Rèn kĩ năng giao tiếp cho học sinh qua phân môn Tập làm văn lớp 2 RÈN KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO HỌC SINH QUA PHÂN MÔN TẬP LÀM VĂN LỚP 2 A ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay đất nước ta đang có nhiều bước phát triển vượt.
Trang 1RÈN KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO HỌC SINH QUA PHÂN MÔN
TẬP LÀM VĂN LỚP 2
A ĐẶT VẤN ĐỀ:
Hiện nay đất nước ta đang có nhiều bước phát triển vượt bậc, cùng với đónền giáo dục của nước ta cũng phát triển nhanh giúp cho những chủ nhân tươnglai của đất nước luôn được phát triển toàn diện, đầy đủ về năng lực, trí tuệ vàtính cách Qua việc nắm bắt các kiến thức, tri thức khoa học ban đầu để từ đóhình thành nên những kĩ năng cần thiết trong cuộc sống, hành động đúng chobản thân
Trong trường Tiểu học, môn Tiếng Việt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vớihọc sinh bởi nó là môn học cung cấp cho các em những kiến thức cần thiết tronggiao tiếp hàng ngày và còn là bước đệm để học tốt các môn học khác Nó giúp
các em hình thành 4 kĩ năng cơ bản: nghe, nói, đọc, viết Trong môn Tiếng Việt
ngoài phân môn Luyên từ và câu ra thì phân môn Tập làm văn cũng là phân môndạy học sinh sử dụng được Tiếng Việt để giao tiếp, tư duy và học tập
Phân môn Tập làm văn ở Tiểu học có nhiệm vụ rất quan trọng là rèn kĩnăng nói và viết Thế nhưng, hiện nay đa số các em học sinh lớp 2 đều rất sợ họcphân môn này Vì vốn ngôn ngữ của các em còn rất hạn chế,các em không biếtnói gì? Viết gì? Do đó, trong quá trình giảng dạy tôi luôn chú ý đến việc rènluyện kĩ năng làm Tập làm văn cho học sinh lớp tôi phụ trách
Trong chương trình Tập làm văn lớp 2, ngay từ đầu năm học các em đãđược làm quen với văn nói Các em được rèn kĩ năng giao tiếp qua chào hỏi, Tựgiới thiệu,… Trong quá trình làm bài, tôi nhận thấy các em còn lúng túng, nhiều
em chưa biết giới thiệu, các em thường dùng câu giới thiệu, chào hỏi, đáp lời,…quá ngắn gọn
Mục đích quan trọng nhất của dạy Tập làm văn là giúp học sinh nói, viết tốttheo một đề bài cho trước Như vậy, nếu học xong lớp 2, học sinh có thể thựchiện được các nghi thức lời nói ( thực chất là luyện nói lời hội thoại) Bao gồm:
Tự giới thiệu; Chào hỏi; Cảm ơn, xin lỗi; Mời, nhờ, yêu cầu, đề nghị; Chiabuồn, an ủi; Chia vui; Khen ngợi; Ngạc nhiên, thích thú (HKI); Đáp lời chào, lời
Trang 2tự giới thiệu; Đáp lời cảm ơn; Đáp lời an ủi; Đáp lời đồng ý; Đáp lời chia buồn,
an ủi; Đáp lời chia vui; Đáp lời khen ngợi (HKII) Theo đúng yêu cầu của mỗikiểu bài nghĩa là việc dạy Tập làm văn nói theo hướng giao tiếp đã đạt đượcmục đích
Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy ở lớp 2, tôi rất băn khoăn và trăn trở.Làm thế nào để giúp các em thực hiện được mục tiêu đề ra? Bản thân tôi luôn cốgắng để tìm ra những biện pháp nâng cao chất lượng học tập cho học sinh của
lớp mình Đây là lí do tôi chọn và viết đề tài với nội dung “ Rèn kĩ năng giao
tiếp cho học sinh qua phân môn Tập làm văn lớp 2”.
