Mối quan hệ giữa văn hóa dân gian và văn hóa quan phương đối với sự hình thành tín ngưỡng Quan Vũ trong văn hóa truyền thống Trung Quốc

Bài viết Mối quan hệ giữa văn hóa dân gian và văn hóa quan phương đối với sự hình thành tín ngưỡng Quan Vũ trong văn hóa truyền thống Trung Quốc từ mối quan hệ giữa văn hóa dân gian và văn hóa quan phương, từ quan hệ liên tục hay gián đoạn về mặt thời gian đặt vấn đề lý giải sự hình thành tín ngưỡng Quan Vũ.

M I QUAN H GI A V N HÓA DÂN GIAN VÀ V N HÓA QUAN

V N HÓA TRU N TH NG TRUNG QU C

Ph m H ng G ang

Khoa Du L ch Ema l g angph@dhhp edu n

Ngày nh n bài: 05/3/2022

Ngày PB ánh giá: 06/5/2022

Ngày duy t ng: 16/05/2022

TÓM T T Tín ng ng s ng bái Quan V là m t trong nh ng lo i h nh tín ng ng tôn giáo mang m

b n s c v n hóa Trung Hoa V n ngu n g c và nguy n nh n h nh thành tín ng ng này c nhi u nhà nghi n c u l gi i t nhi u góc khác nhau Bài vi t này t m i quan h gi a v n hóa d n gian

và v n hóa quan ph ng, t quan h li n t c hay gián o n v m t th i gian t v n l gi i s h nh thành tín ng ng Quan V

T khóa Tín ng ng Quan V , v n hóa d n gian, v n hoá quan ph ng

THE RELATIONSHIP BETWEEN FOLKLORE AND OFFICIAL STATE CULTURE ON THE FORMATION OF QUAN VU BELIEFS

IN CHINESE TRADITIONAL CULTURE

ABSTRACT Worship of Quan Vu is one of the religious beliefs bearing the Chinese cultural identity The origin and the causes of this belief have been explained by many researchers from different angles This article aims to explain the formation of the Quan Vu belief from the relationship between folklore and of cial state culture, from continuous and interrupted relations in time to explain the formation of the Quan Vu belief.

