Mối quan hệ giữa đồng dao dân gian với thơ thiếu nhi hiện đại

^NGHẼ THUẬTMÔI QUAN HỆ GIỮA ĐỒNG DAO DÂN GIAN VỚI THƠ THIẾU NHI HIỆN ĐẠI TRẤN THỊ MINH * Qua nhikhảo sát, Việt Nam mấychúng thậptôi nhậnkỷ qua thấy,có sự thâm thơthiếu nhập cùanhiều yếut

^NGHẼ THUẬT

MÔI QUAN HỆ GIỮA ĐỒNG DAO DÂN GIAN VỚI THƠ THIẾU NHI HIỆN ĐẠI

TRẤN THỊ MINH *

Qua nhikhảo sát, Việt Nam mấychúng thậptôi nhậnkỷ qua thấy,có sự thâm thơthiếu

nhập cùanhiều yếutố;trong đó, ảnhhưởng củađồng

daokhásâuđậm.Khôngchỉmangđếnchothơ thiếu

nhi cảm hứng sáng tạo vô

tận, những mô thức đồng

dao dân gian được tái cấu

trúc còn có ýnghĩa xác lập

một quan niệm văn chương

mớimẻ,coi trọngtinh thần

tự dovà vẻ đẹp hồn nhiên,

vô tư, rấtthích hợp với trẻ

em Theo chúng tôi, mối

quan hệ giữa đồng dao với

thơ thiếu nhi hiện đạikhông

chỉ là mối quan hệ có tính

tự nhiên trong thực tiễn

sáng tạo nghệ thuậtmàcòn

được xây dựng trên những

nền móng cơ sở vững chắc

1 Cơ sở xã hội - văn hóa

Ở Việt Nam, trước 1945, văn học thiếu nhi

chưa thực sựhình thành; ngoài một số tác phẩm

mang tính chất sáchgiáo khoa như Tam tự kinh,

Minh tâm bảo giám để giáohuấn lễ giáo, đạo đức

phong kiến cho thiếu nhi, trẻem chủyếu tiếp xúc

với văn học dân gian Từ thuở còn nằm nôi, các

em được nghe tiếng hát ru của bà, của mẹ Lớn

hơn, những đứa trẻgắn bó với nhau quanhững trò

chơi trong sinh hoạt cộng đồng Gắn liền với trò

chơi là nhữngbài hát đồng dao nhằmtăng sự hào

hứng, phấn khởi Các em vui chơi, diễn xướng

đồng dao trongsinh hoạt gia đình, trong công việc

lao độnghay trongmôitrườngthiênnhiên khoáng

đạt Không chỉ đáp ứng nhu cầu vui chơi ca hát,

Chua đat đèn bề dày nhu vãn học thiếu nhi nuoc ngoài, vãn học thiếu nhi Việt Nam phài đến sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mói thục sụ trò thanh một bộ phạn có tổ chúc ò tám vĩ mô và dần dán dạt đuọc su ổn định về

đinh huong, ngày càng phong phú vé nội dung,

trong dó tho là mãng sáng tác quan trọng.

Trài qua quá trinh phát triền, đèn nay, đội ngũ sáng tác tho cho thiếu nhi ngày càng đuoc

bổ sung, sô luọng tác phẩm dồi dào, có nhũng tác phẩm dạt đèn độ kết tinh nghệ thuật,

chinh phục dõng đào bạn đọc.

đồng dao cũng chính là những bài học sơ khai dành chotrẻ

Như vậy, đồng daolàthểloạigắn liền với trẻ thơ,

đi sâu vào tâmthức người Việt từ thuở xa xưa Khi

văn học viết cho trẻ em

hình thành, đặc biệt ở lĩnh

vực thơ ca, bản thân người

sáng tác đã có ý thức tiếp nhận đồng dao, ý thức này càng về sau càng rõnét Từ

Bài hát trẻ con (1936) của Nam Hương, Nhi đồng lạc viên (1936) của Nguyễn Văn Ngọc đến những tập thơ ra đời sau 1945 như

