Các khái niệm cơ bản trong thiên văn học

Thiên c u: (celestial sphere): ầ

Trên b u tr i nhìn th y hàng ngày, ngầ ờ ấ ười ta quan sát th y r t nhi u các thiên th nh M tấ ấ ề ể ư ặ

sát tr c quan, ngự ười ta tưởng tượng ra m t m t c u kh ng l bao quanh Trái Đ t m tộ ặ ầ ổ ồ ấ ở ộ

thiên th nêu trên G i m t c u tể ọ ặ ầ ưởng tượng đó là Thiên C u, ngầ ười ta có th coi chuy nể ể

c a Thiên c u.ủ ầ

N u b n đ ng t i m t đi m trên Trái Đ t và quan sát Thiên c u thì b n có th tế ạ ứ ạ ộ ể ấ ầ ạ ể ưởng tượ ng

l i thì đ i x ng v i thiên đ nh, nó c t Thiên C u t i phía bên kia, b n không th th y nó do bạ ố ứ ớ ỉ ắ ầ ạ ạ ể ấ ị

M i đi m bát kì trên Trái Đ t đ u có m t thiên đ nh và m t thi n đ riêng, 2 đi m đ i nhauỗ ể ấ ề ộ ỉ ộ ể ể ể ố qua tâm Trái Đ t thì thiên đ nh c a đi m này s là thiên đ c a đi m kia và ngấ ỉ ủ ể ẽ ể ủ ể ượ ạc l i

Ta đã bi t Trái Đ t có m t tr c B c- Nam n i 2 đ a c c B c-Nam và đi qua tâm Trái Đ t.ế ấ ộ ụ ắ ố ị ự ắ ấ

N u kéo dài tr c Trái Đ t ra vô h n theo hế ụ ấ ạ ướng B c Nam c a Đ a C u thì đắ ủ ị ầ ường th ng c tẳ ắ

Celestial Pole) Nh v y n u b n đ ng t i c c B c c a Trái Đ t thì thiên c c B c s làư ậ ế ạ ứ ạ ự ắ ủ ấ ự ắ ẽ

ngượ ạc l i

* Toàn b nh ng đi m độ ữ ể ược gi i h n t xích đ o tr i đ n Thiên c c B c đớ ạ ừ ạ ờ ế ự ắ ược g i là Thiênọ

c u B cầ ắ

* Toàn b nh ng đi m độ ữ ể ược gi i h n t xích đ o tr i đ n Thiên c c Nam đớ ạ ừ ạ ờ ế ự ược g i là Thiênọ

N u b n đ ng t i B c C c, b n s th y toàn b Thiên c u B c nh ng không thây m t chútế ạ ứ ạ ắ ự ạ ẽ ấ ộ ầ ắ ư ộ

Xích đ o tr i (celestial equator): ạ ờ

c a chúng ta s tr thành m t đủ ẽ ở ộ ường tròn c t ngang Trái Đ t và c t c lên thiên c u Đắ ấ ắ ả ầ ườ ng

Thiên c u l i là m t khái ni m g n li n v i Trái Đ t và do đó khi Trái Đ t chuy n đ ng nhầ ạ ộ ệ ắ ề ớ ấ ấ ể ộ ư

th , ta có th tế ể ưởng tu ng ra m t m t c u Thiên C u chuy n đ ng cùng Trái Đ t, v i biênở ộ ặ ầ ầ ể ộ ấ ớ

c a Thiên c u r t xa, cũng do vi c hủ ầ ở ấ ệ ướng nhìn thay đ i, chúng ta s th y v trí c a M tổ ẽ ấ ị ủ ặ

Tr i thờ ường xuyên thay đ i so v i các sao trên Thiên C u M i th i gian khác nhau, M t Tr iổ ớ ầ ỗ ờ ặ ờ

s "lẽ ướt" qua m t v trí khác nhau trên Thiên C u Trong 1 năm, độ ị ầ ường đi đó t o thành m tạ ộ

Aries, Taurus, Gemini, ancer, Leo, Virgo, Libra, Scorpius, Sagittarius, Capriconus, Aquarius, Pisces

hình sau:

Ví d : Tháng 1, b n th y theo hình trên, Trái đ t n m t i v trí g n chòm Gemini, t i sao l iụ ạ ấ ấ ằ ạ ị ầ ạ ạ

v i nhau m t góc tớ ộ ương ng cũng là 23 đ 27 phút Do 2 m t ph ng này nghiêng so v i nhauứ ộ ặ ẳ ớ