Ke word Beliefs of Quan Vu, folklore, of cial state culture

I T V N

Tín ng ng Quan V (hay tín

ng ng Quan ) là m t trong nh ng tín

ng ng tôn giáo c bi t trong v n hoá

truy n th ng Trung Qu c Quá tr nh h nh

thành và phát tri n tín ng ng Quan V

c ng nh ti n tr nh tôn giáo hóa nh n v t

này trong l ch s c chúng tôi bàn

n m t s bài vi t Trong bài vi t này,

chúng tôi mu n bàn n m t khía c nh

khác c a quá tr nh h nh thành tín ng ng

Quan V ó là m i quan h và tác ng

hai chi u c a v n hóa d n gian và v n hóa

quan ph ng

II N I DUNG NGHIÊN C U

1 M quan h g a v n hoá d n

g an và v n hoá quan ph ng Không gi ng nh cách h nh dung

n gi n v s i l p gi a v n hoá d n gian v i v n hoá chính th ng qu c gia,

gi a hai lo i h nh v n hoá này có m i quan h g n bó m t thi t, tác ng, chi

ph i và chuy n hoá vào nhau, n m t

th i i m thích h p nào ó, cái g i là v n hoá d n gian d n nghi m nhi n c xem

là v n hoá chính th ng qu c gia mà l gi

t H ng V ng trong v n hoá Vi t Nam

là m t ví d i n h nh Nh n r ng ra, hi n

t ng t ng t tín ng ng H ng V ng

Vi t Nam t a h t tín ng ng d n gian

mang tính “v ng” d n tr thành và c

công nh n là tín ng ng qu c gia c

pháp ch hoá, không hi m tr n th gi i

M i h nh thái tín ng ng, tôn giáo u

có quá tr nh h nh thành, phát tri n, t n

t i mà trong ó s d ch chuy n t a h t

d n gian “ngoài l ” sang a h t nhà n c

“chính th ng” u ch u s tác ng b i

l i ích c a các giai t ng trong x h i ó

Các nhà nghi n c u t nhi u góc

khác nhau u nh n m nh tính bi n i

c a s h nh thành, phát tri n và bi n i

các hành vi s ng bái th n linh trong th i

gian và không gian Con ng i các giai

o n x h i và xu t th n t các t ng l p

khác nhau s có ng c “v k ” trong vi c

s ng bái th n linh c ng nh cách gi i thích

“r t ch quan” v bi u t ng th n linh Khi

nghi n c u v tín ng ng Thi n H u c a

c ng ng ng i Hoa, James L.Watson

nh n th y ng sau tính th ng nh t c a

bi u t ng tín ng ng th n th n này

ph n ánh nh ng khác bi t c a các giai t ng

trong x h i i v i tín ng ng này 4

i u này th c không có g l , b i l vi c

th c hành nghi l s ng bái c a các tín

không n thu n ch là ni m tin thu n túy

tôn giáo, tín ng ng ó mà còn v chính

cu c s ng và nhu c u th c t c a chính h

nh có m t nghi n c u n u ra 3.124

Bài vi t này t tr ng h p tín ng ng

s ng bái Quan V , m t m t s xem xét tính

li n t c hay gián o n trong quá tr nh phát

tri n c a bi u t ng th n linh, m t khác

xem xét m i quan h gi a v n hóa d n

gian và v n hóa quan ph ng chính th ng

i v i s h nh thành tín ng ng Quan V

i v i b t k tín ng ng tôn giáo nào th

s phát tri n và thay i c a nó không n

gi n ch là do các y u t x h i ng i tác ng vào mà quan tr ng h n l i là tính

li n t c v n có c a nó, d r ng ngh a c a tín ng ng tôn giáo i v i các nhóm x

h i có ph n khác nhau, nh ng tính li n t c

c a nó là i u không th ph nh n T góc quá tr nh phát tri n, tín ng ng s ng bái

th n linh c ng v i các huy n tho i, bi u

t ng có li n quan trong dòng ch y c a truy n th ng v n hóa cho th y s th t hi n nhi n r ng s phát tri n c a cái tr c b

c ch b i cái sau Khi truy n th ng v n hóa tín ng ng c h nh thành, nó tác

ng n t t c các t ng l p x h i và tr thành m t t p h p ngu n l c v n hóa khi n các bi u t ng th n linh c th hi n

li n t c ho c gián o n trong th i gian và không gian Do ó, tính li n t c và gián

o n c ng t n t i trong s phát tri n c a các bi u t ng th n linh V i tín ng ng Quan V , vi c t o tác h nh t ng Quan V vào th i T ng, Nguy n c h nh thành do

c ti p thu c y u t v n hóa d n gian

l n v n hóa quan ph ng khi n cho h nh

t ng Quan V càng th m th u trong i

s ng x h i, tr thành h nh m u v n hóa chính th c c trong i s ng d n gian l n chính quy n nhà n c quan ph ng

2 Quan h g a v n hoá d n g an

và v n hoá quan ph ng v s h nh thành tín ng ng Quan V

2.1 ín ng ng uan th k

M t s kh o c u cho th y s xu t

hi n c a tín ng ng Quan V b t u t

th i nhà T y 6 Tuy nhi n, các d li u áng tin c y h n hi n có u ghi l i vi c

s ng bái Quan V khá ph bi n th i

ng Ph m S th i cu i ng trong

V n kh h u ngh t ng vi t: “ Kinh Ch u

có mi u Ng c Tuy n là m t trong b n

tuy t c nh c a thi n h Ngôi mi u th n

này c x y d ng t v t li u a ph ng

và c g i là mi u th th n Tam Lang

Tam Lang t c Quan Tam Lang v y” 7.7

V v y, nói m t cách ch c ch n th ph i

n th i ng, Quan V m i c d n

gian ph ng th

c tr ng ban u c a h nh t ng

Quan V trong d n gian là “hung d ”

“ áng s ” V n kh h u ngh vi t: “Kinh

Ch u Ng c Tuy n t còn g i là n th

th n Tam Lang Tam Lang t c Quan Tam

Lang v y Nh ng ng i th cúng u có

th c m nh n (uy l c c a th n), nhà d

không có ng i, c a d không c n óng,

c a c i ti n b c d bày ra c ng không

ai dám n tr m Ng i làm b p mà n m

th c n tr c s b (th n) ánh d u b ng

v t chàm tr n m t, sau vài ngày v t chàm

càng rõ r t, nh ng l i x nh c, l ng m

(v th ) nh n c r n ném l n nh ng k ó

8.4 Trong B c m ng t a ngôn c ng có

nh ng ghi chép v h nh t ng Quan V

t ng t : “Sau lo n ng Tuy n Th ng

(860-873), kh p ph ph ng loan truy n

qu binh Quan Tam Lang vào thành khi n

nhà nhà s h i Ng i m c ph i tai h a th

r ng m nh h i h ng, th t không có g au

kh h n” Sách c ng chép chuy n Ho ng

Nông D ng B n Thi t (ch y lo n) t

trong c c ra D ng Nguy n sau ó ti n

n T n L nh, quay u nh n l i kinh s

nói: “ch này tránh c Quan Tam Lang

r i” 9.96 Nh ng t li u này cho th y vào

th i nhà ng, vi c s ng bái Quan V

khá ph bi n, nh ng h nh t ng Quan V

trong t m th c d n gian l i là m t v “hung

th n” có quan h m t thi t v i ma qu Có

l , tính ch t “hung d ” c a Quan V có

th v a b t ngu n t tính cách ki u ng o

không g n g i k d i, v a b t ngu n

t s ki n “kinh thi n ng a” là Quan

V d là d ng t ng “v n nh n ch”

c a n c Th c b ông Ngô ch t u

M c d n th i T ng, h nh t ng Quan

V có nhi u thay i, song n t ng

“hung th n” h nh t ng Quan V th i

ng v n có th t m th y m t s n

mi u th Quan V T Xuy n t Th c

c , có l là a ph ng th ph ng Quan V khá th nh hành th i T ng Nhà th L c

Du trong Nh p Th c k t ng chép: “Ngô

m t d ng t ng Cam H ng Bá (khi n)

