Phong tục các dân tộc đông nam á phần 1

Sau k h i sinh, ngtfdi me phai n^m g&n bep lura chinh suot ba ngay roi mdi difcfc vao phong ngii, va su6't hai mxiai ngay, khong diftfc an gi khac ngoai ccfm vdi t h j t ga.. NgiTcri me

N G O V A N D O A N H - V U Q U A N G T H B E N

PHONG TUC

CAC DAN T 6 C DONG NAM A

N H A X U A T B A N V A N H O A D A N T O C

KV - K V l

C U N G B A N D O C

TO nhi§u nam nay chung t6i da quan t4m t6i vi^c siTu t ^ m nhiing tU li§u viet v§ phong tyc tniyfen th6'ng cua cac dfin t^c

Dong Nam A Chiing t6i da it nhifeu c6ng b6' trfen bao chi va

m6t s6' cu6'n sach da xui't ban v§ cac nUdc D6ng Nam A Cu6'n

sach "Phong tuc cac ddn tdc Ddng Nam A", dang c6 trong tay

ban, la k§'t qua cua m6t qua trinh gom g6p thu nhSt ma chiing

t6i da ti§'n hanh m6i khi c6 djp ti§p xiic vdi cac c6ng trinh nghi&n ciiu, khao ta cac th&' h6 hpc gia, cac nha chiic trach va cac khach du Ijch Au chau va ban dja c6ng b6' tiJt dJIu th&' ky

19 den nay

Thu luqJm, gom gop nhung chac chin day mdi chi la m6t ph^an it 61 trong v6 van nhiing phong tuc la ky ha'p dan ciia cac dan t6c song tren manh da't Ddng Nam A MOt cu<>c t|lp hdp day du, chiing toi nghi, la khdng the thUc hi§n dUdc Bcii

vi, nhu ban thay, Dong Nam A la mpt the gidi r6ng Idn trai

tic cac dudng bi§n gidi An Do, Trung Quoc xuong mai cac hon dao thuOc New Zealand va can ke vdi Australia D6ng Nam A

bao gom 10 qu6'c gia M6i quS'c gia lai la dia ban sinh ty ciia

nhieu dan tdc, c6 khi vUdt con so 100 M6i dan t6c lai thUc

hanh he phong tuc truyen th6ng ri&ng

Co hi&n tudng nhu vay bcfi vi m6i dan t6c chi§'m m6t vung

lanh th^ ri§ng - hoac ben sUcJn niii Himalaya, hoac tr§n mOt

hon dao gitfa dai dUdng bon bfe song v6, hoac giila vung cao

nguy§n bat ngat, hoac giila vung chau thS chkng chjt k&nh

r^ch m6i dan tOc c6 nhdng phi/dng thifc sinh hoat kinh t§'

