Tác phẩm văn học Theo định nghĩa tác phẩm văn học là một công trình nghệ thuật ngôn từ, đó là kết quả của một quá trình sáng tạo, lao động trí óc miệt mài của tác giả.. Đặc trưng của tác
Trang 1? Nêu
những
hiểu biết
về tác
phẩm văn
học?
-Nội dung
- Hình
thức
I Kiến thức trọng tâm
1 Tác phẩm văn học
Theo định nghĩa tác phẩm văn học là một công trình nghệ thuật ngôn từ, đó
là kết quả của một quá trình sáng tạo, lao động trí óc miệt mài của tác giả Một tác phẩm văn học có thể là sản phẩm của một cá nhân hoặc một tập thể cùng nhau sáng tạo ra Những người sáng tác tác phẩm văn học sẽ được gọi
là nhà văn
Nội dung của các tác phẩm văn học thông thường sẽ mô phỏng về hiện thực cuộc sống đời thường Cũng có khi đó là sản phẩm của sự sáng tạo, trí tưởng tượng về một thế giới không thực mà do chính tác giả muốn tạo nên Những nhân vật trong tác phẩm văn học có thể lấy cảm hứng từ nhân vật có thật, hoặc chỉ là nhân vật hư cấu của tác giả
Về mặt hình thức thì một tác phẩm văn học sẽ tồn tại ở nhiều dạng khác nhau dưới hình thức ngôn từ Một văn bản được gọi là tác phẩm văn học có thể dưới dạng văn xuôi như tiểu thuyết, truyện ngắn, hay dưới dạng văn vần như thơ ca, …
2 Đặc trưng của tác phẩm văn học
- TPVH lấy ngôn từ làm chất liệu xây dựng
- TPVH lấy hình tượng làm mô hình để phản ánh cuộc sống
- TPVH là nơi để người nghệ sĩ gửi gắm tư tưởng…
3 Chức năng của tác phẩm văn học
a Chức năng nhận thức
- Văn học có chức năng khám phá những quy luật khách quan của đời sống
xã hội và đời sống tâm hồn của con người Nó có khả năng đáp ứng nhu cầu của con người muốn hiểu biết về thế giới xung quanh và chính bản thân
mình Không phải ngẫu nhiên đã có người cho rằng: “Văn học là cuốn sách giáo khoa của đời sống” Chính cuốn sách ấy đã thể hiện một cách tinh tế
và sắc sảo từng đổi thay, từng bước vận động của xã hội Nó tựa
như “chiếc chìa khoá vàng mở ra muôn cánh cửa bí ẩn, đưa con người tới ngưỡng cửa mới của sự hiểu biết thế giới xung quanh” (d/c)
b Chức năng thẩm mỹ: tức là chức năng về cái đẹp Bản chất của con
người là yêu cái đẹp, thích mình đẹp và hướng về cái đẹp Văn học cũng như những ngành nghệ thuật khác, là một trong nhiều phương tiện hướng con người tới cái đẹp Cái đẹp làm thỏa mãn nhu cầu trái tim, nhu cầu tâm hồn của con người Bản chất của văn học là cái đẹp - cái đẹp của ngôn ngữ, của hình tượng, của hành động - cho nên văn học đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ
của con người “Tác phẩm văn học chân chính giúp cho con người phát triển những cảm xúc thẩm mỹ lành mạnh, nâng cao năng lực cảm nhận cái đẹp, nâng cao thị hiếu và lý tưởng thẩm mĩ, hiệu chỉnh những sai lầm, uốn nắn những sự không lành mạnh hay thấp kém trong quá trình cảm thụ cái đẹp Văn học thực hiện chức năng này một cách vô tư, không áp đặt với người đọc”.dễ thuộc, dễ nhớ (d/c)
c Chức năng giáo dục: là chức năng đem tới những bài học, những bổ ích
Trang 2- GV
cung cấp
kiến thức
- GV
cung cấp
kiến thức
của tác phẩm văn học Nói cách khác tác phẩm văn học sẽ dạy ta những bài học thiết thực nào đấy bằng cách của nó Có thể, qua một bài thơ, ta hiểu thế nào là tình yêu thiên nhiên, qua một tiểu thuyết ta học cách làm người cho xứng đáng Nhưng nói như vậy là một cách nói tương đối và thoáng Bởi vì tác phẩm không phải là những bài học giáo dục Tác phẩm văn học còn được gọi là sự tự giáo dục Nói cách khác, qua hình tượng nghệ thuật, mỗi một người đọc tự cảm nhận được điều bổ ích với chính mình, không nhất thiết giống với người khác Tính giáo dục của tác phẩm văn học thông qua con đường của trái tim cho nên tác dụng của nó cực kì mãnh liệt Nó làm thay đổi tâm hồn, làm phong phú tình cảm, làm thay đổi những suy nghĩ