s m ch p lòe mi u ngh a d ng H ng Bá

là Thái thú T y L nh n n c l p mi u

th cho h ng l c ti n cúng c a t y

d i (t ng H ng Bá) có t ng Quan

V n Tr ng” 8.4 Thông Ch u c ng

có mi u Quan V r t c- “th d n thành kính s ng bái, có hàng ch c b c t ng, trong s ó có m t b c t ng m c áo vàng,

m t có v d d n và nhi u r u, mang theo

m t lá c , trông r t h i” 10 782 M t s

t li u d n tr n cho th y n u th i T ng

h nh t ng Quan V trong t m th c d n gian v n ch a c i thi n c m y tính ch t

“hung th n”

i v i vi c s ng bái Quan V mang tính ch t quan ph ng nhà n c di n

ra t ng i mu n vào cu i th i Trung

ng Ban u, Quan V xu t hi n v i t cách c ph i th trong Võ mi u ng

th i, v th n ch c ph ng th trong Võ

mi u i ng là Thái Công Kh ng T Nha, v th Võ mi u khi ó có t n g i là Thái Công Th ng ph mi u “N m Khai Nguy n th 10 (731), n th Thái Công

Th ng ph c x y d ng, L u h u

Tr ng L ng c ph i th R m tháng

gi ng, ti t trung thu u ti n hành t t , nghi th c m nh c gi ng nh t Kh ng T Các t ng nh n m nh xu t chinh có n 10

v c ng c ph i th mi u” Cho n

n m u Th ng Nguy n (760) “tôn Thái

Công là V Thành Công, c hành nghi l

nh V n Tuy n V ng Kh ng T , l y 10

l ng t ng các i ng i h u” M i danh

t ng này, b n ph i có Tr ng L ng,

i n Nh ng Th , Tôn V , Ngô Kh i,

Nh c Ngh , b n trái có B ch Kh i, Hàn

Tín, Gia Cát L ng, L T nh, L T Quan

V không có trong s 10 danh t ng ó

Quan V c a vào Võ mi u ph i th

b t u t n m Ki n Trung th ba (782)

L t n m này do Nghi m Tr n Khanh ch

tr và bài v n t có o n vi t: “ cai qu n

V Thành V ng mi u, c n t “nguy t

l nh” theo i n ch Xu n Thu, t t nh t theo

th t l c a V ng, Ch h u mà c nh c

l ” V v y, “chi u theo danh sách nh ng

ng i c ph i th , t ng c ng có 64 danh

t ng c kim”, trong 64 danh t ng này

có các danh t ng c nh Ph m L i, Tôn

T n, Li m Pha và Hán Th nh h u - Ti n

t ng qu n n c Th c là Quan V c ng

có trong danh sách này 11.377-378 n

y, Quan V có m t chính th c trong

danh sách 64 danh t ng c ph i th

V Thành V ng mi u

Tuy nhi n, n th i V n ng,

Quan V không còn c tr ng d ng trong

l t chính th c c a tri u nh u th i

B c T ng, tri u T ng t ng l y l do

“Quan V b gi c b t” a Quan V ra

kh i danh sách ph i th c a Võ mi u Ch

t gi a th i B c T ng tr v sau, do nh

h ng c a vi c Ph t giáo và o giáo a

Quan V vào h th ng th n linh c a th n

i n và các Hoàng T ng tri u l i r t

s ng tín o giáo n n tri u nh m i b t

u quan t m tr l i v i Quan V và ban

chi u d N m Tuy n Hòa th 5 (1123),

d i s ch tr c a B L , Hoàng T ng

Huy Tông l nh a Quan V vào th trong

V Thành V ng mi u Th i Nam T ng

và th i Nguy n, vi c ph ng th Quan V trong l t quan ph ng chính th c c a nhà n c c cao Nh ng nh n chung,

a v Quan V còn th p trong các nghi l chính th c và không n nh, h n n a h nh

t ng Quan V b nh h ng r t nhi u t

Ph t giáo và o giáo do hai tôn giáo này

l i d ng Quan V truy n bá giáo l 6

2 2 ín ng ng uan th k

ng gu n à a trò c a n hóa d n

g an trong sáng t o h nh t ng

H nh t ng Quan V luôn là m t ph n

c a c u chuy n Tam Qu c Theo nghi n

c u c a các h c gi , c u chuy n v Tam

Qu c có th b t u t th i ng v i các ghi chép trong các sách S v t k nguy n

và ng Kinh m ng hoa l c n th i

T ng th c u chuy n v Tam Qu c l u hành khá ph bi n Th i T ng Nh n Tông,

th d n c nghe k v tích truy n tam

ph n ba n c Ng y Th c - Ngô và n

l t m nh, h ti p t c th m th t t nh ti t, s

ki n làm cho c u chuy n th m ph n sinh

ng n th i T ng Huy Tông, các thuy t tho i nh n (ngh nh n k chuy n) phát tri n thành thuy t “tam ph n” d ng k chuy n Tô ông Pha t ng d n c u chuy n