Bản thân giáo viên chủ nhiệm là người luôn quan tâm đến cách giao tiếpcủa mỗi học sinh, có lòng yêu nghề, , có tính kiên trì, luôn giao tiếp đúng mựcvới mọi người, làm gương cho học sinh noi theo
Phần đông các em học sinh đều ngoan, biết vâng lời và thực hiện tốt mọihướng dẫn của giáo viên
Trang 3Phụ huynh học sinh đa phần là công nhân, nông nhân và một số học sinhchỉ ở với ông bà nên không có thời gian và điều kiện để mỗi ngày hướng dẫn,uốn nắn các em rèn luyện thêm ở nhà
II GIẢI PHÁP THỰC HIỆN:
Đối với học sinh lớp 2 thì đây là một phân môn khó Bởi ở lứa tuổi các em,vốn kiến thức và sự hiểu biết còn hạn chế Bên cạnh đó còn một số khó khănkhách quan như: điều kiện, hoàn cảnh sống của học sinh ở địa bàn lao độngnghèo; vùng nông thôn; gia đình không có điều kiện để quan tâm đến các em;học sinh thụ động, ít được tiếp xúc với nhiều người; diễn đạt ngôn ngữ kém, vốn
từ nghèo, tiếp thu chậm, thường hay e ngại, rụt rè, không dám thể hiện mìnhtrước đông người…
Trước những thuận lợi và khó khăn nêu trên, tôi xin đưa ra một số giải phápgiúp học sinh rèn luyện tốt kĩ năng giao tiếp như sau:
1 Các phương pháp sử dụng khi dạy dạng bài Tập làm văn nói:
Phương pháp dạy Tập làm văn nói chú trọng sử dụng trò chơi sắm vai, tậpđóng kịch, đóng kịch theo kịch bản đã có; chú trọng hình thức làm việc theonhóm ( trong đó mọi thành viên đều được tham gia các hoạt động của nhóm)
Để giúp học sinh học tốt tiết Tập làm văn nói tôi thường áp dụng cácphương pháp sau:
a Phương pháp hỏi đáp:
b Phương pháp thảo luận
c Phương pháp đóng vai
d Phương pháp trò chơi
đ Phương pháp thực hành giao tiếp:
Thực hành giao tiếp là một hành động ứng xử có người nghe ở ngay trướcmặt Cho nên dạy giao tiếp trước hết là dạy một hành động ứng xử với ngườikhác một cách có văn hóa bằng ngôn ngữ
Vì vậy, trước khi hướng dẫn học sinh thực hiện những bài tập giao tiếp, tôiluôn tạo cho các em một thái độ tự tin, tư thế đàng hoàng, hướng mặt về phíangười cùng giao tiếp Tôi chỉ dẫn cho học sinh giành thế chủ động khi giao tiếp
Trang 4( có nghĩa là học sinh phải tự mình nêu câu hỏi và trả lời câu hỏi của người khácmột cách rành mạch, chính xác).
