminh của các bên đương sự tự xuất trình chứng cứ, các đương sự tự thỏa thuận được cáctranh chấp trong quan hệ HN và GĐ, thì vụ án cũng không phải tiến hành tất cả các hoạtđộng điều tra, đây cũng là đặc điểm riêng của vụ án HN và GĐ Ví dụ: Khi thụ lý giảiquyết một vụ kiện xin ly hôn, Tòa án yêu cầu nguyên đơn và bị đơn cung cấp các loạigiấy tờ có liên quan đến quan hệ hôn nhân, các đương sự tự viết vào bản tự khai Trongquá trình giải quyết vụ án các đương sự tự thỏa thuận, định đoạt được các mối quan hệtrong hôn nhân thì Tòa án ra quyết định công nhận việc thỏa thuận của họ

Trên cơ sở kết quả điều tra xác minh vụ án chủ thể ADPL phân tích những tình tiếtkhách quan của vụ án HN và GĐ, làm rõ các đặc trưng pháp lý của vụ án để tiến hành cácbước tiếp theo giải quyết vụ án đó

Hai là, lựa chọn các QPPL về HN và GĐ, về dân sự, về tố tụng dân sự tương ứng

để giải quyết vụ án hôn nhân và gia đình.

Nói chung việc lựa chọn QPPL để ADPL được tiến hành theo ý chí đơn phươngcủa Toà án có thẩm quyền, không phụ thuộc vào ý chí của chủ thể bị áp dụng, điều nàyđược thể hiện rất rõ đối với việc ADPL trong giải quyết án hình sự và giải quyết vi phạmhành chính, nhưng đối với việc giải quyết án HN và GĐ về cơ bản cũng như vậy, song cómột số trường hợp có thể trong khi giải quyết vụ án các đương sự có thể thực hiện quyềncủa mình theo pháp luật quy định sẽ thay đổi quan điểm, nên dẫn đến vụ án không phảitiếp tục điều tra, xét xử mà có thể ra một trong các quyết định theo hướng khác phụ thuộcvào ý chí của các chủ thể bị ADPL, nhưng lựa chọn các QPPL vẫn là do cơ quan toà án

Ba là, làm sáng tỏ tư tưởng và nội dung của QPPL hôn nhân gia đình và các QPPL khác khi đưa ra áp dụng đối với vụ án HN và GĐ.

Đây là quá trình vận dụng tổng hợp các tri thức chính trị, kinh tế, xã hội, đặc biệt làcác tri thức pháp lý Để làm sáng tỏ tư tưởng nội dung các quy phạm liên quan đến lĩnh vực

HN và GĐ Giai đoạn này của quá trình ADPL nhằm nhận thức đúng đắn nội dung, tư tưởng

của QPPL đưa ra áp dụng, để giải quyết án HN và GĐ Việc ADPL phải thông qua người

có thẩm quyền khi ADPL

Bốn là, ra quyết định áp dụng pháp luật hoặc ra một bản án để giải quyết vụ án

HN và GĐ.

Đây là giai đoạn thể hiện kết quả của ba giai đoạn trên, ở giai đoạn này Tòa án cóthẩm quyền ra quyết định hoặc bản án để quy định trách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụcủa các đương sự đang có tranh chấp trong quan hệ hôn nhân Văn bản ADPL này thểhiện rất rõ năng lực, trình độ của Thẩm phán và Hội đồng xét xử khi ADPL Bởi vì, tronggiai đoạn này các phán quyết cuối cùng mang tính pháp lý, phán quyết này chính là việcvận dụng các quy định pháp luật về lĩnh vực HN và GĐ để giải quyết án HN và GĐ

Quyết định ADPL phải phù hợp với QPPL đưa ra áp dụng chứ không thể xuất phát

từ ý chí chủ quan hoặc tình cảm cá nhân của người có thẩm quyền, nội dung quyết địnhbản án phải rõ ràng, chính xác

1.2.2 Nội dung hoạt động áp dụng pháp luật trong giải quyết án hôn nhân và gia đình

Hoạt động ADPL trong giải quyết án HN và GĐ cũng rất đa dạng và phong phú,nhưng quy về những nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, hoạt động ADPL trong thụ lý, điều tra, đình chỉ và tạm đình chỉ vụ án: Thụ lý vụ án:

Cá nhân, cơ quan, tổ chức do Bộ luật Tố tụng dân sự quy định có quyền khởi kiện

về việc HN và GĐ, yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết Điều 27, 28 của Bộ luật Tốtụng dân sự quy định những loại việc mà Tòa án thụ lý giải quyết vụ án khi có đơn khởikiện thuộc lĩnh vực HN và GĐ gồm:

- Ly hôn, tranh chấp về con nuôi, chia tài sản khi ly hôn

- Tranh chấp về tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân

- Tranh chấp về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn

- Tranh chấp về xác định cha, mẹ cho con hoặc xác định con cho cha mẹ

- Tranh chấp về cấp dưỡng

- Yêu cầu hủy việc kết hôn trái phép

- Yêu cầu công nhân thuận tình ly hôn, nuôi con, chia tài sản khi ly hôn

- Yêu cầu công nhận sự thỏa thuận về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi lyhôn.

- Yêu cầu hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên hoặc quyền thămnom con sau khi ly hôn

- Yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi

- Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam

- Các tranh chấp khác và những yêu cầu khác về HN và GĐ mà pháp luật có quyđịnh

Trong thực tế các loại việc tranh chấp về HN và GĐ khi các đương sự gửi đơn đếnTòa án viết rất đơn giản ít các thông tin để xem xét, thuộc loại tranh chấp nào, thuộc thẩmquyền Tòa án nào giải quyết

- Sau khi nhận đơn khởi kiện và tài liệu, những chứng cứ kèm theo, nếu xét thấy

vụ án thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án thì thông báo cho người khởi kiện biết để

họ đến Tòa án làm thủ tục nộp tiền tạm ứng án phí

- Tòa án dự tính số tiền tạm ứng án phí, ghi vào phiếu báo và giao cho người khởikiện để họ nộp tiền tạm ứng án phí Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được giấybáo của Tòa án về việc tiền tạm ứng án phí, người khởi kiện phải nộp tiền tạm ứng ánphí

Tòa án thụ lý vụ án khi người khởi kiện nộp cho Tòa án biên lai tạm thu tiền ánphí Nếu trường hợp được miễn hoặc không phải nộp tiền tạm ứng án phí thì Tòa án phảithụ lý khi nhận được đơn khởi kiện và tài liệu chứng cứ kèm theo, nếu có

Khác với pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự tại Điều 37 quy định: "Nếuthấy vụ án thuộc thẩm quyền của mình, Tòa án báo ngay cho nguyên đơn nộp tiền tạmứng án phí, trong thời hạn 1 tháng kể từ ngày nộp đơn Tòa án thụ lý vụ án kể từ ngàynguyên đơn nộp tiền", nhưng đối với Bộ luật Tố tụng dân sự tại Điều 167 quy định: "Tòa

án phải nhận đơn khởi kiện do đương sự nộp trực tiếp tại Tòa án hoặc gửi qua bưu điện

và phải ghi vào sổ nhận đơn Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được đơnkhởi kiện Tòa án phải xem xét và có một trong các quyết định sau đây:

- Tiến hành thủ tục thụ lý vụ án nếu thuộc thẩm quyền của mình

- Chuyển đơn khởi kiện cho Tòa án có thẩm quyền và thông báo cho người khởi kiện, nếu vụ án thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án khác.