Mấy vần tươi sáng (1952, khuyết danh), Chú bò tìm bạn (1956) của Phạm Hổ,

Thấy cái hoa nở (1962)của

Võ Quảng,Góc sân và khoảng trời(1968) của Trần

Đăng Khoa, Thi ca bình dãn (1969) cũa Nguyễn Tấn Long, Chồng nụ chồng hoa (1970)của Định

Hải, Trâu lá đa (1975)củaLữHuyNguyên, Chim

gọi mùa (1977) của Quang Huy, Bầu trời trong quả trứng (1996) của Xuân Quỳnh, Giấcmơ buổi sáng

(2012) của Nguyễn Lãm Thắng, Ra vườn nhặt nắng

(2016) củaNguyễn Thế Hoàng Linh đềumangdấu

ấn tư duy đồng dao ở các mức độ đậm nhạt khác

nhau Có thể nói, tìm đến kinh nghiệm đồng dao trước hết xuấtphát từ nhu cầutự thâncủa thơthiếu

nhi để nó thực sự trở thành món ăn tinhthần hấpdẫn

vớitrẻem

Tuy nhiên,ưong một số giai đoạn, do điều kiện

lịch sử đặc biệt, đấtnước bị chia cắt bởi chiến tranh,

trẻ emnước ta khi đó sớm phải chia sẻ lo toan với

iết cho các em nghiêngnhiều

ỊC CÓ phần lộ liễu Trong bài Quần Phương nhận xét: “Nói c

đảm bảo Trong thơ viết cho

có cảm giác chúng ta dùng

lúc cũng phải nhẫn nhục như

ặcnghe bố mẹmắng mỏ Cái

Thơ ca mẫu giáo (2), hay ngô

cđộđôthị hóa, hiện đại hóa

:ủa các em,vừa mởra những hình thức giải trí ra đờikèm

(ộng đồng xã hội Quanniệm trẻ em bịlý tưởng hóa

(ẫnđến văn chương \

vềcái cao cả, lý tính, rhơ thiếu nhi đôi khi bị gò ép

bởi chức năng giáo d

J"hơ cho tuổi thơ, Vũ

hung, người cầm bú thời nàyđều thích giáo dục

r gười đọc, lúc nào ctng nhămnhăm sứ mệnh dạy

c0 Đối với những ngrờibé tuổi hơnmình thì quyền

cạydỗ ấy càng được

các em hôm nay tôi

cuyền hành nàyhơi nhiều và đôi khi cũng thiếu tế

nhị Trẻemđọcthơ đôi

r ghe giảng đạođức hc 1

hứng thú thưởng thic văn chương không còn

mấy” (1).Chẳng hạn:

b ló mải mêngắm màu

ti ọngcủa công/Xem (ti xemlại mà không móvào”

( jà xem tranh - Trích Thơ ca mẫu giáo (2), hay ngô

nghê kiểu “Cảm ơn cac bác các anh/ Lưng vai rắn

k íiỏe như cành với cây’

Thời kỳmở cửa, tc I

cìng văn hóa truyền tl ông,ngoại nhập vừathuhẹp

sần chơi truyền thống

tiò chơi mới lạ.Nhiều

theo cả mặt lợi và mát hại Văn hóa nghe - nhìn

đmg xâm nhập vào tìng ngõ ngách Trẻ ở nông

tl ôn cũng đang dần lần bắt theo nhịp sống nơi

tl ành thị, dần xa với 1 lài hát đồng dao vàtrò chơi

dàn gian lànhmạnh, s ạ đô thị hóa, hiện đại hóa và

te c độ pháttriển của 1 lềnkinh tế thị trường đã và

đang lấn át hình ảnh thân quen của làng quêViệt

Nam, khiến trẻ em Xí

tr xớc đây vốn là máu tlitquê hương Thêmvào đó,

mộtkhuynhhướng của nhiều bậc cha mẹ hiệnnay

muốn con mìnhtrở tlí'