“có a con nhà nghèo kinh thành, gia

c nh nghèo kh , quanh n m ói n, túng

b n, b m nó li n m i thuy t tho i nh n k tích truy n Tam Qu c, khi nghe L u Huy n

c b i tr n th (nó) chau mày khóc, khi nghe Tào Tháo b i tr n th (nó) vui m ng sung s ng” 12.7 Chuy n Tam Qu c

c ng c ngh thu t s n kh u ng th i

c i bi n thành h khúc, t p k ch bi u

di n Nhi u v t p k ch i Nguy n c h u danh l n khuy t danh l y tài t Tam

Qu c nh Xích Bích ao binh, Hành thích

ng Trác, T ng D ng h i, Ng a L

B 13 8,12 K ch tác gia l i l c Quan

Hán Khanh c ng so n các v t p k ch Náo

Kinh Ch u, n ao h i, Song phó m ng,

Tam chi n L B 14 8,9,17 … i u ó

cho th y s c h p d n m nh li t c a s ki n

Tam Qu c i v i ngh thu t truy n th ng

ng th i Cu i T ng u Nguy n, tr n

c s thuy t “tam ph n” l u hành trong

d n gian xu t hi n các “tho i b n” (b n

k chuy n c a thuy t tho i nh n) Tam ph n

s l c và Tam Qu c chí b nh tho i n

cu i Nguy n u Minh, d a tr n thuy t

“tam ph n” và truy n th ng “b nh tho i”

ph bi n ng th i, ng th i d a tr n

các ghi chép l ch s c i bi n d n n

s ra i c a Tam Qu c chí th ng t c di n

ngh a, t c Tam Qu c di n ngh a c a nhà

v n La Quán Trung Nh v y, gi a ti u

thuy t di n ngh a và thuy t “tam ph n”

có m i quan h m t thi t Kho ng 35 c u

chuy n c nói n trong tho i b n Tam

Qu c chí b nh tho i và t p k ch tài Tam

Qu c i Nguy n u t m th y trong ti u

thuy t di n ngh a T thuy t “tam ph n”

n tho i b n Tam Qu c chí b nh tho i, r i

t tho i b n l i n ti u thuy t Tam Qu c

di n ngh a, các ngh nh n d n gian và sau

này nhà v n La Quán Trung ti n hành

“tái t o” h nh t ng Quan V làm cho h nh

t ng Quan V thay i theo h ng “ u

m hóa” so v i h nh t ng tr c ó

Vi c t o tác h nh t ng Quan V

th i T ng và th i Nguy n có th c g i

là quá tr nh “nho giáo hóa” h nh t ng, t c

quá tr nh b sung th m vào các ph m ch t

o c, khí ti t nh n cách theo quan i m

c a Nho gia Trong Tam Qu c chí, s gia

Tr n Th t ng ánh giá Quan V là m t

danh t ng “v n nh n ch”, nh ng nói

n “trung ngh a” theo ph m ch t c a Nho

gia th ch a áp ng y , v b n th n

V c ng t ng b gi c b t mà không tu n

ti t Còn xét v tính cách th Quan V tuy

có c ng m nh, th n d ng h n ng i song

x th l m ng và ng o m n c ng không

ph h p v i khí khi m nh ng c a nhà nho, d n n k t c c không có h u 10 8 Trong l ch s tuy không nói n vi c Quan

V là ng i có h c hay không, nh ng n u

có h c th có l Quan V c ng không ph i

là ng i h c cao hi u r ng Tam Qu c chí

c a Tr n Th không ghi chép vi c Quan V

c sách, ch th y B i T ng Chi d n trong Giang Bi u truy n có nói “V thích c

T truy n và th ng b nh lu n ch m bi m thành l i” 16 751 Các ngh nh n d n gian và các lo i h nh ngh thu t th i T ng Nguy n k th a thuy t “tam ph n” phát tri n l n m t b c, sáng t o h nh t ng Quan V thích c T truy n, kh u èn c sách th u m b sung và làm sáng t t