Với phương pháp này tôi thường tổ chức cho học sinh luyện nói cá nhân,luyện nói trong nhóm, luyện nói qua các trò chơi đóng vai ( học sinh có thể kếtnhóm theo ý thích, để có sự thoải mái, tự tin khi tham gia làm việc trong nhóm)
2 Rèn kĩ năng giao tiếp phải có tính đa dạng:
Dạy Tập làm văn nói đòi hỏi phải luyện tập nhiều kĩ năng đa dạng Muốnnói tốt phải biết nghe tốt Lúc nghe phải biết tổng hợp ý nghĩa lời nói với sắcthái cảm xúc, ngữ điệu, nét mặt, dáng điệu…của người nói để có thể hiểu ngay,hiểu hết tình ý của họ; phải suy nghĩ nhanh, sâu sắc và toàn diện
Khi dạy nội dung này tôi luôn chú trọng luyện tập các kĩ năng phát âm,dùng từ, diễn đạt phù hợp với từng tình huống Tôi tập cho học sinh sử dụng các
yếu tố phi ngôn ngữ phụ trợ cho lời nói ( ánh mắt, cử động của bàn tay, của vai,
đầu…sự thay đổi nét mặt) Các nghi thức lời nói trong hành vi bộc lộ ( khen ngợi, chúc mừng, xin lỗi, cảm ơn, chào…), cam kết ( hứa hẹn, cho tặng…), các
hành vi yêu cầu, đề nghị tôi cũng luyện tập kĩ cho học sinh
Tuy nhiên, trong quá trình dạy học tôi còn giúp học sinh nắm được mối liên
hệ giữa nghe – nói để hướng dẫn các em tập nói trong mối quan hệ với nghe vàtập nghe trong mối quan hệ với nói khi thực hành giao tiếp Qua đây học sinhđược tiếp nhận một cách tự nhiên các giá trị văn hóa ứng xử của người Việt
3 Tổ chức luyện nói cho học sinh phải theo một quy trình chặt chẽ:
Trong quá trình dạy Tập làm văn nói tôi thường tổ chức luyện nói cho họcsinh theo các bước chính sau:
-Tạo tình huống giao tiếp
- Hướng dẫn học sinh định hướng nội dung sẽ được trao đổi
- Giao cho học sinh một vai trong tình huống
- Hướng dẫn học sinh xác định mối quan hệ giữa vai được nhận với ngườiđối thoại: ngang vai hay vai trên/ vai dưới
- Hướng dẫn học sinh lựa chọn từ xưng hô phù hợp với quan hệ vai vừa xácđịnh
Trang 5- Tổ chức cho học sinh tập nói trong tình huống giao tiếp ( theo vai đãnhận) gắn với nội dung đã định hướng.
- Hướng dẫn học sinh nhận xét lời nói của mỗi vai gắn với nội dung và tìnhhuống vừa thể hiện
- Gợi ý cách điều chỉnh và tổ chức để học sinh tập thể hiện lại
- Khuyến khích học sinh đưa ra nhiều câu trả lời khác nhau
Sau đây là một ví dụ luyện cho học sinh luyện nói trong giao tiếp: ( Bài:
Nói lời cảm ơn, xin lỗi – Tiếng Việt 2 – Tuần 4).
TẬP LÀM VĂN Cảm ơn, xin lỗi.
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
- Giáo viên tạo ra một tình huống tự nhiên
để vào bài:
+ Giáo viên nhờ 1 học sinh mang cuộn tranh
ở tủ đồ dùng đưa lên bàn giáo viên, sau đó
giáo viên nói lời cảm ơn: “Cô cảm ơn em.” ,
khi giáo viên nhận cuộn tranh từ tay học
sinh, cô vô ý làm rơi, cô nói lời xin lỗi: “ Cô
xin lỗi” sau đó học sinh nhặt lên giúp cô
Hỏi:
- Khi cô được bạn mang giúp bức tranh, cô
nói gì?
-Khi cô đánh rơi bức tranh, cô nói gì?
- Giáo viên giới thiệu nội dung bài mới:
Chúng ta sẽ học nói lời cảm ơn, xin lỗi
trong bài này
Bài 1b :
- Yêu cầu học sinh đọc ý b của bài tập 1;
- Hỏi: Ý b của bài tập 1 yêu cầu em làm gì?
+ Học sinh cả lớp quan sát tìnhhuống giáo viên ứng xử vớimột học sinh trong lớp
Học sinh trả lời câu hỏi củagiáo viên để phát hiện ra lờicảm ơn và lời xin lỗi trong tìnhhuống trên
-Cô nói: “ Cô cảm ơn em”
- Cô nói: “ Cô xin lỗi”
- Học sinh nghe giáo viên giớithiệu nội dung bài mới
-1 em đọc yêu cầu của bài tập
- Em cần nói lời cảm ơn khi côgiáo cho em mượn quyển sách
Trang 6- Chọn 2 học sinh, phân vai cho mỗi em
( đóng vai cô giáo hoặc bạn học sinh trong
tình huống ở ý b của bài tập 1), thực hiện
hành động và lời nói theo tình huống
- Hỏi học sinh (vừa đóng vai bạn học sinh):
+ Em vừa nói lời cảm ơn với ai?