ri§ng, tife'n hoa trong nhiing hoan canh rifeng, va do v|ly d

nhting thang Mc nha't djnh tr&n nhiing neo dudng ti§n hoa da

dang nhfeu ph^n doan cua nhSn loai Trong hoan canh do thi

khac bifet, hay noi each khac, s\i phong phvi da dang la m^t

dac trUng nd'i bat trong vSn hoa D6ng Nam A n6i chung va

trong phong tuc D6ng Nam A noi ri§ng Co nhiing din t^c

theo Phat giao t6n thd Tam Bao, thang nam ngUcJi ngiTdi lo tu

nhan tich ditc Co dan tdc theo Hbi giao t6n thcJ da'ng Alia md

ca dcJi CO chuyS'n di tham La Mec Lai c6 nhii&u din t6c chim

trong nhilng tin ngudng nguy§n thuy, tin vao site manh v6

bifen cua mudn loai h"6n qui tKan ma

Phong tuc D6ng Nam A mu6n mau mu6n sic No khac bi^t

tur t6c ngucJi nay sang tdc ngudi khac No khac bi^t tijf trong

16'i thi^c hanh, d§'n each If giai, bi§'u tUdng va muc dich C6

dan t^c t6 chU'c nhiing cu6c d6t kich sang cac lang b§n canh

d^ san d&u ngudi va nhdng chife'c rfau lau "san du^c" dUdc d^t

thanh hang tr§n nhiing chi§'c coc d goc rufng ; c6 dan t6c giS't

cho de nla t6i loan luan; c6 dan tOc thvCa nh^n hanh d^ng bao

thu den ddi thii ba'y, c6 dan t^c chu trong kifeng khem khi

ngUcJi phu na mang thai, dat t&n con theo nhang each thilc la

ky, CO dan t6c coi sinh d6i la dffeu dang sd, sinh mOt trai mOt

gai lai dang sd hdn vi ho cho rang hai tre da "k^t hdn" (va do

do mac t6i loan luan) tiif trong long me, c6 dan t^c ca rang,

xam minh; c6 dan t6c d trkn, dong kh6'; c6 dan t6c cao troc

d&u, lai CO dan t6c biii toe; ed dan t^e phan x\ dung sai bkng

each cho hai b6n tranh kifen cung Ian xu6'ng nUdc xem ai chju

lan lau hdn, hoac cung nhung tay vao chi ndng chay xem ai

khfing bi bong

Phong tuc D6ng Nam A, mu6n mau sic Va ban chic se

khdng that vpng khi gid ttfng trang, tifng trang cua eu6'n sach

Phong tuc cac d&n tdc Ddng Nam A dliy dan nay - cho du b^n

la ngudi eo tinh hi§'u ky D6ng Nam A la da dang - Van hoa D6ng Nam A la da dang-Phong tuc D6ng Nam A la phong phu Nhung D6ng Nam A,

van hoa D6ng Nam A, phong tuc D6ng Nam A cung lu6n thd'ng

nha't Va "Thong nha't trong da dang" la ban cha't dac tnrng

cua Dong Nam A

Co nhif vay bdi vi triTdc h^t D6ng Nam A la m6t khu vUc

Ijch sil van hoa No da la m6t khu vUc van hoa va dang phat

trien d&' hoan thi§n ki tit hang chuc van nam nay, mac du

thuat ngiJ D6ng Nam A (Southeast Asia) chi xua't hien fan rfau

trong chife'n tranh th6' gidi thit hai vdi tu each la m6t thuat

ngd quan sU La m6t khu viXc lich sii van hoa, D6ng Nam A

CO the dirpc coi nhif mOt "th&' gidi" ri&ng, bfen canh hai "thfe'

gidi" Idn Trung Hoa va An D6 No bao ham m6t phiic hdp dja

ly gom bi§'n - d6ng bang - rtjfng nhifet ddi, cung m6t chfe' dO

gio mua theo do t6't tUdi mdt qii^n thi thuc vat va quan tu m6t quan thi ddng vat rifeng No la th&' gidi cua Ida nude, la m6t trong nhilng trung tarn sinh s6'ng cua ngudi c6, va nhtfng truyfen thong van hoa khao e6 hpc tUdng d6'i nha't quan txl thdi

dai do da cu qua cac thdi dai kim khi, ma nhang dac tnrng

de nhan tha'y la m6t truyfen thd'ng ch6' tac da g6c song song phat tri^n cung "truyfen thong euoi", m^t sU hi^n dien deu khap

cua cac cong cu da Hoa Binh, mot s\i lan toa r^ng rai cua

trong d6ng g6'c gac Dong Sdn va m^t n§n Van Minh lua nUdc Khi bade vao ngudng ciJfa van minh, m?)t vai d i n t6c 6 D6ng

Nam A ti§p thu van h6a Trung Hoa trong khi hHu h§'t cac dan

t6c tiip thu cac sic thai ciia van hoa An D^ Va Ijch sd ti&'p

dien ngdt hai ngan nam sau dd la Ijch sur cua nhOng sU hoa tr6n nhuan nhj cac tin ngUdng t6n giao ban dja va tin ngUdng