khiến các emchịu thêm áp lực học hànhvàmất đi

quyền vuichơi

Thực tếcho thấy, m ít khi sânchơi của trẻkhông

còn nhiều và hưởng tiêm những phương tiện kỹ

thaật hiện đại, thôngminh hơn thì dẫn đến các em

già dặn hem, do đó

mờ nhạt dần đi Tỷ

tr<vănhọcthiếunhi n ang tính “trítuệ”, tính “luận

bà 1

cỉi

“Gà giò vào điểm xem tranh/

xanhsắc hồng/ Nhưng vì biết

lạ với nhữngtruyền thống

ành “thần đồng” từ tấm bé

ííức sống của đồng dao cũng

ệ thuậnvới sự hiểu biết của

sẽ

bị

n” với trẻ em rõ hơn Đối diện với sựcạnhtranh

a truyềnthôngđại ch úng,giới sángtác nhận thấy

cầ|n tăng cường chất c ím xúc, sự trong sáng, hồn

nt iên để thơ “là bàn tay lôi cuốnvà nâng đỡ các em”

(C hế Lan Viên) Trong nhiều kinh nghiệm cũ được

kích hoạt, kinh nghiệm về đồngdao mang đến cho

họ bàihọc sáng tác quýbáu Cách thức kế thừa, khai

thác đồng dao không chì thừ thách bộc lộ tài năng,

cá tínhcủa người cầmbútmà còn cho thấy sự vận

động của quanniệm văn chương, quan niệm con

người ở mỗi thời đại,mỗi cộng đồng

Thực tiễn sáng tác cũng cho thấy, sự tái sinh

mô thức đồng dao hay một số khía cạnh nghệ

thuật đồng dao là một hiện tượng đang phổ biến trong văn hóa, văn học hiệnđại, đặcbiệt là trong thơ thiếu nhi và được thể nghiệm thành công qua sáng tác củacác nhà thơtừPhạm Hổ, Võ Quảng, Nhược Thủy, Xuân Quỳnh, Định Hải, Lữ Huy

Nguyên, Trần Đăng Khoa đến Ngô Thị Bích

Hiền, Hoài Khánh, Nguyễn LãmThắng, Vi Thùy Linh,Nguyễn Thế Hoàng Linh Do tính chấthồn

nhiên, phóng túng, tự do của đồng dao màkinh nghiệmnày thuộc về một dòng mạch vănchương thời kỳ đổi mới: quanniệm văn chươngnhư “trò chơi”.Nó thể hiện khát vọng tự do sáng tạo, vượt

thoát khỏi những khuôn khổchậtchội củathứ văn học trang nghiêm, trịnh trọng, của xu hướng lý tưởng hóa con người, căn bệnh duy ý chí Mặt

khác, tính trò chơi của đồng dao rất phù hợp với

tâm lý, nhu cầu phát triển thểchấtvà tâm hồntrẻ, như Vưgôtxki từngnhậnra, có hai điềuđáng ngạc

nhiên trong nghệ thuật trẻ em, trong đó, điềuthứ

nhất, “Đấy là sựcó mặt sớm của một xu hướng chuyên biệt mànghệthuậtđòihỏi và rõ ràng làxu hướng này sẽ chỉ ra sự gần gũi về tâm lý giữa nghệ

thuật và trò chơi đốivớitrẻem” (3) Theo đó, con người được thỏamãn nhu cầu tìm lại bản nguyên, nhữngniềm vui trong trẻo, vô vụ lợi tuổi ấuthơ,

tìm được niềm vui sống từtiếng cười đùa vui, tìm được tình yêunghệ thuật qua trò chơi với ngôntừ Điều này cho thấy, sự vận động tư duy văn học

thiếu nhi nói chung, thơ thiếu nhi nói riêng luôn

phản chiếu sự vận động của quan niệm về con

người và không tách rời xu hướng phát triển chungcủa văn họcdân tộc

2 Đặc điểm tâm lýtuổi thơ CoocnâyTrucôpxki - tác giả của nhiềutác phẩm

thơđược trẻ em yêuthíchđã đúc kết bí quyết làm

thơ haycho các emdựatrênhainguyên tắc lớn “một

là học tập vốn cổ, hai làhọc tập các em”(4) Học tập “vốn cổ”của nhân dân bởi đó là kho tàng kinh nghiệm nghệ thuật phong phú đã được chaông đúc kếttrong chiều dài lịch sử Học tập“các em” bởi trẻ