- Trả lại đơn cho người khởi kiện, nếu việc đó không thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án

Việc trả lại đơn thì được phân ra trong các trường hợp:

- Người khởi kiện không có quyền khởi kiện hoặc không có năng lực hành vi tố tụng dân sự

- Sự việc đã được giải quyết bằng bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật củaTòa án hoặc quyết định đã có hiệu lực của chính quyền nhà nước có thẩm quyền trừtrường hợp Tòa án bác đơn xin ly hôn, bác đơn xin thay đổi nuôi con thay đổi mức cấpdưỡng

- Chưa có đủ điều kiện khởi kiện

- Vụ án không thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án

Như vậy, khi thụ lý đơn để giải quyết vụ án, Tòa án trước khi thụ lý cần phải xemxét nhiều vấn đề liên quan như các chứng từ liên quan đến vụ kiện, thẩm quyền của Tòa

án theo lãnh thổ, thẩm quyền của Tòa án cấp nào được giải quyết, người khởi kiện cóquyền khởi kiện hay không, có đủ năng lực dân sự không đồng thời Tòa án phải thụ lýtheo đúng thời hạn của Bộ luật Tố tụng dân sự quy định

Điều tra vụ án:

Đối với vụ án HN và GĐ, quá trình điều tra vụ án thuộc trách nhiệm của Tòa án,Chánh án phân công cho một Thẩm phán trực tiếp giải quyết vụ án, điều tra thu thậpchứng cứ, đây là giai đoạn rất quan trọng, khó khăn nhất trong quá trình giải quyết vụ án.Thu thập được chứng cứ đầy đủ, khách quan thì Tòa án mới có thể phán quyết chính xác

và đúng pháp luật Do đó, đòi hỏi Thẩm phán phải thận trọng khi thu thập chứng cứ nhưcác bước chủ yếu sau:

- Thẩm phán tiến hành lấy lời khai đương sự theo Điều 86 Bộ luật Tố tụng dân sự,chỉ tiến hành lấy lời khai của đương sự khi đương sự chưa có bản khai hoặc nội dung bảnkhai chưa đầy đủ, rõ ràng, đương sự phải tự viết bản khai và ký tên của mình Trongtrường hợp đương sự không thể tự viết được thì Thẩm phán lấy lời khai của đương sự.Việc lấy lời khai của đương sự chỉ tập trung vào những nội dung đương sự chưa khai

Việc lấy lời khai của đương sự cũng có thể được thực hiện tại trụ sở Tòa án, trongnhững trường hợp cần thiết có thể lấy lời khai của đương sự ngoài trụ sở Tòa án Sau khighi xong, biên bản ghi lời khai phải được người khai tự đọc lại hay nghe đọc lại và ký tênhoặc điểm chỉ Đương sự có quyền sửa đổi, bổ sung vào biên bản ghi lời khai, ký tênhoặc điểm chỉ xác nhận và có dấu của Tòa án, nếu nhiều bản thì phải có dấu giáp lai.Trường hợp biên bản ghi lời khai ở ngoài trụ sở Tòa án phải có người làm chứng hoặcxác nhận của Uỷ ban nhân dân, công an xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơilập biên bản Ngoài việc lấy lời khai của đương sự, khi xét thấy cần thiết Thẩm phán tiếnhành lấy lời khai, nếu người làm chứng chưa đủ 18 tuổi hoặc năng lực hành vi dân sự của

họ bị hạn chế thì phải được tiến hành lấy lời khai với sự có mặt người đại diện hoặcngười đang quản lý trông nom

Đối với vụ án ly hôn, khi có tranh chấp về con, nếu con từ 9 tuổi trở lên, khi giảiquyết cần phải xem xét nguyện vọng của con

Từ kết quả lấy lời khai nếu thấy có mâu thuẫn thì tiến hành cho đối chất giữa cácđương sự với nhau nhằm làm sáng tỏ những vấn đề mâu thuẫn, việc đối chất phải đượcghi lại thành biên bản có chữ ký của những người tham gia đối chất

- Tiến hành điều tra xác minh, trong những trường hợp và xét thấy cần thiết Tòa ántiến hành đến tổ dân phố, Uỷ ban nhân dân, cơ quan công tác hoặc nơi cư trú của đương

sự để xác minh nhằm làm rõ những vấn đề liên quan đến vụ án

Cùng với việc lấy lời khai như trên thì cũng tiến hành thu thập các tài liệu khácnhư:

- Đăng ký kết hôn

- Bản sao giấy khai sinh các con

- Các giấy tờ có ý nghĩa chứng minh về tài sản

- Các giấy vay nợ, giấy cho vay

- Các giấy tờ về nhà đất và các giấy tờ khác có liên quan đến vụ án

Bên cạnh đó, tùy thuộc vào từng vụ án cụ thể mà Toà án quyết định trưng cầugiám định theo sự đề nghị của các bên đương sự hoặc theo đề nghị của một bên đương

sự Nếu trong trường hợp xét thấy kết luận giám định chưa đầy đủ, rõ ràng thì Tòa án raquyết định giám định bổ sung hoặc giám định lại

- Định giá tài sản: Tài sản của các bên đương sự có tranh chấp về giá, Tòa ánquyết định thành lập hội đồng định giá và tùy thuộc vào loại tài sản cần định giá mà tiếnhành mời các thành viên hội đồng định giá cho phù hợp.

Ví dụ: Định giá về nhà đất, ngoài thành phần đại diện cơ quan tài chính thì phải có

cơ quan địa chính, cơ quan xây dựng và có đại diện Uỷ ban nhân dân cấp phường, xã, tổdân phố nơi có tài sản định giá chứng kiến việc định giá Hoặc nếu định giá tài sản là ô tôthì phải có thành viên của Sở giao thông cùng tiến hành định giá, đồng thời phải có mặtcác bên đương sự trong buổi định giá

- Đối với những chứng cứ thu thập ở nơi xa, Tòa án có thể ra quyết định ủy thác

để Tòa án nơi khác hoặc cơ quan có thẩm quyền lấy lời khai của đương sự, thẩm định tạichỗ, định giá tài sản hoặc có các biện pháp khác để thu thập chứng cứ Trong nhữngtrường hợp cần thiết pháp luật quy định cho áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời đểbảo vệ chứng cứ, tránh gây thiệt hại không thể khắc phục được hoặc đảm bảo việc thihành án Các biện pháp khẩn cấp tạm thời như:

- Giao người chưa thành niên cho cá nhân hoặc tổ chức trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục

- Buộc thực hiện trước một phần cấp dưỡng

- Kê biên tài sản đang tranh chấp

- Cấm chuyển dịch về quyền về tài sản đang tranh chấp

- Cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp

- Phong tỏa tài khoản tại ngân hàng, tổ chức tín dụng, kho bạc nhà nước ở nơi gửi

- Phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ

Quá trình điều tra cần tuân thủ nghiêm ngặt, chính xác các quy định của Bộ luật

Tố tụng dân sự thì mới đảm bảo tính khách quan, làm rõ bản chất sự thật khách quan của

+ Người khởi kiện rút đơn khởi kiện và được Tòa án chấp nhận hoặc người khởi kiện không có quyền khởi kiện.

+ Các đương sự thỏa thuận không yêu cầu Tòa án giải quyết tiếp vụ án

+ Nguyên đơn triệu tập hợp lệ đến lần thứ hai vẫn vắng mặt

+ Các trường hợp khác do pháp luật quy định

Nếu vụ án thuộc một trong các trường hợp nêu trên, Toà án tiến hành phân tích,đánh giá, làm rõ các tình tiết trong vụ án, đồng thời đối chiếu với pháp luật hiện hành, lựachọn QPPL để áp dụng ra quyết định đình chỉ đối với vụ án đó

Hậu quả pháp lý của việc đình chỉ, nếu đình chỉ theo các trường hợp như nêutrên, tiền tạm ứng án phí đương sự đã nộp được sung và công quỹ nhà nước Nếu trả lạiđơn theo Điều 168 Bộ luật Tố tụng dân sự tiền tạm ứng án phí được trả lại cho người đãnộp

- Trường hợp tạm đình chỉ giải quyết vụ án áp dụng Đ189 Bộ luật Tố tụng dân sự trong các trường hợp sau:

+ Một bên đương sự mất năng lực hành vi dân sự mà chưa xác định người đại diệntheo pháp luật

+ Nguyên đơn đề nghị tạm đình chỉ có lý do chính đáng

+ Cần đợi kết quả giải quyết vụ án khác có liên quan hoặc chờ kết quả ủy thác điều tra, chờ kết quả giám định

+ Các trường hợp khác mà pháp luật có quy định

Sau đó phân tích đánh giá, làm rõ các tình tiết trong vụ án, đối chiếu với pháp luật hiện hành, lựa chọn QPPL để áp dụng ra quyết định tạm đình chỉ đối với vụ án đó

Hậu quả của việc tạm đình chỉ, tiền tạm ứng án phí, lệ phí của đương sự được gửivào kho bạc nhà nước và được xử lý khi Tòa án tiếp tục giải quyết vụ án Quyết định tạmđình chỉ và đình chỉ có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm

Thứ hai, hoạt động ADPL trong trường hợp hòa giải thành.

Trong trường hợp hòa giải thành, sau khi tiến hành thụ lý vụ án HN và GĐ, Tòa ántiến hành điều tra vụ án cũng tuân theo các bước như trường hợp vụ án đình chỉ và tạmđình chỉ, nhưng việc thu thập các tài liệu chứng từ có liên quan đến vụ án phải tùy thuộcvào tính chất của từng vụ việc đang giải quyết, những vụ án đơn giản thì nội dung điều

tra dễ dàng hơn những vụ phức tạp, khi đã điều tra đầy đủ làm rõ các tình tiết khách quantrong vụ án, thì Tòa án mới tiến hành hòa giải.