t6n giao An - Hoa, Ai d&n hinh thanh n§n nhdng n§n van hoa

dan t^c doc l|lp mang sic thai chung cua toan khu vUc

Di§u ki^n thiSn nhifen vk tife'n t r i n h Ijch suf ro r^ng da hun

due nfen ban s^c ehung cua vSn hoa eae dan t6c oi D6ng Nam

A - MOt each ehung ehung nh^t, v§ t i n ngudng vat linh va tue

thd eung t6' ti&n la nhilng thd' t6n giao ban dja da hoa t r ^ n

qua thue hanh nghi l l - vko t r o n g cac t6n gido ngoai nh^p t i i

An D6 va T r u n g Hoa Chung mOt fan nila lai t r ^ n vdi t i n

ngu3ng n6ng nghifep - dSc bi&t cua ngudi trbng lua nude - di

hinh thanhrifen m^t chu k i l l h^i Ph^t giao vfe cSn ban phii

hQlp vdi chu k i canh tac, tiir dau mua d§'n gieo tr6ng va t h u

hoach N h i l n g tUdng dbng rifeng giCa m^t vai dan t6c eung c6

t h ^ nhan ra, vl nhtf ddng kh6', xam m i n h , an trau Rifeng vfe

tuc an trau t h i c6 6 ragi ndi Ngudi Vi^t n6'i tife'ng trong tyc

an trau Ngudi Myanma kh6ng thua kem Ngay txl thdi Pagan

(1044-1287) d Myanma, ngudi ta da djnh gia qua eau rft cy

th§' va eau lu6n la m^t thif hang hoa c6 gia t r j M6i vj dai

quan dfeu c6 mOt ke theo h'au chuy§n b§ h6p dyng trau N h i i n g

chiee h6p difng t i ^ u tuy theo ph^m ca'p dja vj xa hOi cua chti

ma dudc chfe' t^o tiit cha't li^u khdc nhau, dude trang hoang theo

ki^u each khac nhau^ngudi Inddn&xia cOng v$y

C6 thi ki them bi^t bao sU tifdng d6ng khae ntfa M6t vi

du: ngudi Kachin d Myanma thudng t6 chtic Ik dam trau, gi6'ng

nhu m6t s6 dan toe Tay Nguyfen cua Vi^t Nam Vi du khae:

ngudi Naga d Myanma va A n eung gid'ng nhu ngudi Oa d

canh bien gidi T r u n g Qu6'c va ngudi Dayak d Inddn&xia dilu

thuc hanh tic sU san dau - R6i ngudi San d Myanma cOng xam

m i n h gi6'ng nhu ngUdi Vi6t; ngudi Mife'n K6i t u bui toe cao

troc dau, dong kh6', deo vong d chan, d tay, d c6 Rbi t u ea

rang, r6i nhtlng each thife t h i i t6i K6i vi§e ngUdi ta eSt rd'n

tre eon bang nhiJng eon "dao" bang tre bkng nvia; r ^ i ngudi ta

kieng khem tre dep tre xinh, thich goi ten tre la "eun" la nhiJng

eon vat xa'u x i d^ ma khdng them doai hoai^ kh6ng mud'n "b4t"

di; foi bua, roi ngai,r6i nhiJngchuyen ma ea r6ng, nhUngehuy^n

boi toan, Ifen d6ng Du m6i ndi c6 n h i i n g net rieng, cdc tyc

do van gdi v& nhUng coi ngudn ehung nao do

Cac phong tuc do dong thdi eung giup cho cac nha khoa hoe thu^c cac linh vUc lich sii; van hoa, t6n giao, xa hdi hpe, dan t6c hpc khi ho tien hanh cac c6ng t r i n h nghien ei!u c6 lifen quan Chung eung cap nhOfng hinh anh c6 th§' la su phan

ehifeu CO sai 16ch nhUng sU that lich siJ" v6'n khdng con tiSn tai

n<3a Chung ve n&n vai mang tranh v§ xa hdi Tut luat tye, tiit cac md'i quan h^ h6n nhan gia dinh, tOt each thiic x d kifen, ttjt nhUng chu ky l l hdi va nhUng quan ni§m g^n vdi nhilng thuc hanh nghi l l tdn giao ta c6 the mUdng tUdng ra trinh d6 phat t r i l n , t r i n h dp tU duy, cae md'i quan h6 ling x i i giila eon ngudi vdi mdi t r u d n g va giUa nhilng eon ngudi vdi nhau v.v Phong tyc torn lai phdi bay nhUng gi?i y Va neu nhu tijf nhtlng gdi y, nha nghi§n cviu di tdi mot ket qua khoa hpc gia