-> Thực ra thì rất khó có thể phân biệt ba chức năng ấy một cách dứt khoát
và rõ ràng như vậy bởi vì bản chất của nó là gắn bó chặt chẽ với nhau trong một chỉnh thể nghệ thuật Nhưng ở một mức độ tương đối, để dễ dàng nhận thức, chúng ta làm công việc tách rời đó Dù khi tách rời, các chức năng ấy, trong một tác phẩm cụ thể thì nó có môi liên hệ Bởi vì nhận thức mà tác phẩm đem tới là cảm nhận vẻ đẹp của hình tượng Chính vì những chức năng hết sức tinh tế và ảnh hưởng sâu sắc như vậy văn học luôn luôn cần thiết đối với con người trong quá trình phát triển nhân cách và đối với xã hội trong quá trình hoàn thiện
4 Vai trò của người sáng tác và người tiếp nhận
a Người sáng tác
- Hiện thực là mảnh đất phù sa màu mỡ Người nghệ sĩ cày xới trên mảnh đất phù sa màu mỡ ấy vói những cảm quan tinh tế, những cảm nhận sâu sắc
và tài năng sáng tạo của mình mới tạo ra những sản phẩm có giá trị
- Bản chất của người làm văn là quá trình lao động, sáng tạo không mệt mỏi Người nghệ sĩ pahir tìm tòi, sáng tạo, chắt lọc :phải nhìn thấy điều không ai thấy trong nẻo khuất tâm hồn” để tạo nên những kiệt tác mới mẻ của riêng mình
b Người tiếp nhận
- Là độc giả, là nguời khám phá những ẩn ý mà tác giả kín đáo gửi gắm sau lớp vỏ ngôn từ, là người đồng sáng tạo cùng tác giả, là ngwuoif tạo nên sức sống, số phận cho tác phẩm
- Độc giả “là người mang hạt giống của tác giả gieo vào trong tác phẩm mà gieo ra ngoài cuộc đời” -> Tác phẩm kết thúc chính là lúc một cuộc sống mới bắt đầu nảy nở
5 Một số thuật ngữ
- Hình tượng nghệ thuật: là phương tiện đặc thù của nghệ thuật để phản ánh
hiện thực khách quan Nó phản ánh tính khái quát, tính quy luật của hiện thực qua hình thức cá thể, độc đáo, là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ,
là đứa con tinh thần của người nghệ sĩ trong quá trình nhận thức và tái hiện cuộc sống
- Tình huống truyện: là sự kiện, là hoàn cảnh, tình thế đặc biệt của câu
chuyện Đó là tình huống chứa đựng những mâu thuẫn, những điều “bất thường” éo le, nghịch lý trong cuộc sống thường ngày của nhân vật Từ đó
Trang 3- HS sưu
tầm và
trình bày
tạo nên một hoàn cảnh, tình thế cho nhân vật, bắt buộc nhân vật phải có sự lựa chọn, thể hiện rõ tư tưởng, tâm lý, hành động của nhân vật
Tác phẩm có nhiều sự kiện nhưng không phải sự kiện nào cũng là tình huống truyện
- Chi tiết nghệ thuật: là những yếu tố nhỏ lẻ của tác phẩm nhưng mang sức
chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng Sức chinh phục của hình tượng nghệ thuật là ở sự truyền cảm thì góp phần quyết định tạo ra sức truyền cảm hấp dẫn, lôi cuốn người đọc là nhờ chi tiết
- Phong cách nghệ thuật: Là nét riêng có tính hệ thống trong sáng tác của
một nhà văn Thiên về hình thức nghệ thuật Có sự thống nhất và vận động trong quá trình sáng tác của nhà văn Là một trong những điều kiện quan trọng để đánh giá vị trí, tài năng của nghệ sĩ Một nhà văn lớn phải là nhà văn có phong cách Thể hiện bản chất của văn chương: hoạt động sáng tạo
- Ước lệ , tượng trưng.