Việc hòa giải phải tuân quy định tại Điều 180, 181, 185, 186 Bộ luật Tố tụng dân

sự Tòa án triệu tập các bên đương sự đến hòa giải, giúp các bên đi đến thỏa thuận vớinhau về các vấn đề đang tranh chấp Trước khi tiến hành hòa giải, Thẩm phán phải nắmvững các tình tiết nội dung của vụ án, cần chủ động chuẩn bị nội dung hòa giải Đồngthời phải thông báo cho các đương sự có liên quan, người đại diện của đương sự biết vềđịa điểm, thời gian, nội dung các vấn đề cần hòa giải Thành phần hòa giải cũng đượcpháp luật quy định gồm: Thẩm phán chủ trì phiên hòa giải, thư ký ghi nội dung biên bảnhòa giải Trong vụ án có nhiều đương sự, mà có đương sự vắng mặt trong phiên hòa giải,nhưng các đương sự khác đồng ý tiến hành hòa giải và việc hòa giải không ảnh hưởngđến quyền lợi, nghĩa vụ của đương sự vắng mặt thì Thẩm phán tiến hành hòa giải giữacác đương sự có mặt, nếu các đương sự đề nghị hoãn phiên hòa giải để có mặt tất cả cácđương sự trong vụ án thì Thẩm phán phải hoãn phiên hòa giải Khi tiến hành hòa giải,Thẩm phán phổ biến cho các đương sự biết các quy định của pháp luật liên quan đến việcgiải quyết vụ án để các bên liên hệ đến quyền lợi và nghĩa vụ của mình, phân tích hậu quảpháp lý nếu vụ án phải xét xử, để họ tự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án

Sau đó phân tích đánh giá, làm rõ các tình tiết trong vụ án, đồng thời nắm đượctâm tư nguyện vọng của các bên đương sự rồi tiến hành hòa giải ở đây việc hòa giải đòihỏi Thẩm phán phải nắm vững kiến thức pháp luật, có sự hiểu biết sâu rộng và có kinhnghiệm, cần phải kiên trì phân tích, động viên các bên hướng đến giải quyết những tranhchấp thì việc hòa giải mới đạt được kết quả Khi các bên đương sự đã thỏa thuận được vớinhau về các vấn đề tranh chấp, nội dung hòa giải phải được ghi lại thành biên bản và cóchữ ký của các bên đương sự, của thư ký và chủ tọa phiên hòa giải theo quy định tại Điều

186 Bộ luật Tố tụng dân sự, hết 7 ngày kể từ ngày lập biên bản hòa giải thành không cóđương sự nào thay đổi ý kiến thì Tòa án đối chiếu với pháp luật hiện hành lựa chọn QPPL

áp dụng Điều 187 Bộ luật Tố tụng dân sự để ra quyết định công nhận việc hòa giải thành

Hiệu lực của quyết định công nhận hòa giải thành có hiệu lực pháp luật ngay saukhi ban hành và không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm, nhưng có thể bị

kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm nếu có căn cứ cho rằng sự thỏa thuận đó là nhầmlẫn, lừa dối, đe dọa hoặc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội.

Thứ ba, hoạt động ADPL trong trường hợp thuận tình ly hôn.

Trong trường hợp thuận tình ly hôn, khi tiến hành thụ lý vụ án HN và GĐ, tiếnhành điều tra vụ án cũng phải tuân thủ các bước như trên, nhưng trong trường hợp này, vụ

án ly hôn nên cần phải điều tra thêm về con cái như độ tuổi các con, nguyện vọng của conkhi bố mẹ ly hôn, về tài sản, nợ chung, nợ riêng cũng phải được điều tra đầy đủ, rõ ràng.Trong trường hợp này, vợ chồng cùng yêu cầu xin ly hôn mà việc hòa giải không thành,các đương sự thực sự thấy tình cảm vợ chồng không còn, không có khả năng đoàn tụ, họ

tự nguyện ly hôn và thỏa thuận được với nhau các mối quan hệ trong hôn nhân, như thỏathuận về chia tài sản, nợ chung, việc trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con, thìTòa án lập biên bản ghi nhận lại nội dung của sự thỏa thuận đó, đồng thời đối chiếu vớipháp luật hiện hành để lựa chọn QPPL và ADPL để ra quyết định công nhận việc thuậntình ly hôn của các bên đương sự

Quyết định công nhận thuận tình ly hôn có hiệu lực pháp luật ngay sau khi banhành và không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm, nhưng có thể bị khángnghị theo thủ tục giám đốc thẩm nếu có căn cứ rằng sự thỏa thuận đó là nhầm lẫn, lừadối, đe dọa hoặc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội

Thứ tư, hoạt động ADPL trong trường hợp đưa vụ án ra xét xử bằng một bản án:

Điều 28 Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2002, quy định thẩm quyền củaTAND các cấp như sau:

- Phiên tòa sơ thẩm của TAND huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi chung là TAND cấp huyện)

- Phiên tòa sơ thẩm của TAND cấp tỉnh

- Phiên tòa phúc thẩm những vụ án mà bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệulực pháp luật của Tòa án cấp huyện bị kháng cáo kháng nghị theo quy định của pháp luật

- Giám đốc thẩm hoặc tái thẩm những vụ án mà bản án, quyết định đã có hiệu lực thi hành của TAND cấp huyện bị kháng nghị theo quy định của pháp luật

- Giải quyết các việc khác theo quy định của pháp luật

Căn cứ vào các quy định của pháp luật về phân cấp, phân từng loại vụ việc chocác cấp Tòa án giải quyết Trong việc giải quyết các vụ án HN và GĐ, TAND cấp huyệnđược giải quyết theo trình tự sơ thẩm và TAND cấp tỉnh có thẩm quyền giải quyết các vụ

án HN và GĐ theo trình tự từ sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm theo quy địnhcủa pháp luật

Thông thường những vụ án phải đưa ra xét xử thì tính chất của vụ việc cũngphức tạp hơn, mặt khác các đương sự cũng không có thiện trí hướng đến giải quyết cáctranh chấp bằng con đường thương lượng, hòa giải Sau khi Tòa án tiến hành thụ lý vụ án

HN và GĐ, điều tra, xác minh, thu thập các tài liệu chứng từ có liên quan đến vụ án, yêucầu các bên chứng minh những vấn đề liên quan đến tranh chấp tuân theo các bước như

đã nêu ở trên Khi đã điều tra đầy đủ, làm rõ các tình tiết khách quan vụ án, nếu vụ án cótài sản phải định giá tài sản Sau đó tiến hành hòa giải, phân tích để các đương sự tự thỏathuận với nhau, nhưng việc hòa giải không đi đến kết quả Sau khi phân tích, đánh giá cáctình tiết của nội dung vụ án, đồng thời đối chiếu với pháp luật hiện hành để lựa chọnQPPL để áp dụng quyết định đưa vụ án ra xét xử

Trong trường hợp này, từ khi thụ lý đến khi đưa vụ án ra xét xử đây là quá trìnhchuẩn bị xét xử, ADPL để tiến hành xét xử vụ án HN và và GĐ phải tuân theo bước sauđây:

- Thủ tục bắt đầu phiên tòa gồm

có: + Khai mạc phiên tòa

+ Giải thích yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, ngườiphiên dịch

+ Xem xét, quyết định hoãn phiên tòa khi có người vắng mặt

+ Bảo đảm tính khách quan của người làm chứng

- Thủ tục hỏi tại phiên tòa

+ Hỏi đương sự về thay đổi, bổ sung và rút yêu cầu

+ Nghe lời trình bày của đương sự

+ Thứ tự hỏi tại phiên tòa: Nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, người làm chứng

+ Công bố các tài liệu của vụ án, xem xét vật chứng, hỏi người giám định

+ Kết thúc việc hỏi tại tòa.

- Tranh luận tại phiên tòa

+ Trình tự phát biểu tranh luận

+ Phát biểu sau khi tranh luận và đối chất

+ Phát biểu của Viện kiểm sát

+ Trở lại việc hỏi (nếu xét thấy cần thiết)

- Nghị án và tuyên án

+ Nghị án

+ Trở lại xét hỏi và tranh luận

+ Tuyên án, cấp trích lục cho đương sự và cơ quan có liên quan

Hoạt động ADPL của Hội đồng xét xử đối với vụ án HN và GĐ được hiện theo các trình tự như sau:

Hoạt động ADPL theo trình tự sơ thẩm của TAND cấp huyện.