+ Vì sao em phải cảm ơn?
+ Cô giáo là người ngang hàng với em hay
người trên?
+ Khi nói với người trên em cần thể hiện
thái độ như thế nào?
- Yêu cầu cả lớp nhận xét lời cảm ơn của
bạn:
+ Bạn đã thể hiện sự biết ơn, lễ phép chưa?
+ Vì sao em biết điều đó?
+ Khi nào cần nói lời cảm ơn?
+ Cần thể hiện sự lễ phép khi nói với ai?
GV và HS nhận xét
- Rút ra kết luận:
+ Cần nói lời cảm ơn khi được giúp đỡ
+ Khi nói lời cảm ơn cần:
Thể hiện sự biết ơn.Thể hiện sự lịch sự: lễ
- 2 học sinh đóng vai, các họcsinh khác quan sát, nghe đểnhận xét
Học sinh 1: Cô cho em mượn quyển sách mà em vẫn thích này.
Học sinh 2: Ôi, tuyệt quá, em cảm ơn cô.
+ Em nói lời cảm ơn với côgiáo
+ Em cần cảm ơn cô vì cô đãcho em mượn sách
+ Cô giáo là người trên, khôngphải là người ngang hàng vớiem
+ Khi nói vời người trên, cầnthể hiện thái độ lễ phép
- HS nhận xét lời bạn, từ đó rút
ra kết luận:
+ Khi được người khác giúp
đỡ, cần nói lời cảm ơn
+ Khi nói với người trên, cầnthể hiện thái độ lễ phép
Trang 7phép với người trên Thân mật với bạn bè,
em nhỏ…
+ Khi nói lời cảm ơn, có thể thể hiện sự lịch
sự qua các từ xin, ạ, qua từ xưng hô thích
- Hỏi: Bài tập 3, yêu cầu em làm gì?
- Chia nhóm học sinh, cho học sinh quan sát
tranh theo câu hỏi gợi ý:
+ Thái độ của cậu bé lúc đó ra sao?
- Chọn 2 học sinh, phân vai cho mỗi em
đóng vai mẹ hoặc bạn học sinh trong tranh 2
của bài tập 3), thực hiện hành động và lời
- Học sinh nói lời cảm ơn kháctheo tình huống
+ Em cảm ơn cô ạ!
+ Em xin cảm ơn cô.
+ Em xin cảm ơn cô giáo.
-1 em đọc yêu cầu của bài tập
- Nói 3 – 4 câu về nội dung mỗibức tranh, trong đó có dùng lờicảm ơn hay xin lỗi thích hợp
+ Tranh có mẹ và bạn nhỏ.+ Có lọ hoa rơi và vỡ ở dướinền nhà
+ Cậu bé làm rơi vỡ lọ hoa.+ Cậu bé nói với mẹ “ Con xinlỗi mẹ ạ!”
+ Thái độ của cậu bé thànhthật, lễ phép
- 2 học sinh đóng vai, các họcsinh khác quan sát, nghe đểnhận xét
Trang 8nói theo tình huống.
- Hỏi học sinh (vừa đóng vai cậu bé):
+ Em vừa nói lời xin lỗi với ai?
+ Vì sao em phải xin lỗi?
+ Mẹ là người ngang hàng với em hay
người trên?
+ Khi nói với người trên em cần thể hiện
thái độ như thế nào?
-Yêu cầu cả lớp nhận xét lời xin lỗi của bạn:
+ Bạn đã thể hiện thái độ chân thành, lễ
phép chưa?
+ Khi nào cần nói lời xin lỗi?
+ Khi nói lời xin lỗi cần thể hiện thái độ
như thế nào?
Giáo viên và học sinh nhận xét
- Rút ra kết luận:
+ Cần nói lời xin lỗi khi làm điều sai
+ Khi nói lời xin lỗi cần:
Thể hiện sự chân thành.Thể hiện sự lịch sự:
lễ phép, tôn trọng với người trên
- Mặt khác, khi người nhận được lời xin lỗi,
cần tỏ thái độ thông cảm với người đã xin
lỗi
+Học sinh1: Ai đã làm vỡ lọ hoa của mẹ?