Số 503 Tháng 7-2022 85

emvừalà đốitượng phản ánh,vừa là đối tượng tiếp

nhậnthơ thiếu nhihướng tới, phải viết những điều

các em thích thú,quan tâm, có thể tiếp nhận được

Điều này chứngtỏ, tâm lý học trẻ em vớitâmlýsáng

tạonghệ thuật có quanhệ tươnghồ; tuy nhiên, vấn

đề này không phải lúc nào cũng được nhìn nhận

đúng đắn

Trước đây, từngtồn tại quan niệm cho rằng trẻ

em làbản sao thu nhỏ của người lớn Chúng là đối

tượng bé nhỏ, yếu đuối, dễ nắm bắt, cần được uốn

nắn, thậm chí“quy phục” theo chuấn mực củangười

lớn: “Từlâutrẻem vẫn được coi nhưmột người lớn

thu nhỏ lại, một người lớn bé bỏng với mộtcơ cấu

bị rút nhỏ lại,mà taphải làm cho nó lớnlên một cách

đồng bộ.Vì yếu đuối và ngu dại, nó cần quy phục

sức mạnh toàn năng của các huynh trưởng Họ

nghiêng minhxuống vàban ơn cho nó( )để dẫn

nó tới trình độ hoàn thiệncủa họ ” (5) Cách hiểu

lệchlạc này dẫn đến “văn học cho trẻ nhỏ mải mê

với chủnghĩa giáo dục thực dụng, dường nhưkhông

còn độc lập, tựdo sángtạo nữa Nó, vềbản chất, là

giáohuấn” (6)

Từ cuối TK XIX, đặc biệt trongTK XX, khoa

học nghiêncứutâmlý trẻ em trên thế giới phát triển

rất mạnh với nhữngcông trình dày dặn, công phu

của Ellenkey (Thụy Điển), J Piaget (Thụy Sỹ),

L.Vưgôtxki (Nga),Phrơt (Áo) Trongtácphẩm có

tính chấtdự báo Thế kỷ của trẻ em (1900), Ellenkey

cho rằngtrẻ emtrước kia có vị tríngoài xã hội, TK

XX phảiđặt trẻ em vào vị trí trung tâm, trẻ em phải

cóvaitrò tích cực, phải đượcnhìn nhận một cách độ

lượng J Piaget đưa ra thuyết “tự kỷ trung tâm”

khẳng địnhýthức tự chủ củatrẻ em, đặc biệt ởlứa

tuổi mầm non Trẻ luôn lấyminh làm trung tâm để

nhìn nhận, giao tiếp với thế giới Ở Việt Nam, có

nhữngcôngtrình nghiên cứugiátrị như: Ngây thơ -

Một số suy nghĩ về tăm lý và giáo dục trẻ em, Lòng

con trẻ: Tâm lý học trẻ em, Tâm lý trẻ em hiếu theo

phân tâm học (Nguyễn Khắc Viện); Một so vấn

đề tâm lý học, Tâm lý học Vugôtxki (Phạm Minh

Hạc);Điều cần biết về sự phát triển của trẻ thơ,

Tâm lý học trẻ em lứa tuoi mầm non (từ lọt lòng

đến sáu tuổi)(Nguyễn Ánh Tuyết)

Tâm lý học hiện đại khẳng định, trẻem cần được

nhìn nhận như một thực thể sốngđộng, có thế giới

riêng biệt: “Trẻem khôngphải là trẻ con Bởi trẻ con

thì vụngdại, ngờ nghệch Trẻemlà một lớp người

Đã là một lớp người thì đấy làmột tổng thể hoàn

chỉnh Đấy là giọt nước thunhỏ của vũtrụmộtcách

kỳ ảo và tuyệtvời Chỉ có người lớn chưa hiểu trẻ

em -và sự thiếusót đó đángbị phêphán,khôngthể kếttội trẻ em không hiểu người lớn”(7) Tâmhồn

trẻ em chứa đựng một thế giới bí ẩn, kỳlạmàngười lớn cầnchiêm ngắm, khám phá Bởi thế,người viết

cho thiếunhi không chỉ mangthiênchức củamột nghệ sĩ màcònphải có thêm thiên chức củanhà tâm

lý, nhà sưphạm Thoát ly tâm sinh lý trẻ, không

thâmnhậpvàocuộc sống vui chơi, sinhhoạthọctập

của trẻ sẽ khó thànhcông trong sáng tác văn họccho các em nói chung và thơ cho các em nói riêng