Đây là lần xét xử đầu tiên đối với án HN và GĐ và hầu hết tất cả các loại án nàyđều được xét xử ở cấp huyện Trước đây, việc ADPL giải quyết án HN và GĐ ở cấp sơthẩm của TAND cấp huyện, theo pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989,

từ ngày 01- 01- 2005 trình tự giải quyết án HN và GĐ được áp dụng theo Bộ luật Tố tụngdân sự năm 2004

Xét xử án HN và GĐ của TAND cấp huyện có số lượng vụ án nhiều, chiếm đa sốtrong toàn tỉnh và là cấp xét xử từ khâu chuẩn bị xét xử đến khi xét xử tại phiên tòa Nếuviệc ADPL được chính xác thì kết quả vụ án không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình

tự phúc thẩm và trình tự giám đốc hoặc vụ án không bị dây dưa kéo dài, hạn chế tìnhtrạng quá tải cho Tòa án cấp trên cũng như việc khiếu kiện vượt cấp

Đối với vụ án HN và GĐ, việc tranh chấp sau khi hòa giải không thành mà phảiđưa ra tòa xét xử chủ yếu là tranh chấp về tài sản sau ly hôn và tranh chấp quyền nuôicon, truy nhận cha cho con Giai đoạn hòa giải làm tốt thì sẽ hạn chế số lượng án và thờigian ở giai đoạn xét xử, tránh tốn kém tiền của nhà nước chi phí cho việc xét xử và côngtác thi hành án sau này

Khi vụ án tiến hành đưa ra xét xử, phải tuân thủ theo các bước như đã nêu ở trên

Về nội dung vụ án cần được Hội đồng chuẩn bị chu đáo như nội dung cần hỏi, cách hỏi

như thế nào, nội dung nào cần hỏi trước Trong quá trình hỏi phải đảm bảo khách quan,đồng thời tuân theo trật tự pháp luật quy định về thủ tục hỏi tại phiên tòa, tranh luận tạiphiên tòa, nghị án và tuyên án.

Như vậy, ở trình tự phiên tòa sơ thẩm cấp huyện, vụ án được xét xử lần đầu tiên,

vụ án trước khi đưa ra xét xử phải được điều tra một cách đầy đủ Tại phiên toà phải đượcthẩm vấn các đương sự một cách khách quan, các chứng cứ đều được đưa ra xem xét, cácbước tiến hành tố tụng được tôn trọng và thực hiện nghiêm túc và tuân thủ theo các bước

mà pháp luật quy định Việc ADPL phải chính xác thì mới đạt được kết quả xét xử caonhất, hạn chế tới mức tối đa việc kháng cáo, kháng nghị lên Tòa án cấp trên và trách được

án bị sửa, hủy

Hoạt động ADPL theo trình tự sơ thẩm của TAND cấp tỉnh:

Một số vụ án HN và GĐ thuộc thẩm quyền TAND cấp tỉnh giải quyết được quyđịnh tại Khoản 3, Điều 33 Bộ luật Tố tụng dân sự: "Những tranh chấp có đương sựhoặc tài sản ở nước ngoài, cần ủy thác tư pháp cho cơ quan lãnh sự của Việt Nam ở nướcngoài, ủy thác cho Tòa án nước ngoài không thuộc thẩm quyền giải quyết của TAND cấphuyện" Khoản 2, Điều 34 Bộ luật Tố tụng dân sự: "TAND cấp tỉnh có thẩm quyền giảiquyết theo thủ tục sơ thẩm những vụ việc thuộc thẩm quyền của TAND cấp huyện,TAND cấp tỉnh lấy lên để giải quyết” Đây cũng là cấp sơ thẩm xét xử về án HN và GĐđầu tiên nhưng thuộc thẩm quyền giải quyết của TAND cấp tỉnh, do tính chất vụ án cótính phức tạp hơn, cần phải điều tra xác minh rộng hơn như ủy thác tư pháp cho cơ quanlãnh sự của Việt Nam ở nước ngoài Tại Công văn số 128/NCPL ngày 14/12/1991 củaTANDTC thì TAND tỉnh giải quyết theo thủ tục sơ thẩm các vụ án trong đó có án HN và

GĐ như sau:

+ Khi có đương sự là người nước ngoài, người Việt Nam ở nước ngoài

+ Người Việt Nam ở nước ngoài bao gồm những người mang quốc tịch Việt Nam đang sinh sống học tập và lao động ở ngoài lãnh thổ Việt Nam

Tại Công văn số 82/TANDTC ngày 07/11/1982 của TANDTC, những vụ án thuộcthẩm quyền của TAND cấp huyện mà TAND cấp tỉnh lấy lên để giải quyết đó là các vụ

án trong đó có án HN và GĐ như:

+ Những vụ án vận dụng pháp luật, chính sách có nhiều khó khăn phức tạp

+ Những vụ án điều tra thu thập chứng cứ có nhiều khó khăn hoặc phải giám định

kỹ thuật phức tạp

+ Những vụ án việc xử lý có nhiều khó khăn, có ý kiến khác nhau về chủ trương

xử lý giữa các cơ quan hữu quan ở địa phương

+ Những vụ án mà đương sự là cán bộ chủ chốt ở địa phương, những người có uy tín tôn giáo mà xét thấy việc xét xử ở TAND cấp huyện không có lợi về chính trị

+ Ngoài ra, TAND cấp tỉnh còn có thể theo yêu cầu của đương sự lấy những vụ án thuộc thẩm quyền của TAND cấp huyện lên để xét xử nếu xét thấy có lý do chính đáng

Những loại vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết sơ thẩm của TAND tỉnh hoặcnhững vụ việc thuộc Tòa án cấp sơ thẩm, mà TAND tỉnh lấy lên để giải quyết theo trình

tự sơ thẩm của tỉnh không nhiều và chỉ tập trung ở một số thành phố lớn Khi giải quyết

vụ án theo trình tự sơ thẩm của TAND tỉnh cũng phải tuân thủ nghiêm ngặt các bước theoquy định của Bộ luật Tố tụng dân sự, từ khi thụ lý đơn đến đến khi ra quyết định bằngbản án

Hoạt động ADPL theo trình tự phúc thẩm của TAND tỉnh:

Sau khi TAND cấp huyện xét xử, quyết định bản án về HN và GĐ bị kháng cáo, bịkháng nghị, cần lưu ý việc kháng cáo, kháng nghị đảm bảo thời hạn luật định, như thờihạn kháng cáo đối với bản án sơ thẩm là 15 ngày, đối với quyết định tạm đình chỉ là 7ngày Đồng thời người kháng cáo phải nộp tiền tạm ứng án phí phúc thẩm theo quy địnhpháp luật, trừ những trường hợp được miễn hoặc không phải nộp tiền tạm ứng án phíphúc thẩm Thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp là 15 ngày, củaViện kiểm sát nhân dân cấp trên trực tiếp là 30 ngày kể từ ngày tuyên án

Phúc thẩm là một thủ tục ADPL để xét xử do TAND tỉnh trực tiếp tiến hành xemxét lại tính hợp pháp và tính có căn cứ của quyết định, bản án HN và GĐ của TAND cấphuyện chưa có hiệu lực pháp luật vì có kháng cáo, kháng nghị Đây là lần xét xử thứ haiđối với vụ án, do vậy cấp xét xử thứ hai phải xem xét bản án một cách thận trọng, đốitượng của phúc thẩm là bản án, là quyết định sơ thẩm Tòa án có thẩm quyền xét xử phúcthẩm phải là TAND cấp tỉnh

Giải quyết vụ án theo trình tự phúc thẩm trong thực tế chủ yếu là các vụ án do cácđương sự thực hiện quyền kháng cáo, bởi kết quả bản án sơ thẩm không thể đáp ứng

nguyện vọng của một trong các đương sự, cá biệt một số ít đương sự cố tình gây khókhăn cho bên kia nên thực hiện quyền kháng cáo của mình để bản án bị dây dưa kéo dài.Khi tiến hành giải quyết vụ án HN và GĐ ở cấp phúc thẩm, hoạt động ADPL xét xử phảituân theo bốn giai đoạn như hoạt động ADPL ở cấp sơ thẩm, trong từng giai đoạn ADPLphải hết sức thận trọng, ngoài việc kiểm tra lại việc ADPL của TAND cấp huyện xem cóđược chính xác hay không, kết quả của bản án đã thấu tình đạt lý chưa… Quyết định củabản án phúc thẩm phải có sức thuyết phục cao hơn đối với TAND cấp huyện và cácđương sự.