+Học sinh 2: Con xin lỗi mẹ, con không cố ý.
+ Em nói lời xin lỗi với mẹ.+ Em cần xin lỗi mẹ vì em đãlàm vỡ lọ hoa
+ Mẹ là người trên, không phải
là người ngang hàng với em
+ Khi nói với người trên, cầnthể hiện thái độ lễ phép, chânthành
- Học sinh nói lời xin lỗi khác
Trang 9- Gợi ý để học sinh nói lời xin lỗi khác theo
tình huống trên
theo tình huống
+ Con xin lỗi mẹ ạ!
+ Con xin lỗi mẹ.
+ Con xin lỗi mẹ Từ nay con
sẽ cẩn thận hơn.
+ Con xin lỗi mẹ Từ nay con không đùa nghich như thế nữa ạ.
Với cách tổ chức trên, học sinh đã thực sự tham gia giao tiếp theo tình huốnggiả định của bài tập Vì tình huống đã được hiện thực hóa nên các em phân tíchcác nhân tố giao tiếp một cách thuận lợi Từ đó các em tự lựa chọn ngôn từ, ngữ
Trang 10điệu, vẻ mặt, ánh mắt, điệu bộ phù hợp để nói lời cảm ơn – xin lỗi đúng với tìnhhuống.
Dựa vào cuộc giao tiếp đang được quan sát, học sinh vừa chứng kiến cuộcgiao tiếp do các bạn thể hiện vừa nhận xét, đánh giá từng lời nói, từng cử chỉ,nét mặt,… của mỗi vai Trên cở sở những nhận xét ấy, các em có thể đưa ranhững cách nói, cách biểu hiện khác cho tình huống đó Việc trao đổi, tranh luận
về cuộc hội thoại mà các bạn trong lớp thể hiện chính là cơ hội để học sinh chia
sẻ kinh nghiệm giao tiếp với nhau Nhờ vậy, vốn kinh nghiệm ứng xử ngôn từtrong giao tiếp của học sinh sẽ phong phú hơn Như vậy, người giáo viên làngười tổ chức, hướng dẫn học sinh luyện tập để hình thành kĩ năng nói tronggiao tiếp
4 Rèn kĩ năng giao tiếp cần phải kích thích sự tự tin và vốn ngôn ngữ sẵn có của học sinh.
Trước khi hướng dẫn học sinh thực hiện những bài tập cụ thể, ngay từ đầu,tôi đã khuyến khích và tạo được ở các em một thái độ tự tin, tư thế đàng hoàng
và tâm thế sẵn sàng tham gia giao tiếp: hướng dẫn các em hướng mặt về phíangười cùng giao tiếp, sẵn sàng dẫn nhập và hồi đáp trong cuộc thoại
Chẳng hạn, khi cô giáo hỏi, dù không trả lời được học sinh cũng không nên
từ chối cuộc thoại bằng cách im lặng mà phải trả lời, VD: “ Thưa cô, em chưa
tìm được câu trả lời ạ; Thưa cô, em không trả lời được câu hỏi của cô ạ…”
Tôi luôn chỉ dẫn cho học sinh giành thế chủ động giữ vai trò dẫn nhập trongcuộc thoại
Chẳng hạn, khi thực hiện bài chào hỏi, học sinh không nên chỉ trả lời bạnmình mà còn biết hỏi lại để có một màn “chào hỏi” chứ không phải là một mànhỏi cung Biết hỏi có vai trò rất quan trọng để có được thông tin, tri thức Trongtrường hợp bị hỏi không trả lời được, học sinh phải biết chuyển lại tình thế bằngcách hỏi lại
VD: “ Thưa cô, em không biết đây là cái gì Cô có thể cho em biết đây là cái
gì không ạ?” Tôi luôn chú ý để không giành quyền được hỏi riêng cho mình mà
luôn kích thích học sinh đưa ra câu hỏi
Trang 115 Rèn kĩ năng giao tiếp cho học sinh cần có nhiều hình thức khác nhau.