Ngược lại, người viết càngnắmđược đặcđiểm tâm sinh lý các em, amhiểu sâu sắc từng lứatuổi càng

có cơ hội cho tác phẩm củahọ trở thành tác phẩm

hay Điều này đòi hỏi mỗi tác phẩm cần có sựkết

họp hàihòa trên cơ sở hòa giải giữa cảmquanngười

lớn với cảm quan tuổithơ, “đừng nênbắt trẻ conlàm

đồng niên với mình quá sớm” (Phan Quế), về vấn

đềnày, Thạch Lam cũng từng tâm niệm: “Người ta chớ lầm tưởng là viếtcho trẻ con thi viết thế nào

cũngđược ( ) Nếu cứ muốn giữ địavịmình, giữ

địa vị “người lớn” để dẫn trẻ đi tìm hiểucuộc đời,

để gây dựngtrí xét đoán, làm nảynởtình cảm của trẻ thìnhà văn ít khiđượcthành công Viếtcho trẻ

đọc, trước hết là đứng thay vào chỗ trẻ, là tựlàm

mình trẻ lại, tìm lại cái trí tò mò tỉ mỉ, cái lý luận thẳng thắn và nhất là cái độclậptự do lạlùng của trí não trẻ con” (8) Khi nhận định như thế nghĩalà,giới

sáng tác cũng đã thấy chỗ hạn chế của thứ văn

chương không phản ánh đúngbản chất hồn nhiên củatrẻ thơ, áp đặt chân lý củangười lớn nêntrẻ thấy

không hấp dẫn

Từphát hiện của tâm lý học,soi vào đồng daovà thơ thiếu nhi, có thể thấy rằng: tuycó nhữngkhác biệt nhấtđịnh về vấn đề tác giả,về phương thứclưu truyền, diễn xướng,nhưng đồng dao và thơ thiếu nhi

có chung một điểm tựa: cùng hướng về đối tượng trẻ

em, cùng dựa trên nền tảng tâm lý trẻ em để sáng tác.Đối tượng thẩm mỳ đặc biệt này có nhu cầu, sở thích,đặc trưngtâm lý riêngquyđịnhviệc lựachọn

nội dung phản ánh cũng như hình thức nghệ thuật để

cấu trúc tác phẩm

Khác vớimột số thể loạivănhọc dân gian như thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện

ngụ ngôn do người lớn sáng tác nhưng công chúng thưởng thức có thể là người lớn, có thể là

trẻem thi với đồng dao, kểcả do người lớn tham

g-ralà tácphẩm phải gần hoặc thích hợp với nhãn quan của :hế giới đồng dao, tác giả

-tư duy trẻ thơ, nắmbắttâm

nghĩ theo lýtrí và tình cảm tác,bởitrong sáng, hồn nhiên c

thơchânthực vậy Nếu để

chânthực Nhữngángvãn

tim trẻ thơ cả” (9)