Khi tiến hành ADPL xét xử phúc thẩm đối với vụ án HN và GĐ có kháng cáo,kháng nghị, Tòa án cấp phúc thẩm có quyền:

+ Giữ nguyên án sơ thẩm

+ Sửa bản án sơ thẩm, nếu thấy việc điều tra đã đầy đủ, nhưng Tòa án cấp sơ thẩm giải quyết vụ án không đúng pháp luật

+ Hủy bản án sơ thẩm về HN và GĐ để xét xử sơ thẩm lại trong những trường hợpsau:

Việc điều tra của Tòa án cấp sơ thẩm không đầy đủ mà Tòa án cấp phúc thẩm không thể bổ sung được

Thành phần Hội đồng xét xử không đúng quy định pháp luật

Có vi phạm nghiêm trọng khác về thủ tục tố tụng

+ Khi đương sự đề nghị

+ Khi có lý do chính đáng của đương sự

+ Người kháng cáo rút toàn bộ kháng cáo hoặc Viện kiểm sát rút toàn bộ kháng nghị và trong các trường hợp theo Điều 189; Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự

Do vậy, khi xét xử theo trình tự phúc thẩm, TAND cấp phúc thẩm không chỉ đơnthuần ADPL để giải quyết vụ án, mà còn kiểm tra lại việc ADPL của TAND cấp huyện,

do đó cấp phúc thẩm khi ADPL cần phải xem xét kỹ lưỡng, thận trọng, khi xét xử sơthẩm Hội đồng xét xử chỉ có một Thẩm phán, nhưng Hội đồng xét xử cấp phúc thẩm gồm

3 Thẩm phán và quyết định của phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày ra quyết định

Hoạt động ADPL theo trình tự giám đốc thẩm hoặc tái thẩm:

- Hoạt động ADPL theo thủ tục giám đốc thẩm đối với những quyết định, bản án

HN và GĐ đã có hiệu lực pháp luật: Căn cứ vào pháp luật và ADPL để xem xét lại bản

án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì phát hiện có viphạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án

Những trường hợp xử lại theo thủ tục giám đốc thẩm đó là quyết định, bản án về

HN và GĐ của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩmkhi có căn cứ sau:

+ Kết luận trong bản án, quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quancủa vụ án

+ Có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng

+ Có sai lầm nghiêm trọng trong việc ADPL

Xét xử giám đốc thẩm không phải là cấp xét xử thứ ba, nên trình tự xét xử giámđốc thẩm cơ bản khác với xét xử sơ thẩm, phúc thẩm Trình tự kháng nghị cho đến việcxét xử giám đốc thẩm, bản án chỉ trải qua một cấp xét xử và không bị kháng cáo, khángnghị theo trình tự phúc thẩm Khi phát hiện bản án, quyết định về HN và GĐ đã có hiệulực pháp luật cần xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm như: Đương sự hoặc cá nhân, cơquan, tổ chức khác có quyền phát hiện vi phạm pháp luật trong bản án, quyết định củaTòa án đã có hiệu lực pháp luật và thông báo bằng văn bản cho những người có quyềnkháng nghị gồm Chánh án TAND tỉnh, Viện trưởng VKSND tỉnh, Chánh án TANDTC,Viện trưởng VKSNDTC Khi xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm đối với vụ án HN và

GĐ Hội đồng xét xử giám đốc thẩm có thẩm quyền sau:

+ Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định về HN và GĐ đã

có hiệu lực pháp luật

+ Giữ nguyên bản án, quyết định về HN và GĐ đúng pháp luật của Tòa án cấpdưới

+ Hủy bản án, quyết định về HN và GĐ có hiệu lực pháp luật để điều tra xét xử lại

từ giai đoạn đầu

+ Hủy bản án, quyết định về HN và GĐ của Tòa án đã xét xử vụ án và đình chỉ vụán

Như vậy, hoạt động ADPL theo thủ tục giám đốc thẩm đối với án HN và GĐ có ýnghĩa rất lớn, đó là trình tự để tháo gỡ giải quyết những sai lầm của quyết định, bản án về

HN và GĐ của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhằm góp phần bảo vệ quyền lợi và lợiích hợp pháp của công dân, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, đồng thời thông qua thủ tụcgiám đốc thẩm, giúp cho Tòa án cấp trên thấy được những sai sót của Tòa án cấp dướitrong hoạt động ADPL giải quyết án HN và GĐ Từ đó có những tổng kết, đúc rút kinhnghiệm và có sự chỉ đạo hướng dẫn công tác nghiệp vụ trong việc vận dụng pháp luật đốivới Tòa án cấp dưới để giải quyết án HN và GĐ

- Hoạt động ADPL theo thủ tục tái thẩm là xét lại quyết định, bản án về HN và GĐ

đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị vì có những tình tiết mới được phát hiện cóthể làm thay đổi cơ bản nội dung của quyết định, bản án, mà Tòa án và các đương sựkhông biết được khi ra bản án, quyết định đó

Những căn cứ để kháng nghị theo thủ tục tái thẩm những quyết định, bản án về

HN và GĐ của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật như sau:

+ Phát hiện được tình tiết quan trọng của vụ án, mà đương sự không thể biết được trong quá trình giải quyết vụ án HN và GĐ

+ Có cơ sở chứng minh kết luận của người giám định, người phiên dịch không đúng sự thật hoặc có giả mạo chứng cứ

+ Thẩm phán, HTND, Kiểm sát viên cố ý làm sai lệch hồ sơ vụ án hoặc cố ý kết luận trái pháp luật

+ Bản án của Tòa án hoặc quyết định của cơ quan nhà nước mà Tòa án căn cứ vào

đó để giải quyết vụ án đã bị hủy bỏ

Hoạt động ADPL của Hội đồng tái thẩm có các quyền đối với vụ án HN và GĐ như sau:

+ Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên quyết định, bản án HN và GĐ đã cóhiệu lực pháp luật

+ Hủy bản án, quyết định về HN và GĐ đã có hiệu lực pháp luật để xét xử sơ thẩmlại theo thủ tục do Bộ luật Tố tụng dân sự quy định

+ Hủy bản án, quyết định về HN và GĐ đã có hiệu lực pháp luật và đình chỉ giải quyết vụ án

Khi phát hiện có tình tiết mới của vụ án, đương sự hoặc cá nhân cơ quan, tổ chứckhác có quyền phát hiện tình tiết mới của vụ án và thông báo bằng văn bản cho người cóthẩm quyền kháng nghị.

Hoạt động ADPL theo thủ tục tái thẩm trong giải quyết án HN và GĐ cũng phảituân theo trình tự Bộ luật Tố tụng dân sự Qua hoạt động ADPL theo thủ tục tái thẩm giúpcho Tòa án sửa chữa được những thiếu sót trong bản án, quyết định đã có hiệu lực phápluật

Ngoài việc giải quyết các vụ án theo trình tự sơ thẩm và phúc thẩm thì ADPL theotrình tự giám đốc thẩm và tái thẩm với mục đích nhằm để ADPL trong giải quyết các vụ

án về HN và GĐ được chính xác hơn

- Vấn đề chuyển quyết định, bản án HN và GĐ có hiệu lực pháp luật cho cơ quan thi hành án:

Trước đây thi hành án dân sự thuộc thẩm quyền của Tòa án, nhưng ngày

01-6-1993 pháp luật thi hành án dân sự có hiệu lực thay thế Pháp lệnh thi hành án dân sự năm

1989 thì thẩm quyền thi hành án thuộc cơ quan thi hành án dân sự Sau khi quyết định vàbản án về HN và GĐ có hiệu lực, pháp luật quy định Tòa án phải có trách nhiệm chuyểngiao cho cơ quan thi hành án dân sự bản án và quyết định về HN và GĐ để cơ quan thihành án có trách nhiệm thi hành Thời hạn chuyển giao quyết định và bản án được phápluật quy định như sau:

+ Đối với xét xử sơ thẩm trong thời hạn mười ngày kể từ ngày tuyên án, khi án có hiệu lực pháp luật Toà án phải gửi án văn cho cơ quan thi hành án

+ Đối với xét xử phúc thẩm trong thời hạn mười lăm ngày kể từ ngày ra bản án,quyết định phúc thẩm, Tòa án cấp phúc thẩm phải gửi bản án, quyết định phúc thẩm cho

cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền

+ Đối với xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm trong thời hạn năm ngày kể từ ngày raquyết định, Hội đồng giám đốc thẩm phải gửi quyết định giám đốc thẩm cho cơ quan thihành án dân sự có thẩm quyền

Như vậy, trong thời hạn xem xét theo trình tự giám đốc thẩm và tái thẩm, nếu bản

án sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm, thì bản án có hiệulực vẫn được đưa ra thi hành án

Kết luận chương 1

áp dụng pháp luật trong giải quyết án HN và GĐ của TAND là một lĩnh vực củaADPL nói chung Trong đó tác giả trình bày khái niệm, đặc điểm ADPL trong giải quyết

án HN và GĐ, đồng thời phân tích các giai đoạn của quá trình ADPL giải quyết án HN và

GĐ, nêu lên nội dung ADPL trong giải quyết án HN và GĐ, để làm cơ sở lý luận choviệc đánh giá thực trạng ở chương 2 và đề ra các giải pháp ở chương 3

Chương 2

Thực Trạng Áp Dụng Pháp Luật Trong Giải Quyết Án Hôn Nhân Và Gia Đình Của

Toàn Án Nhân Dân Ở Tỉnh Thái Nguyên

2.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội và cơ cấu tổ chức của Tòa án nhân dân ở tỉnh Thái Nguyên