t r j ba't ky nao t h i do eung da la m6t phan thudng cho nhUng e6' gang cua ehung toi, nhUng ngUdi eung ca'p t u li&u "thd s6'ng" Muc dich td'i cao eiia ehung tdi, tuy nhi&n, la dem lai nhUng phut giay t h u gian cho ddng dao ban doc - dii ban la hoc tro,

la ngudi tai x&', la ngUdi ndi t r d , la ehu doanh nghi§p, hay tham chi la mdt chinh gia Sau nhUng gid hoc t^p lao ddng cSng

thang, t r o n g tay cuo'n "Phong tuc cac dan tdc Ddng Nam A",

chac chan ban se dUde thay doi khdng k h i , thay doi moi trUdng, ban se tarn thoat ra khdi nhUng vUdng ban do hoat ddng soi noi cua nen kinh tS' th) trUdng mang lai, de di tdi nhUng mfen da't la, chi&m ngudng nhUng phong tuc la, nhUng phong tyc

c6, nh\3ng chuy&n "ky eye", khd t i n

La, c6, ky cue - tuy nhi§n - khdng chac da hoan toan nhU

vay TOt nhilng phong tuc c6 a'y, do day, bife't dau ban thtfy lai chinh m i n h

Ha Ndi, thdng 5 - 1997

CAC TAC GIA

I

K h o n g m o t d a n toe nao t r e n t h e g i d i l a i k h o n g ed nhOfng t u c k i e n g ciJ do'i v d i n g i f d i p h u ni? k h i s i n h

n d T u c m 6 i ntfi, m d i dkn t6c m 6 t k h a c , nhiTng tufu

c h u n g la n h a m m u c d i c h d a m bao cho me t r o n con

v u d n g M o i d a n toe d D 6 n g N a m A deu cd t u c k i e n g

ci3 r i e n g d o i v d i vi^c s i n h de cua p h u nvJ Cac t u c

k i e n g c i f S'y rS't p h o n g p h i i , da d a n g n h i f t i g l a i cd m o t cai gi do r a t c h u n g cho ca k h u vxfc H y v g n g r ^ n g

b a n doe se p h ^ n nao t u r u t r a n h i J n g dieu bo i c h cho

m i n h sau k h i doc n h i J n g t r a n g t i r li§u difdi day ciia

a n chud'i h d t , k h d n g ngbi d Idi cufa r a vao v i sg t a ma

l a m con dau y§'u P h u n i l C h a m d C h a u Doc ( V i e t

Nam) choang khSn khdng bu6c chat xu6'ng c6', vi sc;

sinh con bj nhau qua'n c6

Khi ngvf&i phu niJ chuy&'n da, gia dinh mang 11 di

mc/i ngifcfi dg'n lam le ciing mu Db 1§ gbm vuong vai

trang to bang cai khan cua ngtfdi Cham, m6t chen gao,

mot cay den sap, trau va rifcfu Ba dd cat nhau bang

dao hay manh cat tre Nhau difdc dem ch6n trong

khu6n vien nha

Sau k h i sinh nd ngifdi me dtfoc tay ue bang Ida

trong vong mot tuan, goi la "nam luTa Idn"