t ng “trung ngh a” cho h nh t ng Quan

V T ó nh h nh nh n cách l t ng

c a m t b c nho t ng, v a th n d ng võ

b v a v n ch ng nho nh T T ng n Nguy n, h nh t ng nho t ng Quan V

c sáng t o b i hàng lo t t nh ti t, s

ki n nh “ ào vi n k t ngh a”, “hàng Hán không hàng Tào”, “quá ng quan tr m l c

t ng”, “C thành h i” Tuy nhi n, v n

l n nh t c a Quan V trong l ch s là ông

u hàng Tào Tháo, ó là s th c không

th ch i c i, nh ng ti u thuy t thông t c

c i bi n thành chi ti t “V b v y kh n

tr n m t núi t d i ch n thành H B , thà ch t ch quy t không u hàng” 5

Tr ng Li u d ng t ng c a Tào Tháo

và là ng h ng c a Quan V , ph n tích cho Quan V r ng n u anh ta quy t

li u ch t th s m c ba tr ng t i: m t là

L u B m t i m t ng i anh em k t ngh a hai là b m c hai ch d u ang b c m t

trong tay Tào Tháo ba là ph m t l i th

khuông phò nhà Hán c u v t l d n Quan

V nghe xong, ng m ngh m t h i a ra

ba i u ki n u hàng: m t là, hàng Hán

ch không hàng Tào hai là Tào Tháo ph i

l y l tri u nh i x v i phu nh n c a

Hoàng thúc ba là khi nghe tin L u B

u s l p t c i t m Ch n khi Tào Tháo

ng ba i u ki n tr n, Quan V m i vào

thành H B ón hai phu nh n, r i theo Tào

Tháo v H a X ng y là ba i u c

n i ti ng và c ng là sáng t o c áo c a

tác gi ti u thuy t Sáng t o này r t thành

công và tài t nh, không ch xóa i v t nh

ngàn n m khó g t là hành ng u hàng

Tào Tháo, không nh ng th l i còn kh c

h a thành công ph m ch t Quan V “trung

can ngh a m”, m ng cho hàng lo t

s ki n v sau nh “treo n tr vàng”, “C

thành h i” nh m th hi n ch “trung” hay

th Tào Tháo ng h m Hoa Dung th

hi n ch “ngh a” trong h nh t ng Quan

V Nh v y, truy n th ng thuy t “tam

ph n” và ti u thuy t thông t c th i T ng

Nguy n gia t ng khí , b sung c

i m quan tr ng là “t t ng trung ngh a”

vào tính cách d ng c m ban u c a h nh

t ng Quan V

2 3 ín ng ng uan th

M nh hanh à a trò c a n hóa

quan ph ng s tru n bá, ph

b n tín ng ng

Ti u thuy t Tam Qu c Di n Ngh a

c truy n bá r ng r i t cu i th i

Nguy n, u nhà Minh, có nh h ng l n

n m i t ng l p trong x h i và t m lòng

trung ngh a c a Quan V tr thành

h nh t ng ph bi n trong các t ng l p x

h i T y, Quan V tr thành “v th n

b o h y uy l c, a n ng và linh thi ng,

chi m v trí h t s c quan tr ng và không

th thay th trong i s ng t m linh”

ng i Hoa 1 48 giai o n u, ti u thuy t Tam

Qu c di n ngh a có nh h ng r ng l n,

c bi t i v i t ng l p tr n trong x h i Nhà Thanh tr c khi vào Trung nguy n

th ng tr bi t n hi n t ng s ng bái Quan V Thanh Thái t N Nh Cáp Xích và Thanh Thái tông Hoàng Thái

C c u t m hi u v h nh t ng Quan

V Ngay t n m S ng c th 4 (1639), Thanh Thái tông l nh cho các i h c

s so n sách Tam Qu c N m Thu n tr th

7 (1650), sách c hoàn thành, i h c

s Ph m V n Túc d ng sách, c Hoàng

th ng ng n l ng Theo ghi chép c a

Tr n Khang K i Thanh trong n h

h ng t a l c, các võ t ng th i Thanh

s u không bi t ai là tác gi sách này

Có thuy t l gi i r ng t ng l p th ng tr

M n Thanh d ng c u chuy n “ ào vi n

k t ngh a” trong ti u thuy t ki m ch Mông C 6 nh h ng c a ti u thuy t

di n ngh a i v i t ng l p tr n trong x

h i di n ra kh p n i V n nh n thi s làm

th khi d ng i n v n th ng tránh d ng

l i c a nhà ti u thuy t, nh ng i Thanh các v n nh n thi s l i th ng hay d n d ng

ti u thuy t Vi n Mai n u ra m t vài

ch ng c nh phú ng ngôn c th c a Thôi

Ni m L nh d n chuy n Quan Công th Tào Tháo ng h m Hoa Dung, th Hà K Chi m d n c u “sinh Du sinh L ng” và

m t hi u li m nào ó vi t ôi c u i

mi u Quan V có d ng ch “kh u èn n sáng” 17.15 Vi c ng i Thanh th ng

d ng ngôn ng “ti u thuy t di n ngh a”

t p d ng làm v n làm phú c ng ch ng

có g l y làm ng c nhi n c , v nh h ng

c a ti u thuy t vô c ng ph bi n S l n ngôi c a ti u thuy t thông t c - v n c

g n mác v n h c “phi chính th ng”,

khi n v n h c tao nh “chính th ng” nh

th , phú, t n v n b suy gi m nh h ng

áng k , th m chí y còn di n ra tác

ng ng c chi u là ti u thuy t nh h ng

ng c l i n v n h c tao nh chính th ng

không nh i v i các t ng l p x h i b n

d i, nh h ng c a ti u thuy t di n ngh a

có th nói là m t trong nh ng nh n t góp

ph n quan tr ng nh h nh nh n cách h nh

t ng nho t ng c a Quan V B n c nh

ti u thuy t di n ngh a, các v h khúc a

ph ng c ng u di n x ng tích truy n

Tam Qu c n n không ai là không bi t v

Tam Qu c nh C Gia T ng b nh lu n

r ng “lúc Tam Qu c di n ngh a th nh hành

l i có h khúc Tam Qu c ph h a n n ph

n , tr em không ai không bi t Tào Tháo

là gian t c mà Quan, Tr ng, Kh ng Minh

trung ngh a, s c h p d n lôi cu n c a nó

v n quan h n th o nh n t m, th c

không c n ph i gi i thích” 18 95

V h nh t ng Quan V c kh c h a

trong Tam Qu c di n ngh a n s u vào

lòng ng i, n n th i Minh - Thanh, d là

h c gi , quan ch c hay d n th ng, u có

th d dàng b sung th m vào h nh t ng

nh ng khía c nh ph m ch t t t ng, o

c theo quan i m l t ng o c c a

t ng l p m nh khi n nh n t “trung ngh a”