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội có ảnh hưởng đến việc áp dụng pháp luật trong giải quyết án hôn nhân và gia đình của Tòa án nhân dân ở tỉnh Thái Nguyên

Thái Nguyên là một tỉnh thuộc miền núi và Trung du Bắc Bộ, phía Bắc giáp tỉnh BắcKạn, phía Đông Nam giáp tỉnh Bắc Giang, phía Đông Bắc giáp tỉnh Lạng Sơn, phía Namgiáp Thủ đô Hà Nội, phía Tây giáp tỉnh Tuyên Quang, phía Tây Nam giáp tỉnh Vĩnh Phúc ở

vị trí này, Thái Nguyên là điểm tiếp giáp, là cầu nối giữa đồng bằng châu thổ sông Hồng vớicác tỉnh vùng núi phía Bắc Vì vậy, về mặt quân sự, Thái Nguyên vừa là cửa ngõ đi vào vùngViệt Bắc, vừa là lá chắn, "là phên dậu của kinh thành Thăng Long"

Trước Cách mạng Tháng Tám 1945, Thái Nguyên là tỉnh nằm trong căn cứ địacách mạng Việt Bắc Trong kháng chiến chống Pháp, Thái Nguyên trở thành thủ đôkháng chiến của cả nước Từ năm 1956 đến năm 1976, Thái Nguyên là thủ phủ của khu

tự trị Việt Bắc Xuất phát từ yêu cầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, thực

hiện Nghị quyết ngày 21/4/1965 của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội nước Việt Nam Dânchủ Cộng hòa, tỉnh Thái Nguyên hợp nhất với tỉnh Bắc Kạn thành tỉnh Bắc Thái.

Ngày 29/2/1978, Quốc hội khóa VI nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ranghị quyết tách hai huyện Ngân Sơn và Chợ Rã (nay là huyện Ba Bể) khỏi tỉnh Bắc Thái,sáp nhập vào tỉnh Cao Bằng Trước yêu cầu của sự nghiệp đổi mới, ngày 6/11/1996, tại

kỳ họp thứ 10, Quốc hội (khóa IX) nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ra nghịquyết về phân chia lại địa giới hành chính một số tỉnh, Bắc Thái được tách thành hai tỉnhThái Nguyên và Bắc Kạn

Tỉnh Thái Nguyên hiện nay có tổng diện tích tự nhiên là 3.541,1km2, với 9 đơn vịhành chính trực thuộc, gồm 7 huyện (Phú Bình, Phổ Yên, Đồng Hỷ, Võ Nhai, Đại Từ,Phú Lương, Định Hóa), thành phố Thái Nguyên và thị xã Sông Công Toàn tỉnh có 180đơn vị hành chính xã, phường, thị trấn Địa hình Thái Nguyên chia làm ba vùng: vùngTrung du gồm: thành phố Thái Nguyên, thị xã Sông Công, các huyện Phổ Yên, Phú Bình;vùng núi gồm các huyện Định Hóa, Đại Từ, Phú Lương, Đồng Hỷ; vùng cao là huyện VõNhai Hệ thống đào tạo gồm 6 trường đại học, 16 trường cao đẳng, trung học dạy nghề

Định cư và sinh sống lâu đời trên vùng đất Thái Nguyên có 8 dân tộc chính vớigần 1.084.000đ người Trong đó dân tộc Kinh có số lượng đông nhất (khoảng 75,5%),dân tộc Tày (khoảng 10,7%), dân tộc Nùng (khoảng 5,2%), dân tộc Dao (khoảng 2,5%),dân tộc Sán Dìu (khoảng 2,3%), các dân tộc khác (H.Mông, Hoa, Thái) chiếm gần 5%dân số của tỉnh Mặc dù mỗi dân tộc đều có đặc điểm riêng về tiếng nói, phong tục tậpquán, nhưng tất cả đều có nét tương đồng, hòa nhập, tạo nên một cộng đồng đoàn kết gắn

bó trong đấu tranh chế ngự thiên nhiên, chống thù trong giặc ngoài Bảo vệ nền độc lập

tự do của Tổ quốc và xây dựng cuộc sống ấm no hạnh phúc

Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, tạo ra một bước ngoặt vĩ đạitrong lịch sử cách mạng Việt Nam Là địa bàn chiến lược quan trọng, Thái Nguyên sớmnhận được sự quan tâm của Đảng Ngay từ khi chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên trong tỉnhđược thành lập cuối năm 1936, dưới sự lãnh đạo của Trung ương Đảng, những ngườicộng sản Thái Nguyên đã lãnh đạo nhân dân hòa vào cuộc đấu tranh đòi dân sinh, dânchủ, đòi tự do, cơm áo, hòa bình (1936-1939); vận động nhân dân trong tỉnh hưởng ứngcuộc khởi nghĩa Bắc Sơn (1940); xây dựng căn cứ địa Bắc Sơn - Võ Nhai, thành lập

Trung đội Cứu quốc quân II - một trong những đơn vị tiền thân của Quân đội nhân dânViệt Nam anh hùng; phát động đấu tranh vũ trang chống khủng bố, bảo vệ căn cứ địacách mạng; khởi nghĩa từng phần, tiến tới tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong toàntỉnh.

Bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, Thái Nguyên đượcchọn làm nơi xây Khu an toàn (ATK) tại huyện Định Hóa cho các cơ quan Trung ươngĐảng, Chính phủ ở và lãnh đạo sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc trong cả nước Đây làmột nhiệm vụ nặng nề nhưng cũng hết sức vẻ vang Để thực hiện nhiệm vụ trọng đại này,Đảng bộ Thái Nguyên đã quán triệt sâu sắc đường lối kháng chiến "toàn dân, toàn diện,trường kỳ và tự lực cánh sinh" của Đảng đến cán bộ, đảng viên và nhân dân; khẳng địnhniềm tin cho nhân dân vào thắng lợi của cuộc kháng chiến; động viên nhân dân tích cựctham gia hoạt động kháng chiến Trải qua thực tiễn cách mạng, Đảng bộ và nhân dân cácdân tộc Thái Nguyên hết sức tự hào vì đã hoàn thành xuất sắc trọng trách Đảng giao phó;bảo vệ tuyệt đối an toàn cho các đồng chí lãnh đạo cao cấp, các cơ quan đầu não củaĐảng và Nhà nước trước sự bao vây, tấn công, phá hoại của kẻ thù

Thái Nguyên còn là địa bàn đứng chân của các đơn vị bộ đội chủ lực, là nơi ra đờinhiều chủ trương chiến lược của Đảng và Chính phủ chỉ đạo toàn quốc kháng chiến Đặcbiệt, tại Tỉn Keo thuộc xã Phú Đình (Định Hóa), ngày 6/12/1953, Chủ tịch Hồ Chí Minhcùng Bộ Chính trị quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, bám sát đường lối kháng chiếncủa Trung ương Đảng, Đảng bộ Thái Nguyên tiếp tục làm tốt công tác tuyên truyền, giáodục, động viên sức người, sức của trong nhân dân phục vụ sản xuất, chiến đấu, góp phầnđánh thắng hai cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của đế quốc Mỹ,bảo vệ miền Bắc xã hội chủ nghĩa, chi viện đắc lực cho chiến trường miền Nam đánh Mỹthắng lợi

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, 48.278 người con ưu tú của nhândân các dân tộc Thái Nguyên đã lên đường cầm súng bảo vệ Tổ quốc, trong đó có 7.792người đã anh dũng hy sinh, gần 5.000 người để lại một phần xương máu trên các chiếntrường Hàng vạn tấn lương thực, thực phẩm của Thái Nguyên được huy động cho khángchiến trong điều kiện đời sống của nhân dân còn gặp muôn vàn khó khăn Tất cả điều đó

cho thấy, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạngcủa Đảng bộ và nhân dân các dân tộc Thái Nguyên đã được phát huy tới cao độ.