+ Ước lệ: H/ảnh có t/chất qui ước thg dùng trg văn thơ cổ: sen : mùa hạ;
cây ngô đồng, cúc: mùa thu
+ Tượng trưng :Cách d/đạt cái trừu tượng bằng h/a cụ thể ,thg lấy từ cây cỏ,
chim muông
VD: - Mai :Tượng trưng cho tâm hồn thanh cao
- Trúc: Sự ngay thẳng, cương trực của người qtử
- Tùng: Bản lĩnh vững vàng, khí phách kiên cường
- Hoa: Tượng trưng cho cái đẹp, của t/yêu
+ Sự khác nhau giữa ước lệ và tượng trưng: Cả 2 đều là h/a ẩn dụ nhưng
tượng trưng mang tính chất hoàn chỉnh còn ước lệ phần nhiều chỉ là chi tiết của tưởng trưng
*Lưu ý: Khi ptích tính ước lệ , tượng trưng cần phải đặt nó vào trg văn cảnh thì mới cảm nhận đc hết gtrị thẩm mĩ sâu sắc
VD :"Thềm hoa mấy hàng” ->Trg khổ đau ,tủi nhục nàng K vẫn đẹp.
- Điển tích,điển cố: Mượn tích xưa để d/tả ý ,cách dùng này có tdụng làm
cho lời văn trở nên hàm súc ,cô đọng
VD: - Sân Lai gốc tử
- Nương Tử nghĩa khác Tào Nga, hờn ko Tinh Vệ cỏ Ngu Mĩ
- Giá trị hiện thực
- Giá trị nhân đạo
- NVTT, ĐTTT…
6 Một số nhận định tiêu biểu về lí luận
- “Văn học giúp con người hiểu được bản thân mình, nâng cao niềm tin vào bản thân mình và làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lý.” (M.Gorki)
- “Niềm vui của nhà thơ chân chính là niềm vui của người mở đường vào cái đẹp, của người biết đi tới tương lai.” (Pautôpxki)
- “Văn học làm cho con người thêm phong phú, tạo khả năng cho con người lớn lên, hiểu được con người nhiều hơn.” (M.L.Kalinine)
- “Một tác phẩm nghệ thuật là kết quả của tình yêu Tình yêu con người, ước mơ cháy bỏng vì một xã hội công bằng, bình đẳng bác ái luôn luôn thôi
Trang 4thúc các nhà văn sống và viết, vắt cạn kiệt những dòng suy nghĩ, hiến dâng bầu máu nóng của mình cho nhân loại.” (Leptonxtoi)
- “Đối với tôi văn chương không phải là cách đem đến cho người đọc sự thoát li hay sự quên ; trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối, tàn ác, vừa làm cho lòng người đọc thêm trong sạch và phong phú hơn” (Thạch Lam)
- “Một nhà nghệ sĩ chân chính phải là nhà nhân đạo trong cốt tủy” (Sê khốp)
- “Nhà văn phải là người thư kí trung thành của thời đại” (Banlzac)
- “Văn học, đó là tư tưởng đi tìm cái đẹp trong ánh sáng” (CharlesDuBos)
- “Nhà văn phải biết khơi lên ở con người niềm trắc ẩn, ý thức phản kháng cái ác; cái khát vọng khôi phục và bảo vệ những cái tốt đẹp” (Ai ma tôp)
- “Văn học giúp con người hiểu được bản thân mình, nâng cao niềm tin vào bản thân mình và làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lý.” (M.Gorki)
- “Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật chỉ có thể là tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than (Nam Cao)
- “Văn chương có loại đáng thờ và loại không đáng thờ Loại không đáng thờ là loại chỉ chuyên chú ở văn chương, loại đáng thờ là loại chuyên chú ở con người (Nguyễn Văn Siêu)
-“Niềm vui của nhà thơ chân chính là niềm vui của người mở đường vào cái đẹp, của người biết đi tới tương lai.” (Pautôpxki)