Trong thdi gian san phu kieng ciJ, ngifcfi nha dot

mot d6'ng lufa cf giiJa san de ba con hang xom biet la

trong nha c6 ngiTdi de Trifdc san nha ngirdi ta ch6n

mbt cay coc, che dau coc ra, va cho mot que cui da

chay hfe't vao dd Dau coc duoc htfdng vao trong, neu

diia tre vOfa sinh la con gai, va hiXdng ra ngoai neu la

con trai, vi rang con gai se d nha, con con trai se

theo vg ve nha vd Ngifdi ngoai tha'y nhiJng dau hieu

do t h i phai can than Dae biet, nhiJng phu ni3 dang

CO kinh nguyet va nhiJng ngifdi cd mot chiing benh

nao dd tuyet doi khong dugc vao nha ngudi de de tranh

nhiJng dieu khong may dbi vdi ngifdi me va dita con

0 Chau Db'c, con cd tuc cang chiec liTdi danh ca tren

giifdng hai me con d§ ngan ma quy

Khi tre day thang, ngifdi Cham lam l i ciing vi than

cua dong ho de bao cho than biet ve sU xuKt hien mot

thanh vien mdi cua dong ho Mot vi th'ay ciing - thay

CO ke - hoac mot ba dong ba bdng- difcfc mdi t d i lam

l i Cling L i vat gbm ga, chuo'i, diiTa, x6i banh i t va hoa

Ho hang, ba con ciing t d i du, dem qua tang be Sau

11 nay, be chinh thiJc la thanh vien cua dong ho

d ngifcfi Hmong

Theo quan niem cua ngifdi Hmong, moi diia tre deu

do ba mu tao thanh V i the, ba ngay dku sau k h i lot

long, dita tre v l n con thuoc ve the gidi linh hbn Neu diJa tre chet trong thdi gian nay t h i khdng phai lam tang l i

Ngay t h i i ba ngifdi bo' mdi mot ngifdi cd tudi t d i lam l i cam On ba mu, va mdi hbn diia be ve d han trong than xac nd Db dang ciing gbm hai con ga Muc dich cua le ciing la nhan diia be vao the gidi cua con ngifdi va vao dong ho cua ngifdi bb Trong l i nay diJa

be difcfc dat t§n, va difcfc gidi thieu cho cac ma nha

de cac ma nha bao ve nd khdi moi dieu xau

Ngifdi me sinh con ngay trong phong ngu cua hai vcf chbng K h i dd khbng mdt ai dtfcfc cd mat d day triif

ba dd va ngifdi chbng Ngifdi chbng chi la ngifdi phu giiip cho vcf k h i sinh de Ngifdi vcf ngbi xbm, dat hai chan len hai chiec ghe, taa lifng vao ngifdi chbng, va

khoac len mot tam chan Dda be rai xubng tam dan mem Tam dan vCfa dd diJa be, viia lam cho nd bat

tieng khdc

Ngifdi bo dung manh cat tre cat rd'n cho con Neu

la con trai, cai nhau dtfcfc chdn d nen nha phia dong, ngay chan chiec cot chinh ^ n chb thd ma M u la

13

con gai, nhau difdc ch6n ngay xu6'ng difdi ch6 ma no

cSft tiSng khoc chao ddi

Sau k h i sinh, ngtfdi me phai n^m g&n bep lura chinh

suot ba ngay roi mdi difcfc vao phong ngii, va su6't hai

mxiai ngay, khong diftfc an gi khac ngoai ccfm vdi t h j t

ga NgiTcfi Hmong cho r i n g t h i t ga giup san phu chdng

hoi phuc

Sau m6t thang, ngUcfi me c6 thi ra nifcmg lam vi§c

va sinh boat va chbng binh thifcfng

d ngiTori Mifen

NgUdi Mi&'n tiri r i n g , trong su6't thcfi gian ngifcfi phu

nCf CO thai, hbn cua d\ia tre chvTa ciT ngu tai bao thai,

ma lang thang ch6 nao do, tuy thu6c vao thang trong

nam: thang gieng va thang bay, d quanh cuTa nha;

thang hai va thang tam, or b§'p; thang ba va thang

chin, d c6'i gia gao vao coi xay ng6; thang tif va thang

mtrcfi, d n'fen nha g^n ban thd; thang nSm va thang

macfi m6t, a trong ca thi ngiJcfi me; thang sau va thang

mvfcfi hai, d tai giudng ngtfdi me

Chinh vi thg", ngtfcfi Mien kieng cOT va giil gin di

cho ngifcfi me khfing bi siy thai, diia be khdng bj di

dang Vi du, ho khong dung dao ho§c ba't ky vat gi

nen vao cuTa va c6'i gia, kh6ng danh dd' niTdc vao bfi'p,

khong birdc vao phong ngii ciia ngirdi phu n i l c6 mang

vi scf lam cho hbn cua diJa be chifa sinh cd th§' scf hai

bo di

M6t c6 gai khdng qua hdn l i ma mang thai thi

khdng dvTcfc de tai nha ma phai ra chi§'c r§u vita d\Xng

b6n canh nha d§' de Phu niJ cd chbng dang hoang t h i

sinh de ngay tai budng ngu ciia m i n h vdi six giup dd

cua me de va me chbng Vao mot ngay lanh, viec di?a

be ra ddi dxidc ghi vao "sd dang ky ciia cac ma", de

cac ma biS't la da cd them mdt ngirdi mdi trong gia dinh Sau dd, diia be dtfdc dem ra ngoai "nhin trdi", ham y !«£ diJa be va ngifdi me, qua dd, sach se Mdt cai da'u kieng lam bang tre diTcfc treo 16n canh cuTa nha, bao cho ngifdi la dOfng vao nha vi ho cd the lam cho diia be scf hai