Công lao và thành tích đóng góp to lớn của Đảng bộ và nhân dân các dân tộc TháiNguyên trong hai cuộc kháng chiến đã được Đảng và Nhà nước ghi nhận: 45 tập thể đượctuyên dương danh hiệu "Đơn vị anh hùng lực lượng vũ trang", 18 cá nhân (có sinh quán,trú quán trên địa bàn tỉnh) được tuyên dương danh hiệu "Anh hùng lực lượng vũ trangnhân dân" và "Anh hùng lao động", 131 Bà mẹ được phong tặng danh hiệu "Bà mẹ ViệtNam anh hùng"

Bước vào thời kỳ đổi mới, Đảng bộ Thái Nguyên tiếp tục phát huy những thànhtựu đã đạt được trong những năm kháng chiến, biến chủ nghĩa anh hùng cách mạng trongchiến đấu thành chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong lao động dựng xây quê hương đấtnước

Từ những đặc điểm về điều kiện vị trí địa lý tự nhiên, kinh tế - xã hội đã có nhữngảnh hưởng tới việc ADPL trong hoạt động giải quyết án HN và GĐ của TAND ở tỉnhThái Nguyên như sau:

- ảnh hưởng do đặc thù về điều kiện địa lý tự nhiên và kinh tế - xã hội

Thái Nguyên là một tỉnh miền núi trung du Bắc Bộ, giáp với 6 tỉnh phía Bắc, códiện tích tự nhiên 3.541,1km2, rộng hơn so với một số tỉnh ở cùng khu vực Bắc Bộ, với 9đơn vị hành chính được chia thành 3 vùng: vùng trung du gồm 4 đơn vị hành chính, vùngnúi có 4 đơn vị hành chính, vùng cao có 1 đơn vị Định cư và sinh sống trên vùng đấtThái Nguyên có 8 dân tộc khác nhau với sự phân bố vị trí địa lý như vậy gây không ítkhó khăn cho công tác điều tra, xác minh, định giá, việc triệu tập các đương sự cũng gặprất nhiều khó khăn (giao thông đi lại khó khăn, công tác văn thư chuyển chậm ), cónhững trường hợp rất vất vả mới tìm đến được nhà đương sự, nhưng từ xa thấy cán bộTòa án đến họ lại bỏ đi không tiếp, việc tiếp xúc lấy lời khai, điều tra ADPL đối với một

số trường hợp gặp rất nhiều khó khăn Với vị trí địa lý tiếp giáp với nhiều tỉnh nên cónhiều đầu mối giao thông qua tỉnh, bên cạnh đó còn có các vùng khai thác khoáng sảnnhư vàng và các kim loại khác Do vậy, các loại tội phạm về an toàn trật tự xã hội đều giatăng Khi loại tội phạm về hình sự tăng thì án HN và GĐ cũng tăng theo như lý do xin lyhôn, một bên đi cải tạo, một bên đi cai nghiện ở mỗi vùng khác nhau, những tranh chấp

trong quan hệ hôn nhân cũng khác nhau, do điều kiện sống ở các khu vực và các vùngnông thôn khác nhau, trình độ dân trí thấp, việc tuyên truyền giáo dục pháp luật chưa tốt,một số công dân nhận thức thấp, ít am hiểu về xã hội, ít có điều kiện xem sách báo, ngheđài, nên những kiến thức về pháp luật nói chung và Luật Hôn nhân và gia đình nói riêngcòn rất hạn chế Từ những điều kiện về vị trí địa lý, kinh tế - xã hội đã ảnh hưởng đến quátrình ADPL trong giải quyết án HN và GĐ như ADPL trong thụ lý, điều tra thu thậpchứng cứ đến giai đoạn xét xử đối với loại án này ở vùng cao, vùng núi gặp không ít khókhăn Khác với vụ án hình sự, khi chuẩn bị xét xử đối với các bị cáo được tại ngoại, Toà

án báo gọi mà cố tình không đến thì Tòa án có quyền ra lệnh bắt giam để chờ xét xử, đốivới án HN và GĐ thì pháp luật không cho phép làm như vậy, đó cũng là một trong nhữngnguyên nhân dẫn đến một số vụ án bị kéo dài

- Từ năm 1996, do phân chia lại địa giới hành chính tỉnh Thái Nguyên mới đượctách ra từ tỉnh Bắc Thái, một số cán bộ, Thẩm phán và lãnh đạo Tòa án chuyển lên côngtác tại TAND tỉnh Bắc Kạn, nên đội ngũ cán bộ Tòa án của tỉnh Thái Nguyên thiếu về sốlượng và chất lượng, cán bộ vẫn chưa được kiện toàn phù hợp với đòi hỏi thực tiễn,lượng thẩm phán trực tiếp ADPL để giải quyết các vụ án về HN và GĐ rất mỏng

Mặt khác, việc hướng dẫn cụ thể của các đạo luật còn chậm, tập huấn nâng caocông tác nghiệp vụ cho cán bộ làm công tác xét xử còn ít, lượng thông tin về khoa họcpháp luật đối với người dân còn thấp, các văn bản mới được thường xuyên ban hành,nhưng những văn bản đó đến tay những chủ thể ADPL còn chậm

- Ngoài những yếu tố về vị trí địa lý, về con người thì điều kiện cơ sở vật chất củangành Tòa án cũng như kinh phí hoạt động cũng ảnh hưởng tới hoạt động của ngành Tòa ánnói chung và của TAND ở Thái Nguyên nói riêng Trong giai đoạn nền kinh tế của đất nước

từ bao cấp chuyển sang cơ chế thị trường, trước những khó khăn của đất nước cũng đã ảnhhưởng đến ngành Tòa án của tỉnh Thái Nguyên, như cơ sở vật chất, phương tiện làm việc cònnhiều thiếu thốn và bất cập, phòng xử án của các Tòa án cấp huyện chủ yếu là nhà cấp 4 đã

cũ, không tạo được vẻ uy nghi trang trọng của một phiên tòa Đến năm 2000 được sự quantâm của nhà nước cho xây dựng lại, nên các huyện mới có trụ sở tương đối khang trang, cácphương tiện để phục vụ cho công việc còn sơ sài, việc ứng dụng những công nghệ hiện đại,như tin học vào công tác quản lý của Tòa án ở nước ta còn

hạn chế, mỗi Tòa án cấp huyện chỉ có một máy tính phục vụ cho công tác văn phòng,chưa khai thác hết các tính năng tác dụng phục vụ cho công tác Hệ thống máy tính củaTòa án tỉnh và Tòa án cấp huyện chưa được nối mạng để phục vụ cho công tác chuyênmôn Kinh phí dành cho hoạt động nghiệp vụ còn hạn chế, không đáp ứng được nhu cầucông việc thực tiễn Số lượng án nói chung hiện nay tăng các vụ án về HN và GĐ càngngày càng phức tạp hơn, song các chi phí khác như chi bồi dưỡng cho Hội thẩm còn thấp,chưa động viên khuyến khích họ tham gia xét xử Từ những điều kiện cơ sở vật chất cònhạn chế cũng là những nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả của quá trình ADPL trong hoạtđộng giải quyết án HN và GĐ.

Như vậy, từ những điều kiện về vị trí địa lý, điều kiện kinh tế - xã hội, việc sápnhập, tách tỉnh mới và điều kiện cơ sở vật chất đã tác động ảnh hưởng đến hoạt động củangành Tòa án nói chung và việc ADPL trong hoạt động giải quyết án HN và GĐ nói riêngcủa tỉnh Thái Nguyên

2.1.2 Về cơ cấu tổ chức của Tòa án nhân dân ở tỉnh Thái Nguyên

Từ tháng 11/ 1996 tỉnh Thái Nguyên được tách ra từ tỉnh Bắc Thái một số cán bộ

và lãnh đạo chuyển lên công tác tại tỉnh Bắc Kạn Từ đó đến nay, hàng năm hệ thống tổchức Tòa án ở tỉnh Thái Nguyên luôn được kiện toàn và chia làm 2 cấp: Cấp huyện có 9Toà án, trong đó có 7 TAND huyện và 1 TAND thị xã, 1 TAND thành phố, cấp tỉnh cóTAND tỉnh, trong đó có Tòa Hình sự, Tòa Dân sự, Tòa Lao động, Tòa Kinh tế, Tòa Hànhchính, Phòng kiểm tra giám đốc, Phòng thi hành hành án hình sự và Văn phòng Tòa án.Theo số liệu thống kê chính thức đến hết năm 2005, ngành TAND tỉnh Thái Nguyên có

143 cán bộ, trong đó có 61 Thẩm phán, Toà án tỉnh có 56 cán bộ, trong đó có 20 Thẩmphán, có 19 Thẩm phán trình độ đại học, 01 cao đẳng, về trình độ chính trị có 02 cử nhânchính trị, 01cao cấp chính trị, 13 trung cấp chính trị, có 05 cán bộ đang học cao học Luậttại Hà Nội TAND huyện có 87 cán bộ trong đó có 41 Thẩm phán; có 38 Thẩm phán trình

độ đại học, 03 Thẩm phán trình độ cao đẳng Trình độ chính trị: 01 cử nhân chính trị, 29trung cấp chính trị, 100% các Thẩm phán là đảng viên và có trình độ chuyên môn nghiệp

vụ là Đại học, cao đẳng Ngoài ra, các TAND ở Thái Nguyên còn có 208 HTND ở cả 2cấp Tòa án tham gia vào hoạt động xử xét theo quy định của pháp luật So sánh với thờiđiểm mới chưa tách tỉnh (11/1996), tổng số cán bộ Tòa án tỉnh Thái Nguyên là 129, trong