trong h nh t ng Quan V càng tr n n n i

b t h n N m Gia T nh th 19 (1540), ô

Ng s D ng Th L tr ng tu mi u Hán

Th nh h u t ng tr n Ninh H , trong

bài bi k có ca ng i “H u là ng i b nh

sinh thích c Xu n Thu, T truy n L y

Xu n Thu tôn ph v ng th t, d p di

ch, th o tr lo n t c, làm sáng t l ngh a

H u s d t n trung v i Chi u Li t là v

Chi u Li t là v vua t t” 19.4 Vào nh ng

n m V n L ch (1573-1619), tri huy n Ninh

c là Cao D Khi m cho x y d ng Võ

mi u, trong bài k v n có c u “Th p n n

th u m, c m ng t tr i, lay ng lòng ng i, sáng ng i ngàn n m, th m nhu n trung ngh a” 20.781 V i à nh

h ng c a tín ng ng Quan V ngày m t

s u m, Quan V d n tr thành th n ch

c a Võ mi u, c d n chúng kh p n c tôn th làm v th n b o h quy n l c, c a

c i, s c kh e, th m chí các ngh a s Ngh a Hòa oàn trong nghi th c hi n t u t

x ng Quan V 21 70,340 i u ó cho

th y tính h p d n thú v c a hi n t ng tín

ng ng Quan V , v không ch t ng l p

th ng tr l i d ng tín ng ng Quan V

c ng c quy n l c nhà n c, mà các h i nhóm bí m t d n gian i ngh ch tri u nh

c ng s ng bái Quan V , mu n d ng s c

m nh th n quy n c a Quan V ch ng

l i tri u nh

V i nh h ng s u r ng c a ti u thuy t di n ngh a và các lo i h nh v n hóa ngh thu t d n gian c ng s th a nh n chính th c, ng th i ti n hành t n phong

t c v c a tri u nh, a v c a Quan V trong các nghi l chính th c có nh ng thay i l n k t gi a tri u i nhà Minh Vào n m H ng V 27 (1394), Minh Thái

t cho x y mi u Quan V t i núi K Long, Kim L nh Sau khi Hoàng V nh

L c d i ô v B c Kinh cho l p mi u Quan V m i kinh s N m Thành Hóa

th 13 (1477), mi u Quan V c ng c

l p phía ông huy n V n B nh, hàng n m

l y ngày 13 tháng 5 là ngày t t Nh ng lúc này Quan V ch a c gia phong

mi u hi u, s thay i t c v c a Quan

V ch n n m V n L ch 18 (1590) khi ông c t n phong t c v làm “ ” và

24 n m sau (1614) l i c t n phong “

v ” m t l n n a N m S ng c th 8 tri u

Thanh (1643), tri u nh cho x y mi u

Quan V t i Th nh Kinh (nay là Th m

D ng) N m Thu n tr th 9 (1652), truy

phong t c hi u cho Quan V làm Trung

Ngh a Th n V Quan Thánh Qu n

N m Càn Long th 33 (1768) l i gia phong

l n n a T th i Ung Chính n Càn Long,

Quan V v i Võ mi u c ng nh Kh ng T

v i V n mi u có a v quan tr ng t ng

ng B t u t n m Gia Khánh th 19

(1814), tri u nh nhà Thanh phong

cho Quan V m t s danh hi u, n n m

Qu ng H ng th 5 (1879), danh hi u c a

Quan V l n t i 22 k t T gi a nhà

Minh v sau, a v Quan V trong các

nghi l chính th c càng tr n n quan tr ng

Nguy n nh n s u xa c a vi c tín ng ng

Quan V c tri u nh công nh n (d

r ng có nh h ng b i s truy n bá c a

Tam Qu c di n ngh a) b t ngu n t cu c

kh ng ho ng chính tr lúc b y gi T V n

L ch v sau, s s ng kính c a tri u Minh

i v i Quan V ngày càng t ng có th

xem là m t ph n ng tr c nh ng kh ng

ho ng x h i và s v không g c ng

c c a tri u Minh Tri u Minh s ng tín

Quan V là mu n d ng “trung ngh a” c a

Quan V c k t “th o nh n t m”