lẳm tâmlý tuổi thơ,chúng tôi

asángtác vẫn luônphải lấytrẻ em làm đối tượng

hướngđến Điều đó c) nghĩa là, sáng tác làm sao

đế các em có thể cảm nhận được, hiểu được và

tlích thú Yêucầuđặt

tràng hoặc giốnghoặc

trẻ Đe gia nhập vào

n mời lớnđã học cách

1} trẻ thơ để sáng tác

Đồng dao được tre nhỏ yêu thích bởi cái đẹp

trong đồng daoluôngắ 1 liền vớicảm nghĩ, cách nói,

eachhát, cách diễn xư íng,cách chơi của thiếu nhi

bhà thơ hiện đại vận di mg tư duy đồng daovàosáng

téc thơ cũngphải làm toát lên được cái đẹp đó Nghĩa

là, phải tránh cách SU}

ơla người lớn khi sáng 1

bản tính của trẻ the ở mọithời Phải chăng, đó

lính là Đồng tăm thuyết màLýChất - nhà văn, nhà

hr tưởng đời Minhtừngkhởixướng: “Kìa trái tim

ttẻ thơ là tráitim ngâ}

n lất trái tim trẻ thơ,tứ: là để mất trái tim chân thực

V ì mất luôn cả người

c lương hay nhất trong thiên hạ chưa bao giờ lại

k lông nảy sinh từ trái

Xuất phát từ đặcđi

n lận thấy sự vậndụnị đồng dao trong sángtác thơ

c 10thiếunhi và thơcho ngườilớn hoàntoàn không

iống nhau Với thơ

tpường hợp Trần Dần, Bùi Giáng, Nguyễn Trọng

lạo, Trần Nguyễn Anh các tácgiả chủ yếu mượn

hình thức đồng dao cể làm lại văn bản, biến thơ

thành tròchơi nhằm mục đích chống lại bệnh công

thức, giáo điều, bệnh1hánhhóathi ca, đưa thơvào

SÌU trong các vùng mờ của tiềm thức, vô thức,

n lừng giấc mơ, mộng

Mùa sạch - thi phẩm độcđáo của Trần Dầncónhiều

đoạn gợi liên tưởng đến kiểu cấu trúc ngôn ngữ

đồng dao: “Chim sạcli thôngthênh trời sạch/Mây

mùa thànhthạch/ Tôi íi trên đường sạch/ Ngôi sao

quê sáng bạch/Ao nhà con cáthạch/ Tôi về một

mạch/Tôi về tôi tắm Si ich aota” HayĐồng dao cho

người lớn của Nguyễi TrọngTạo tiếp nối thể vãn

bốn của đồng dao để lí.mmớitrongthểtám chữ, âm

diệu chơi vơi nghe nh Irời rạc, không diễnđạt một

nội dung gì cụthể: “Có cánh rừng chết vẫn xanh

tong tôi/ Có con nguời sống mà như qua đời/ Có

câu trả lời biến thành câu hỏi/ Có kẻ ngoại tình ngỡ

1;I tiệc cưới” Ngượclại,vớithơ thiếu nhi, khai thác

ồng dao chủyếunhằm mục đích tôn vinhcáiđẹp

cho người lớn, tiêu biểu là g

mị,hư ảo Chẳng hạn,trong

d<

hồn nhiên, tươi non, tinh khiết, giúpcác em giải tỏa

áp lực lao động, học hành Các em sẽ không bị hoang mangbởi giọngtriết lý sâu sắc, không chán ngấy bởi những bài học giáo dục trịnh trọng mà

đượcđánh thức niềm vuichơigiỡn,trítưởng tượng phóng túng và những liên tưởng bất ngờ về mặt

này, đồng dao đã cho chúng ta hiểu sâu hơn nhu cầu thưởng thức nghệthuật của trẻ cũngnhư trao cho nghệ sĩ chiếc chìakhóa để có thểmở rộng cánh cửa tâm hồn của những bạn đọc nhỏ tuổi

3 Quy luật sáng tạo nghệ thuật

Mối quan hệgiữa tư duy đồng dao và thơthiếu

nhi nằm trong mối quan hệ giữa vănhọc dân gian và

vănhọc viết - mốiquan hệ tựnhiên, đã trở thành quy luật của bất kỳ nền văn học dân tộc nào

Văn học dân gian làmột trong hai bộ phận hợp thành nền văn học dân tộc Hơnnữa,văn học dân

gian ra đời sớm hơn văn học viết, đó là bộ phận mở đường, đặt nền móng cho văn học viết sau này Vì

thế, để có cái nhìn thấuđáo về bản chất của nềnvăn học dântộc, chúng takhông thể không xét đến vai trò quan trọngcủa văn họcdân gian đốivớisự hình thành, phát triển của vănhọc viếtvàngược lại Trong lịch sử, văn học dân gian và văn họcviết vừa tồn tại độc lập vừa nương tựavào nhau, vừa “đốilập” vừa dunghòavềcác mặt khuynhhướng tư tưởng, quan