“Nhà thơ, ngay cả các nhà thơ vĩ đại nhất cũng phải đồng thời là những nhà
tư tưởng.” (Biêlinxki)……
7 Cách đưa lí luận vào trong bài viết
Ở mức độ một bài thi học sinh giỏi, bài văn nghị luận dạng vận dụng kiến thức lí luận văn học đòi hỏi học sinh phải nắm kiến thức đến mức độ cao nhất trong thang
nêu trên, là mức độ đánh giá Như vậy, việc lĩnh hội tri thức lí luận văn học cũng
cần phải được rèn luyện từng bước để đạt được cấp độ cao nhất
Cấp độ lĩnh
hội tri thức
Cách thức hình thành
Trang 5Nhận biết - Đọc giáo trình, tài liệu, xác định các đơn vị kiến thức quan
trọng (gạch chân, tô sáng các ý)
- Ghi nhớ những đơn vị kiến thức cơ bản nhất: những thuật ngữ quan trọng, những luận điểm quan trọng Sử dụng các kĩ thuật ghi nhớ như sơ đồ hóa, khắc sâu từ khóa Chẳng hạn: phải nắm các khái niệm như nhà văn, tác phẩm văn học, giá trị nhận thức, giá trị giáo dục, giá trị thẩm mĩ, phong cách văn học, trào lưu văn học, tiếp nhận văn học, thể loại thơ, tự sự, kịch…
Thông hiểu Tập diễn đạt lại nội dung thuật ngữ, nội dung các luận điểm lí
luận văn học bằng lời văn của chính mình.
Vận dụng Tập lí giải một số hiện tượng văn học thường gặp Tập lí giải
một số luận điểm lí luận văn học Thường xuyên đặt câu hỏi “Vì sao?” và các câu hỏi giả định Chẳng hạn như các câu hỏi:
- Vì sao văn học phải phản ánh hiện thực cuộc sống?
- Văn học có thể tồn tại không nếu không viết về con người?
- Ở văn học trung đại có hiện tượng văn-sử-triết bất phân, nhưng đến văn học hiện đại thì người ta chia ba lĩnh vực ấy ra.
Vì sao có thể tách văn ra khỏi sử và triết ?
- Tại sao trong đoạn trích “Kiều ở lầu Ngưng Bích”, Nguyễn Du lại để Kiều nhớ Kim Trọng trước, cha mẹ sau? Quy luật văn học nào dẫn đến điều đó?
Phân tích Phân tích các biểu hiện của các vấn đề văn học trong những hiện
tượng văn học cụ thể như tác phẩm, phong cách tác giả, trào lưu văn học, thời kì văn học…
Ví dụ như:
- Phân tích (chỉ ra biểu hiện) phong cách Nam Cao qua một số tác phẩm truyện ngắn trước CMT8.
- Phân tích (chỉ ra biểu hiện) giá trị nhân đạo trong “Truyện Kiều”.
Phân tích (chỉ ra biểu hiện) nét riêng của nhà thơ Chính Hữu khi viết về đề tài người lính …
Trang 6Tổng hợp Giải quyết các vấn đề có tính chất tổng hợp Ví dụ như:
- Nói về thơ ca, nhà thơ Tố Hữu nói: “Thơ ca là tiếng nói hồn nhiên nhất của tâm hồn”, nhưng Nguyễn Công Trứ lại cho rằng:
“Trót nợ cùng thơ phải chuốt lời ” Phải chăng hai câu nói trên
là mâu thuẫn, hãy thử lí giải.
- Có người cho rằng: Văn chương phải giúp chúng ta hiểu thêm
về đời sống và hiểu chính mình Từ các phương diện đặc trưng
văn học, chức năng văn học, quá trình sáng tác, quá trình tiếp
nhận, hãy lý giải ý kiến trên.
Đánh giá Liên tục đặt các câu hỏi tra vấn, phản biện:
- Có phải lúc nào cũng như vậy hay không?
- Nói như vậy đã thực sự chính xác hay chưa?
- Có ngoại lệ hay không?
- Vấn đề đã toàn vẹn hay chưa, có bổ sung gì không?