B6i vdi ngLfdi Mi6'n, sau k h i sinh con, ngtfdi me

difcrc CO xat than thi bang nghg Mdt dd'ng luTa diXtfc

dd't len that ^ n nha, trong k h i dd, ngUdi me lai cha't

l§n ngvrdi bao nhi§u chan Ba dd khin triTcfng pha che

thd- thud'c xanh cho ngifdi me, va ngU&i me se dung

thud'c nay lign tuc trong 7 ngay Dd la th\i thud'c dan

gian ma thanh ph^n va each pha chg' khdng difcfc vig't trong sach, chi difcfc truy^n kh^u tijf dcfi nay qua d&i

khac K h i pha chi thud'c, ky nhat la de canh dan dng

nhdm ngd Thdi gian sau k h i de, ngvTdi me con dxigc

stfcri a'm bang ok-pu Ok-pu la vien gach hinh tron hay hinh thoi, nung cho ndng rile, tha vao nifdc trong

thoang chd'c, vdt ra, boc vai, rbi ap sat vao ca the

ngtfdi me NgiTdi ta cung lay cay Sa-mon-net, thai ra,

sao vang trong nbi da't, rbi dem tan, nan thanh cac vi§n nhd NgUdi me phai thudng xuyen nguri cac vien sa-mon-net dd

Bin ngay th\i 7 sau k h i sinh con, ngUdi me tOf d"au

trd xu6'ng trum k i n bang chan, ducrc "x6ng" n ^ i tr6n

mi§ng nbi nifdc b6'c hcfi ma trong nbi la la me cung

m6t s6' la cky khac

NgiTcri me chi dtfcfc Sn d6 na'u chin nong, t h j t ga,

cam va rxxau nep, va trong mircfi ngay d^u sau khi

sinh, khong diTcfc i n cac loai rau, du da dUcJc n^'u chin,

thang dku sau khi sinh khdng difcfc lam vigc n^ng hay

d^n nha ngtrcfi khac M6t I6'i cuTa ducfc md tOf tifcfng

phong ngii cua san phu d§' san phu kh6ng di qua lai

cua chinh cua nha trong thdi gian kieng cvl

d ngirdri Ka-ren

Ly tudrng nhat d6'i vdi ngudi phu n i l Ka-ren (d Thai

Lan va My-an-ma) la dUcfc de tai nha minh vdi str giup

dd cua me, chbng va mot vai ngUdi thSn Liic chuyen

da, ngudi phu n i l phai ngbi xd'm, bam tay vao chi^'c

day thOfng bu6c vao xa nha NhiJng ngUdi c6 mfit xoa

bung ngirdi phu n i l , giiip cho de dl

Khi dda tre lot long me, no difcfc cAt r6'n bSng mdt

manh cat tre tifdi Nhau diTcfc gdi trong manh vai rbi

cho vao 6ng tre Ngifdi bd treo cai 6'ng nhau do l§n

canh cay d trUdc lang hoac chon ngay difdi chan c^u

thang len nha Phu ni? Ka-ren ra't stf moi phien phvJc

trong liic sinh nd, vi nhiJng phien phi?c di gay ra cai

ch^t cho ho Bdi vay, trong nhiJng trifdng hcfp kho de,

ngUdi ta mdi ba dd den n^n cai thai cho thuSn PhifcJng

phap ma thuat cd the duac sur dung la te "nxSdc ruTa"

l§n ngUdi phu nil Neu te nudc khdng cd tac dung, ba

16

dd phai bdi xem con vkt nao gSy cho ngvTdi phu m l

de kho Lap tdc, con vat dd bi gi§'t ngay Con n6u mdt con ma nao do can t r d t h i phai lam 11 d l c^u xin ma tha cho