niệm thẩm mỹ,đề tài, thể loại, chịu sựquy định của những quyluậtchung về hoạt động sáng tạođểcuối cùng tạo nên bức tranh hài hòa của một nền nghệ

thuật ngôn từ

Đối chiếu với đồng dao và thơthiếunhi, chúng tôi nhận thấy đây là hai hìnhthái nghệthuậtngôn

từ độc lập, hìnhthành, tồn tại và phát triểntrong

những điều kiện không giống nhau nhưng hai bộ phận này có mốiquanhệchặtchẽ vớinhau, có sự

tácđộng lẫn nhau Đồng dao và thơ thiếu nhi đều thuộc về loạihình thơ ca nên giữa chúng có những nét gần gũi về bảnchấtthể loại, phương pháp phản

ánh, tư duy nghệthuật, chức năng tư tưởng thẩm

mỹ Mặt khác, đồng dao và thơ thiếu nhi cùng hướng đến một đối tượng, đó là trẻ em Vì vậy,

chúng còn chịusựquyđịnh của các yếu tố tâmsinh

lý, đặc điểm tư duy, nhận thức, khảnăng cảm thụ

và tiếp nhận văn học của lứa tuối thiếunhi.về mặt

này, có thể thấy, tư duy đồng dao có nhiều điểm trùng khítvới tư duytrẻem như Vavilôp đã chỉ ra:

“Có nhiều điểmgiốngnhau giữacảm nghĩ của trẻ

em,của người nguyên thủy và của thi sĩ” Vận dụng

Số 503 Tháng 7-2022 87

NGHỆ THUẬT

đồngdao,nắm vàhiểu được những đặcđiểm đó sẽ

giúp các nhà thơhiệnđại sáng tácđược những bài

thơđi vào đời sống tinh thầntrẻ em, được các em

yêuthích Tất nhiên, việc học tập đó thành công

đếnđâucònphụ thuộc vào mứcđộ sáng tạo, năng

lực cách tân, là bản lĩnh và tài năng của mỗi người

Nhữngnhà thơviếtcho thiếunhi thànhcông phần

lớn đều là những người biếttìm vetruyền thống

văn học dângian nói chung,đồngdao nói riêng để

tiếp thu và sángtạo Bởi thế, cóthể khẳng định, mối

quan hệ giữa thơthiếu nhi với tư duy đồng dao

cũnglà quy luật tất yếu, từ đó có thểxem xét,đánh

giá mức độ tiếp thu, ảnh hưởng tư duy đồngdao

trong sángtácthơ thiếunhi

Ke thừa, họctậpkinhnghiệm củađồng dao, các

nhà thơ hiện đại đãlựachọn từ kiểu tư duy dân dã này

nhữnghình thức thể hiệnphù hợp với nội dung tác

phẩm Trongquá trình sángtạo, cóngườisử dụng triệt

để hình thức câu thơ ngắn, nhịp điệu vuinhộnnhư

Phạm Hổ, Xuân Tửu,Nhược Thủy ; có người mượn

thể thơ, kết cấu đồngdaolồng ghép trong đó những

hình ảnh mới của cuộcsống hiệnđạihôm nay như Võ

Quảng, Thái Hoàng Linh, NguyễnLãm Thắng ; có

người khai thác mô hình trò chơi để tổ chức nên

những trò chơi bằng ngôn từ cho trẻ như Lừ Huy

Nguyên, Quang Huy, Định Hải, Dương Thuấn ; có

người dựa trêncơchế tưởng tượng, liêntưởngcủa

đồng dao đưa ranhững kiến giảibấtngờ như Nguyễn

ThếHoàngLinh, ViThùyLinh Tuy cùng chịu ảnh

hưởng của các môthức đồng dao, nhưng mồi tác giả

lại có cách thể hiện riêng, hấp dẫn Vìthế, mối quan

hệ giữatư duy đồng dao với thơthiếu nhi không chỉ

là quy luật kế thừa - tiếpbiến trong sáng tạo nghệ

thuật mà cònphản ánh quy luật giao thoa thể loại

trong vănhọc hiện đại Các thểloạicóthểkhông tồn

tại ở trạng thái đơn nhất mà ít nhiều đềucó sựcải dạng

như Kun-đê-ra từng nói: thời hiện đại, mỗi tácphẩm

đềutựlàmra đặc điểmthể loại của mình

Nhìn từ góc độ rộng, phương thức sángtạonghệ

thuật nàykhông chỉ in bóng trong thơ ca màcòn

trong nhiều áng văn xuôiviết cho thiếu nhi.Những

tác phấm nhưKỉnh vạn hoa, Cho tôi xin một vé đi

tuổi thơ, Lá nằm trong lá, Tôi thấy hoa vàng trên

cỏ xanh (NguyễnNhật Ánh); Vừa nhắm mắt vừa

mở cửa so, Một thiên nằm mộng (Nguyễn Ngọc

Thuần);Khúc đồng dao lấm láp (Kao Sơn) tạo

được ấntượng chính một phần nhờ chất thơ, chất

đồng dao đậmđà trong đó Qua trang viết, các tác

giả muốn khơi gợi ở bạn đọc cảmxúchồn nhiên, tự

do, khát vọng tìm về thiên đường tuổithơ đã mất,

đồng thời bồi đắp những tình cảm tốt đẹp, thánh

thiện mà con người luôn cố gắng hướng tới Đó là

tình yêu cuộcsống,là sự yêu thương, độ lượng với mọi người và vớichínhmình, là sống giản dị và trọn vẹn với tất cả nhữngcái xấu, cái tốt đang diễn ra xung quanh hằng ngày,hằng giờ Đó cũng chính là

cái nhìn lạc quan giữa cõi đời phức tạp, cái nhìn đậm chất trẻ thơtatừng bắt gặptrong đồng daoxưa Đây

là bàng chứng về sứcsống mãnh liệt của vănhóa dân gian trong vănhóa, vănhọc hiệnđại, qua đó thể hiện khát vọng tự do, nhu cầu khai phóng trí tưởng tưọng,

sự quayvề vớibảnthểnguyênsơ của conngười Với một số tácgiả,việckế thừa,sáng tạomô thức tưduy

đồng daođưa vào tác phấm còn góp phần hình thành

một nét phongcáchriêng

Tómlại,với tư cách là hìnhthứcthơcađầu tiên dành cho trẻ, đồngdao thực sự là “cuốn bách khoa củanhững tri thức nghệ thuật thơca” (M.Gorki) của

nhân dân, để lại nhiều bài học sáng tác quý báu cho thơ thiếunhi hiện đại Mối quan hệ giữa thơ thiếu nhi với tư duy đồng dao phảnánhquátrình giao lưu

tự nhiên, qua đó mồi cá nhân chắtlọc, kế thừa, vận dụng sáng tạo những kinh nghiệm của tậpthể để làm mới cho sáng tác của chính mình Đặt trong mối

tương quan, hai bộ phận thơ canày có thể bổ sung cho nhau, xâm nhập,chuyển hóa lẫnnhau, thúc đẩy nhau cùngphát triển ■

T.T.M

1,2, 3,4, 7, 9 Vân Thanh, Văn học thiếu nhi Việt Nam, Tư liệu nghiên cứu, lý luận, phê bình, tiểu luận, tập I, Nxb Kim

Đồng, 2003, tr.699, 301, 382, 623, 769, 820, 769.

3 L.x Vưgốtxki, Tâm lý học nghệ thuật Hoài Lam dịch, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1981, ư.344.

5, 6 Nhiều tác giả, Văn học và trẻ em, Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 1982, tr.3O, 32.

8 Thạch Lam, Tuyển tập Thạch Lam, Nxb Văn học, Hà Nội, 1988, tr.310.

9 Khâu Chấn Thanh, Lý luận văn học nghệ thuật cổ điển

Trung Quốc Mai Xuân Hải dịch, Nxb Văn học Hà Nội, 2001,

tr 113.

Tài liệu tham khảo

1 Bùi Mạnh Nhị (chủ biên), Văn học dân gian những

câng trình nghiên cứu, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2003.