ang lung lay m nh li t Còn tri u Thanh

s ng bái Quan V v c b n c ng là l i

d ng t t ng “trung ngh a” nh m ph c

v các ho t ng qu n s khi vào Trung

nguy n nh m b nh nh tam phi n, tr n

áp kh i ngh a V ng Lu n S n ông,

kh i ngh a B ch Li n giáo Thi m T y,

T Xuy n và cu c n i d y c a Thi n l

giáo c ng nh kh i ngh a Thái B nh Thi n

Qu c… V v y, có th nói r ng a v c a

Quan V trong nghi l quan ph ng càng

c coi tr ng bao nhi u th càng b c l

s u s c s kh ng ho ng c a v ng tri u

b y nhi u

V i a v là m t tôn giáo chính th c

c nhà n c công nh n, tín ng ng Quan V ngày càng tr n n ph bi n trong

d n chúng Th i Minh, Quan mi u c

“ph ng th kh p thi n h ” v i h n 100

mi u th n i Thanh, theo th ng k

c a V ng T Ch u, mi u Quan ngày càng nhi u, trong h n 50 ph , ch u, huy n

có n 480 n mi u ti n hành ho t

ng th cúng Quan V 22 126-128 Không ch c d n chúng kh p thi n h

nh t t m h ng v ng, h ng khói quanh

n m không d t, Quan V còn c ph ng

th b i nhi u tôn giáo và t ch c h i nhóm

bí m t i u ó ch ng t r ng, vi c ph ng

th Quan V c ph ng di n l nghi quan

ph ng c a nhà n c c ng nh vi c th cúng trong d n gian ngày càng ph bi n

em l i không ch s thay i a v c a Quan V mà còn tr thành truy n th ng

v n hóa trong lòng các giai t ng x h i III K T LU N

Tín ng ng Quan V c th a

nh n là m t trong nh ng h th ng nghi l quan ph ng, nh ng v n t ra là t i sao chính quy n nhà n c quan ph ng công

nh n tính chính th ng và ti p thu v n hóa tín ng ng d n gian trong vi c “ i n ch hóa” nghi l t t Quan V V n y

là nh ng tín s ng bái tín ng ng Quan

V không ph i ch là nh ng nhà chính tr , nhà v n hóa mà còn là ông o nh ng bách tính b nh d n trong x h i D v i t cách g i n a th ph n l n cu c i c a

nh ng ng i t ng l p tr n (tr m t s ít)

ch y u u sinh s ng hòa m nh trong v n hóa d n gian làng x H c ng v i “l d n bách tính” hít th chung b u không khí v n hóa d n gian m c Chính i u ó cung

c p nh ng thành t quan tr ng cho s h nh thành tôn giáo t ng ng c a hai gi i

Vi c s ng bái Quan V t ng

n Minh Thanh tr n th c t phát tri n

qua ba giai o n: th i ng h u nh ch a

có m i li n h gi a s ng bái chính th c c a

nhà n c v i s ng bái d n gian t gi a

và cu i B c T ng n th i Nguy n, vi c

s ng bái Quan V c a nhà n c ch u tác

ng và nh h ng c a tôn giáo Ph t giáo

và o giáo n th i Minh Thanh, vi c

s ng bái Quan V c a nhà n c và d n

gian u ch u nh h ng s u s c c a v n

hóa d n gian S phát tri n, bi n i tín

ng ng Quan V t th i ng n nay,

cho th y xu h ng hòa nh p gi a v n hóa

th ng l u và v n hóa d n gian S h nh

thành c a xu h ng này v n có li n quan

n s d ch chuy n x h i ngày càng t ng

k t th i ng T ng kéo theo s ti p

xúc ngày càng th ng xuy n gi a v n hóa

th ng l u và v n hóa d n gian Trong su t

tri u i Minh Thanh, Quan V không ch

c tri u nh s ng kính và tr thành v

th n b o h v n m nh qu c gia mà còn i

vào i s ng t m linh d n gian, tr thành

v th n b o v c a c i, s n nghi p các a

khu c trú ng i Hoa, c các tôn giáo và

t ch c h i nhóm bí m t tôn s ng V ng

tri u, x h i d n s và t ch c bí m t c ng

tôn th Quan V u có nguy n nh n c

b n là t lòng trung ngh a th n v và tính

cách áng kính c a Quan V

Khi nói n s h nh thành tín

ng ng Quan V không th không nói n

m i quan h tác ng gi a v n hóa th ng

l u qu t c v i v n hóa d n gian ó là

m i quan h tác ng hai chi u ch không

n thu n là s tác ng m t phía nh là

m t ph n ng tr c áp l c nào ó (kinh

t , chính tr , v n x h i) nh có quan

i m t ng c p y, h nh t ng

Quan V c t o tác b i v n hóa d n

gian d i tri u T ng Nguy n, nh ng n u

s sách và truy n th ng s n kh u T ng Nguy n không ti p thu quan i m chính

th ng c a tri u nh v t t ng trung ngh a trong sáng t o h nh t ng Quan V ,

th nh h ng c a v n hóa d n gian có

th b gi m i áng k M i quan h gi a

v n hóa th ng l u và v n hóa d n gian không th ch là m t dòng ch y thu n túy

m t chi u Lu n này th c ra c nhà s h c Nga A.Gurevich bi n gi i xác áng khi ông vi t v ch u u giai o n

th nh hành v n hóa d n gian th i trung c (A.Gurevich 1998)