Sau k h i sinh nd, san phu phai ng6i b&n luTa ba ngay

li^n rbi mdi dvcgc vao phong minh Trong ba ngay do,

san phu khdng dam n^m, vi scf mau se don I§n d&u gay chet ngirdi; ddng thdi lu6n a'p hdn da dot nong

hoc trong manh vai vao bung Trong sud't thdi ky kigng

cil, san phu chi dtfcfc an ccfm vdi t h i t ga De bao v§

ngifdi me va dxia con khoi cac ma ac, mdt chiec gui deo dxxac treo up canh ciia cung mdt con dao to

San phu sinh dUdc mdt ngay, mdt dng th^y mo dUcfc

mdi dg'n Th^y doc t h ^ n chii, va tvfdi "nvfdc rxka" I6n

ngtfdi san phu Sau dd, ngUdi chbng, hoSc bd, budc scfi

chi t r ^ n g vao cd san phu di ngCfa bSnh tat, lo au Hai

ba ngay sau, san phu gdi bi&'u ba dd mdt con ga, mdt

chai T\xau, mdt chuoi hat va mdt i t hat keo

Ba dd cho hat keo vao nifdc de gdi di^u Nhir vSy

la ba da t^y sach moi u&' tap k h i dd de

Mdt ngay sau khi sinh, ngifdi me nhai ccfm vdi mud'i

va nvrdc mdm cho con nhir mdt nghi thiJc nudi na'ng

K h i rd'n khd, diJa be diTcfc budc chi cd' tay, difcfc deo

vao c6 nhilng vign da nho d§' cd s\ic khoe td't Mdt

thang sau, cha me dat t6n cho con TCf dd, diJa be khdng con la k h i nila, ma da thanh ngtfdi

N6u trong mdt vai ngay sau k h i sinh ma dda be b}

dm, ngudi bd phai den ch& treo hoac chdn cai nhau

JUil.^JUl^^ 17

d§' goi hbn 6\ia be t r d vfe nhdp vao xac N&'u sau hai

txikn dxia be mdi bi dm t h i cha me phai mua lai hbn

con minh tOf cac ma bang 11 cung m6t con ga

d ngirori La-hu

Ngtr&i La-hu id Thai Lan, Lao ) kh6ng c6 nhieu

ki§ng cv? trong ch&' d6 an u6'ng d6'i vdi ngtfdi phu n i l

CO thai Nhifng r§'t nhil&u phu n i l mang thai thich an

m6t loai da't set kha ph6 bi&'n of khu vUc ho ctf tru

Khi chuyin da, ngtfdi phu n i l quy trSn mdt chi^'c

chi§'u, tay c^m sdi day vai bu6c vao chi§'c rui nha thong

xu6'ng M6t ngU'di phu nit cd tudi hoac ngifdi chbng dd

sau Ivfng, va xoa bung san phu de vi§c sinh nd ducfc

de dang

Khi dxia be rdi xud'ng chifi'u, ngifdi givip dd bu6c va

cAi r6'n cho di?a be b^ng m6t mieng cat tre s^c Chi

tr^ng hoac chi den mdi dUdc dung dS' bu6c rd'n Theo

quan niem cua ngtfdi La-hu, chi do chi dUdc dung trong

cac le cung ma N6u My chi do bu6c r6n cho dxia be,

ma se b^t no di

R6'n con c^t xong, ngifdi cha dem nhau ch6n ngay

xuong dvfdi chan cdng nha Phai giil sao cho siic vat

hoac sau bo khdng an ma't nhau Neu nhau bi an, diia

be hay 6'm

Gap trirdng hdp san phu sinh nd khd, ngifdi nha

phai mdi th^y tdi Th&y tdi, dd't cay den sap ong len

rbi kha'n: "Hdi cac ma! X i n cac ma dOfng gay ra dibu

gi khfing hay X i n hay ban phildc cho diJa be, cho no s6'ng chi? dOfng b i t nd phai chg't"