Khi b n đ ng t i b t c đi m nào trên Trái Đ t, b n cũng có th xác đ nh đạ ứ ạ ấ ứ ể ấ ạ ể ị ược thiên đ nhỉ ngay trên đ nh đ u mình Ngoài ra t m nhìn c a b n b gi i h n b i m t đỉ ầ ầ ủ ạ ị ớ ạ ở ộ ường bao n m trênằ

chân tr i c a b nờ ủ ạ

Vòng tròn l n t o thành do s c t c a M t ph ng đi qua tr c vũ tr vàđớ ạ ự ắ ủ ặ ẳ ụ ụ ường th ng đ ng v iằ ứ ớ thiên c u Trung tuy n tr i c t đầ ế ờ ắ ường chân tr i t i các đi m B c, Nam và đi qua thiên đ nh,ờ ạ ể ắ ỉ

chân tr i g i là Trung thiên dờ ọ ưới

cũng ch tỉ ương đ i, luôn n m trên đ nh đ u ngố ằ ỉ ầ ười quan sát)

Hình v mô t v trí tẽ ả ị ương đ i c a các khái ni m trên Thiên C u:ố ủ ệ ầ

Khái ni m, qui ệ ước các chuy n đ ng thiên c uể ộ ầ

c b n liên quan đ n chuy n đ ng c a thiên c u.ơ ả ế ể ộ ủ ầ

d a trên hai c s khác nhau, g i là ngày m t tr i và ngày sao.ự ơ ở ọ ặ ờ

ngày m t tr i solar day Th i gian gi a hai l n gi a tr a liên ti p, có đ dài 24 gi hayặ ờ ờ ữ ầ ữ ư ế ộ ờ

86.400 giây Ngày m t tr i đặ ờ ượ ử ục s d ng trong thiên văn h c hi n đ i đ làm c s tính choọ ệ ạ ể ơ ở

dương l ch.ị

đi m b t kì tr v đúng thiên đ nh, t c là th i gian đ Trái Đ t t quay quanh tr c đúng m tể ấ ở ề ỉ ứ ờ ể ấ ự ụ ộ

năm c n nh t anomalistic year Th i gian gi a hai l n liên ti p Trái Đ t đi qua đi m c n nh tậ ậ ờ ữ ầ ế ấ ể ậ ậ (đi m g n M t Tr i nh t trên quĩ đ o chuy n đ ng c a Trái Đ t) Năm c n nh t có đ dàiể ầ ặ ờ ấ ạ ể ộ ủ ấ ậ ậ ộ 365.259 ngày

l ch hi n đ i.ị ệ ạ

năm sao sidereal year Th i gian gi a hai l n liên ti p M t Tr i n m t i cùng m t ví trí so v iờ ữ ầ ế ặ ờ ằ ạ ộ ớ

năm thiên th c eclipse year Th i gian gi a hai l n liên ti p M t Tr i n m trên giao tuy nự ờ ữ ầ ế ặ ờ ằ ế

xuân phân vernal equinox 1.Ngày gi a mùa xuân, tùy t ng năm là ngày 20 ho c 21 tháng 3ữ ừ ặ

tính t a đ trong h t a đ hoàng đ o và h t a đ xích đ o.ọ ộ ệ ọ ộ ạ ệ ọ ộ ạ

c a Trái Đ t.ủ ấ

trong các h t a đ thiên c u.ệ ọ ộ ầ

t i bi n ho c th o nguyên, đ ng c tr i r ng.ạ ể ặ ả ồ ỏ ả ộ

xích đ o tr i celestial equator Đạ ờ ường giao c a thiên c u v i m t ph ng kéo dài c a xích đ oủ ầ ớ ặ ẳ ủ ạ Trái Đ t Nói cách khác, xích đ o tr i là hình chi u c a xích đ o Trái Đ t lên thiên c u.ấ ạ ờ ế ủ ạ ấ ầ Trong thiên văn h c, xích đ o tr i đọ ạ ờ ượ ử ục s d ng trong các h t a đ thiên c u, là đệ ọ ộ ầ ường phân

bi u ki n, m i năm M t Tr i l n lể ế ỗ ặ ờ ầ ượ ướt l t qua v trí c a 13 chòm sao (theo thiên văn h c cị ủ ọ ổ

v i hoàng đ o (ecliptic) ch giao tuy n c a m t ph ng quĩ đ o c a Trái Đ t v i thiên c u.ớ ạ ỉ ế ủ ặ ẳ ạ ủ ấ ớ ầ (m t s tài li u d ch khái ni m này là "Hoàng đ i")ộ ố ệ ị ệ ớ