Là s n ph m c t o tác t s

s ng bái c a c v n hóa d n gian và v n hóa quan ph ng n n khi nghi n c u tín

ng ng Quan V c ng nh lo i h nh tín

ng ng t ng t (ví d tín ng ng c Thánh Tr n c a ng i Vi t) c n l u n

v n truy n th ng sáng t o Truy n th ng không b t bi n mà là m t quá tr nh sáng t o nhanh hay ch m M i th i i t th n u

có sáng t o ri ng, không b t ch c truy n

th ng, ch có s gi ng nhau tính vô t n

c a s sáng t o Còn t c sáng t o th có giai o n phát tri n nhanh và rõ ràng (nh

s s ng bái quan ph ng), trong khi m t s giai o n khác có th ch m h n và xu t hi n các pha giao nhau trong quá tr nh thay th

và không rõ ràng (nh s ng bái d n gian)

T s phát tri n c a h nh t ng Quan V cho th y, tín ng ng Quan V có s phát tri n và bi n i li n t c trong quá tr nh sáng t o i u này òi h i khi xem xét m i quan h gi a v n hóa quan ph ng và v n hóa d n gian, truy n th ng l n và truy n

th ng nh , không n n coi truy n th ng v n hóa là t nh t i và b t bi n, mà c n n m b t các m i quan h v n hóa khác nhau trong

m t quá tr nh v n ng và hoàn c nh c th

TÀI LI U THAM KH O

1 Tr n Anh ào (2009), “Tín ng ng Quan Công

và nh h ng c a nó Vi t Nam” (trong Nguy n

H ng D ng - Ph ng t V n (ch bi n), Tín

ng ng t n giáo và x h i d n gian, Nhà xu t b n

T i n bách khoa.

2 Gurevich.A (1998), Nh ng ph m tr v n hóa

trung c , Nxb Giáo d c, Hoàng Ng c Hi n d ch.

3 Hoàng Thu H ng (2012), Ch n dung x h i c a

ng i i l ch a, Nhà xu t b n Khoa h c x h i.

4 James L.Watson (1985), “Standardi ing the

Gods: The Promotion of T ien Hou (‘Empress of

Heaven ) along the south China Coast,960-1960”

David Johnson, Andrew J.Nathan, and Evelyn

S.Rawski eds: popular Culture in Late Imperial

China.Berkerley and Los Angeles, University of

California Press.

5 La Quán Trung (1988), Tam Qu c di n ngh a,

Nhà xu t b n V n h c, Phan K Bính d ch.

6 Tr n V n Tr ng, Ph m H ng Giang (2020),

“Nguy n nh n h nh thành và quá tr nh tôn giáo hóa

nh n v t Quan V thành Quan Thánh Qu n trong

v n hóa ng i Hoa”, T p chí khoa h c Tr ng i

h c H i Phòng, s 3/2020.

7 Th n mi u b (1934), C kim th t p thành:

Bác v t v ng bi n - Th n d i n, Tr7, quy n 54,

Trung Hoa th c c, nh n b n.

8 Du Vi t (1995), “Quan Tam lang”, Trà H ng

th t t ng sao, Tr 4, quy n 15, Bút k ti u thuy t i

quan b n.

9 Tôn Quang Hi n (2002), “Quan Tam lang nh p

quan”, B c m ng t a ng n, Tr 96, quy n 11, Trung Hoa th c c.

10 H ng M i (1981), “Quan V ng b u”, in trong Di ki n chí - chi chí - giáp, Tr 782, quy n 9, Trung Hoa th c c

11 T n ng th (1975), thi n “L nh c 5”, quy n

15, Trung Hoa th c c.

12 Tô Th c (1981), ng Pha chí l m, Tr 7, quy n

1, Trung Hoa th c c.

13 ào Tông Nghi (1958), “Vi n nh danh m c” (trong Nam th n chuy t canh l c, quy n 25, Trung Hoa th c c), T b t ng san b n.

14 Chung T Thành (1978), L c qu b , quy n

th ng, Th ng H i c t ch xu t b n.

15 H ng M i (2005), Dung trai t c bút, Tr 8, quy n

11, Trung Hoa th c c.

16 Tr n Th (1992), Tam Qu c chí - “Quan V ”, quy n 36, Nh c L th x

17 Vi n Mai (1921), T y Vi n thi tho i, Th ng

H i tr c d ch ng san T y Vi n toàn t p b n.

18 C Gia T ng (1920), Ng d c th tri n t y bút, Ph ng T ng duy n n b n

19 “Hán Th nh H u t n mi u”, Gia T nh (in trong Ninh H t n chí, quy n 2), Thi n nh t các tàng Minh i ph ng chí tuy n san b n.

20 “ àn mi u” (b n in n m Càn Long n m th 46 ), in trong Ninh c huy n chí, quy n 2.

21 Chu Tích Th y (1994), Ngh a Hòa oàn v n

ng ích kh i nguy n, Tr ng Tu n Ngh a d ch, Giang Tô nh n d n xu t b n.

22 V ng T Ch u (1998), “Võ thánh Quan V ”,

H B c nh n d n xu t b n.