đó ở TAND tỉnh có 38 cán bộ, TAND huyện có 91 cán bộ Như vậy trong những nămqua, TAND của Thái Nguyên đã đạt được những thành tựu lớn trong việc xây dựng vàkiện toàn bộ máy tổ chức, đội ngũ cán bộ nhất là đối với TAND tỉnh, từ tổng số 129 cán

bộ đến nay đã tăng lên 143 cán bộ, không những tăng về số lượng cán bộ mà chất lượngcán bộ đã được nâng lên như trình độ nghiệp vụ về chuyên môn, cũng như trình độ vềchính trị [55]

Chủ thể ADPL trong hoạt động xét xử án HN và GĐ của TAND tỉnh Thái Nguyênchỉ bao gồm các Thẩm phán và các thư ký Tòa án và thẩm tra viên Theo quy định củaLuật sửa đổi bổ sung Luật tổ chức tòa án năm 2002, ủy ban thẩm phán TAND cấp tỉnhgồm Chánh án, các phó chánh án và các Thẩm phán được Chánh án Tòa án tối cao bổnhiệm tham gia Uỷ ban Thẩm phán theo đề nghị của Chánh án Tòa án tỉnh Hiện nay, Uỷban Thẩm phán của TAND tỉnh Thái Nguyên gồm có 6 Thẩm phán gồm có Chánh án, 02phó chánh án và 03 Thẩm phán (đó là 01 chánh tòa dân sự, 01 chánh tòa hình sự và 01trưởng phòng kiểm tra giám đốc) HTND của ngành Tòa án tỉnh có 208 người, trong đóHTND của Tòa án tỉnh có 32 người

Các TAND cấp huyện hoạt động theo nguyên tắc không phân công chuyên nghiệptrong giải quyết và xét xử các loại án, do vậy là chủ thể ADPL trong giải quyết tất cả cácloại án Với số lượng từ 32 đến 41 Thẩm phán, trong năm từ năm 2000 đến 2004 TANDcấp huyện, cấp tỉnh Thái Nguyên đã giải quyết và xét xử 2.448 vụ án về HN và GĐ, sốlượng án chủ yếu ở cấp huyện, thị xã, thành phố Tòa dân sự của TAND tỉnh TháiNguyên đã giải quyết án HN và GĐ theo trình tự phúc thẩm 224, và giải quyết theo thủtục giám đốc thẩm là 23 vụ án [57]

Như vậy, cơ cấu tổ chức của các TAND ở Thái Nguyên là khá chặt chẽ nên đãhoàn thành nhiệm vụ trong giải quyết án HN và GĐ Do số lượng án HN và GĐ tăng lênhàng năm trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, nên cơ cấu tổ chức và biên chế Thẩm phán cũngcần tăng để đáp ứng được yêu cầu của công việc trong thời gian tới

Để đáp ứng yêu cầu giải quyết số lượng án tăng hàng năm, cũng như lượng án sẽnhiều hơn khi tăng thẩm quyền xét xử cho TAND cấp huyện, trong những năm tới.TAND ở Thái Nguyên đã chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ để tạo nguồn bổnhiệm Thẩm phán, hàng năm mỗi TAND cấp huyện được cử từ 1 đến 2 cán bộ có năng

lực, phẩm chất đạo đức tốt để học lớp đào tạo nghiệp vụ, xét xử tại Học viện tư pháp và

cử đi học trung cấp chính trị Bên cạnh đó, thực hiện tốt việc luân chuyển cán bộ giữaTAND tỉnh và TAND cấp huyện TAND tỉnh sẽ điều chuyển một số Thẩm phán có nănglực xuống làm Chánh án, phó chánh án cấp huyện, đề nghị bổ nhiệm một số cán bộ thư

ký đã có đủ năng lực phẩm chất để làm Thẩm phán cấp huyện Được sự đồng ý của Uỷban Thường vụ Quốc hội về việc tăng thẩm quyền cho Tòa án cấp huyện Từ năm 2003đến năm 2009, TAND tỉnh Thái Nguyên sẽ kiện toàn cơ sở vật chất, như phương tiện trụ

sở làm việc và chuẩn bị về công tác cán bộ để sẵn sàng đón nhận việc tăng thẩm quyềncho một số TAND cấp huyện, TAND thành phố, còn lại ở tỉnh Thái Nguyên

Để làm tốt công tác ADPL trong việc giải quyết án HN và GĐ của tỉnh TháiNguyên thì trước hết phải làm tốt công tác tổ chức như đối với TAND ở tỉnh, về cơ cấu tổchức cần phải sắp xếp hợp lý, biên chế Thẩm phán cán bộ phải đáp ứng nhu cầu côngviệc, đối với Thẩm phán xét xử như án về hình sự hồ sơ vụ án đã có sẵn, chỉ đơn thuầnADPL trên cơ sở các văn bản quy định đối với các loại tội danh cụ thể, việc ADPL cũng

dễ dàng hơn, nhưng đối với Thẩm phán ADPL trong hoạt động giải quyết án HN và GĐthì đòi hỏi cao hơn, ngoài những kiến thức pháp luật còn đòi hỏi có sự hiểu biết, có kiếnthức xã hội sâu rộng, có năng lực trong công tác hòa giải… thì mới thực hiện tốt nhiệm

vụ của người Thẩm phán Bên cạnh đó, TAND tỉnh còn chú trọng bồi dưỡng những cán

bộ có năng lực và kinh nghiệm, có phẩm chất đạo đức tốt, được đào tạo chính quy để bổnhiệm Thẩm phán TAND huyện nhất là đối với Thẩm phán làm công tác giải quyết án

HN và GĐ trong những năm tới thì mới đáp ứng nhu cầu thực tiễn

Trong những năm qua, tuy điều kiện còn nhiều khó khăn về đội ngũ cán bộ, kinhphí đào tạo, cũng như cơ sở vật chất còn thiếu thốn chưa đáp ứng cho hoạt động củangành Tòa án, nhưng TAND ở Thái Nguyên đã khắc phục mọi khó khăn, dần dần từngbước xây dựng được một đội ngũ Thẩm phán làm công tác giải quyết án HN và GĐ hoànthành nhiệm vụ giao Trong thời gian tới cần phải nâng cao hơn nữa về trình độ nghiệp vụcho Thẩm phán làm công tác giải quyết án HN và GĐ Làm tốt công tác ADPL trong hoạtđộng giải quyết án HN và GĐ là góp phần làm lành mạnh các quan hệ xã hội, làm ổnđịnh tình hình trật tự chính trị ở địa phương

2.2 Những ưu điểm và hạn chế trong hoạt động áp dụng pháp luật giải quyết

án hôn nhân và gia đình của tòa án nhân dân ở tỉnh Thái Nguyên

2.2.1 Những ưu điểm đạt được trong áp dụng pháp luật giải quyết án hôn nhân và gia đình của Tòa án nhân dân ở tỉnh Thái Nguyên

* về ADPL trong thụ lý và điều tra vụ án:

Cá nhân có quyền khởi kiện vụ án về HN và GĐ, yêu cầu Tòa án có thẩm quyềnbảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình Khi nhận đơn khởi kiện về lĩnh vực HN và

GĐ Tòa án phải đối chiếu với những quy định của pháp luật để xác định những loại việcthuộc về lĩnh vực HN và GĐ như vụ án ly hôn hay xin tăng trợ cấp nuôi con…, vụ việc

đó thuộc thẩm quyền giải quyết của cấp tỉnh hay cấp huyện, Tòa án chỉ thụ lý, giải quyết

vụ án về HN và GĐ trong phạm vi thẩm quyền của mình Để xác định đúng thẩm quyền,đúng loại việc thì trước khi thụ lý xem xét ADPL phân loại đối với những vụ án về HN và

GĐ thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án, được quy định tại Điều 27, Điều 28 Bộ luật

Tố tụng dân sự có những tranh chấp sau đây:

- Ly hôn, tranh chấp về con nuôi, chia tài sản khi ly hôn

- Tranh chấp về tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân

- Tranh chấp về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn

- Tranh chấp về xác định cha, mẹ cho con hoặc xác định con cho cha mẹ

- Tranh chấp về cấp dưỡng

- Yêu cầu hủy việc kết hôn trái phép

- Yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn, nuôi con, chia tài sản khi ly hôn

- Yêu cầu công nhận sự thỏa thuận về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi lyhôn

- Yêu cầu hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên hoặc quyền thămnom con sau khi ly hôn

- Yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi

- Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam

- Các tranh chấp khác và những yêu cầu khác về HN và GĐ mà pháp luật có quyđịnh