Các dạng bài tập rèn kĩ năng giao tiếp ở lớp Hai có những hình thức sau:
a) Nhắc lại lời nhân vật Đây là những bài tập yêu cầu học sinh chuyển câu
nói từ dạng văn tự sang lời nói có âm thanh Khi hướng dẫn học sinh thực hiện,tôi thường chú ý luyện cho học sinh “nói” chứ không phải đọc thuộc lòng câunói
VD: Bài tập 1- Tuần 17 ( Bài: Ngạc nhiên, thích thú).
+ N hắc lại lời của bạn nhỏ trong tranh.
Ở bài tập này tôi cho học sinh quan sát tranh và tập nói theo ý của bài tập.Đối với học sinh học tốt, có thể cho học sinh nói theo nhóm 2 bằng hình thứcphân vai Các em có thể tự nói chứ không đọc thuộc lòng câu nói của bạn nhỏtrong tranh
VD: + Học sinh 1: Mẹ tặng con quyển sách mà con rất thích này.
+ Học sinh 2: Ôi! Quyển sách đẹp quá! Con cảm ơn mẹ.
Trang 12Còn đối với học sinh học chưa tốt thì tôi hướng dẫn, gợi ý qua các câu hỏi
dẫn dắt: Tranh vẽ người mẹ tặng bạn nhỏ vật gì? Nét mặt bạn nhỏ thế nào? Bạn
nhỏ nói với mẹ thế nào? Thái độ bạn nhỏ ra sao? Tôi hướng dẫn các em chú ý
các từ ngữ: Ôi! … đẹp quá! … cảm ơn.
b) Nói theo mẫu câu đã cho; Trả lời câu hỏi( có thể kèm thêm tranh ảnh)
+ Tách được mẫu ra khỏi những câu nói cụ thể Đây là bài tập được thực hiệnbằng phương pháp luyện nói theo mẫu Ở dạng này để học sinh nhận ra đượcđâu là câu nói mẫu, đâu là câu nói cụ thể là một việc làm khó
Chẳng hạn, khi thực hiện bài tập “ Nói một câu giới thiệu về trường em” theo mẫu “ Ai là gì” với câu mẫu “ Trường em là trường Trần Quốc Toản”, tất cả học sinh đều nói câu “ Trường em là trường Tiểu học Thanh Tuyền” mà không hiểu
rằng câu mẫu khi tồn tại dưới dạng một câu cụ thể chỉ giới thiệu về tên trường.Với bài tập này, tôi hướng dẫn cho các em hiểu có nhiều câu cụ thể khác mà vẫn
thỏa mãn yêu cầu của bài VD: “ Trường em là trường có nhiều cây xanh.”, “
Trường em là trường đạt chuẩn quốc gia.”, “ Trường em là trường học thân thiện ”,…
c) Nói theo chủ đề, nói theo các nghi thức Khi hướng dẫn học sinh thực
hiện bài tập này tôi thường đặc biệt quan tâm đến một số nội dung sau:
Trang 13+ Cung cấp thông tin để có nội dung nói cho học sinh Nhiều khi học sinhkhông nói được vì không biết gì về hiện thực cần được nói đến, không có gì đểnói.
VD: Giáo viên yêu cầu học sinh nói 4 – 5 câu về “Mùa đông” Đối với học
sinh khu vực miền Nam thì điều này gây khó khăn cho các em vì các em chưatừng nhìn thấy, chưa chứng kiến và cảm nhận về khí hậu, thời tiết, nhiệt độ, câycối, con vật,… về mùa đông như thế nào?
Lúc này, tôi sử dụng hình ảnh để các em quan sát về mùa đông Các em chỉcần nhìn vào những hình ảnh giáo viên cung cấp là đã có thể nói được cụ thể vềmùa đông, cho dù các em chưa bao giờ được chứng kiến