Trong sudt mifdi hai ngay sau k h i sinh, ngtfdi me chi difdc an ccftn vdi t h i t ga Phai la t h i t cua ga I6ng den Day la phong tuc tOf lau ddi Hi&n nay, d ngifdi La-hti, ga den t r d n6n ra't hig'm Trong moi trifdng hdp, san phu khdng difdc an thjt ga 16ng t r i n g San phu phai mac quSn ao cu va nam b&n canh bg'p liJa, 6m hon da ndng vao bung, de mau khdng bi d6ng lai Chi sau mifdi hai ngay kieng ciJ, san phu mdi t r d lai sinh boat binh thifdng

d ngirofi A-kha

Trong thdi ky c6 mang, ngifdi phu niJ A-kha d Thai

Lan, Lao phai tuan theo mdt loai ki§ng ciJ di bao

dam cho viec sinh nd de dang Ngifdi va va ngifdi chbng khong difcfc lam ba't cit dibu gi gibng nhiing viec lam cua cac t h ^ mo, th^y bdi, thcf ren, vi nhiJng hanh ddng "bat chudc" dd se lam dd"a tre trd nen di dang hoac bi chet

Liic chuy&'n da, ngifdi phu ni? phai ve nha me de Sau khi ra ddi, diJa tre chi difcfc nha'c ra khdi chi&'c

chieu sau k h i nd da khdc ba Tan Ngifdi A-kha cho

r i n g nht?ng tieng khdc dd se vang d&'n tai th'an A-poe

Mi-e th&n td'i thifdng Nghe ti^'ng khdc, th^n se ban phifdc va bao v6 cho diia be difoc khoe manh Chi k h i

do, ba dd mdi c^t rd'n va dat ten tam cho diia be di

cac ma khbng bat nd di

d n g i r d i L a o

K h i bu6c sai chi linh thi§ng vao c6 tay d6i vd chbng

trong bu6i l i thanh h6n cua ho, ngifcfi Lao chiic ho

hanh phuc, thuy chung, dbng thdi "sdm c6 con day

nha, chau d&y bubng"

D§' dieu chiic Sy thanh hi§n thiXc, ngay tiif k h i b^t

d&u mang thai, ngiTdi phu n^3 Lao da nghiSm ngat tu^n

thu nhieu dieu ki§ng ky Kh6ng fin nhong, chuoi hot

me, ca dai de; neu kh6ng t h i k h i de, t u i oi mong ciJng

l§n, kho de va dvia con tUcfng lai se hay quSy pha,

nghich nggm GiSt vay, phai, chii y , sao cho phia gau

cao hcfn phia cap, nhvf v^y, k h i de, dau diJa tre mdi

ra trifdc D i difdng phai tranh bifdc qua thCfng trfiu,

day d^t ngUa, t h i diJa con mdi khong tham an K h i

d\X cac cu6c vui, khdng t6 son trat phS'n, trang diS'm

d§' khoi sinh ra di?a con kigu ngao

Ngifcfi Lao coi luTa la cha't t^y ruTa hieu nghiSm hcTn

nifdc nhieu Ngifdi Lao cho r ^ n g lura c6 the t^y sach

moi ufe' k h i cua ngifcfi phu nOt trong thcri gian c6 chuTa

va k h i sinh nd Do vky, tit k h i c6 chufa cho dg'n k h i

sinh nd va nhi?ng ngay sau, ngifdi phu n i l Lao phai

nSm ^ n dong lura V i h i coi la ngifdi "bin", n§n ngifdi

phu n i l CO mang kh6ng difcfc d6ng d6'n cac dung cu

gia dinh cua ck gia dinh Idn, trOf nhiing thif ma chbng,

con - tiJc gia dinh nho cua minh - thifcfng dung, khSng

dvfcfc phep tham gia vao cac c6ng vi6c chung cua gia

dinh Idn cung nhif cac boat dfing xa h6i Hcfn t h ^ nifa,

ngifcfi phu n i l mang thai con kh6ng dUcfc den ^ n bep lura chung cua ca gia dinh Idn M6t tu&n sau k h i sinh, ngifcfi me phai den ben b6'p phia trong (b§'p cua gia

dinh nho) de "tSm" b i n g hai nong cua lura

Ngifcfi Lao cho rSng cac loai ma ac hay t^p t u qua'y pha ngan t r d vi6c sinh ndr, v i the, th^y phap phai tung bai phii chu ga-tha phat-phi xua duoi chiing Th'Sy con ngam nifdc thcfm phun nhieu f^n l§n ngifcfi san phu Trong nhieu trifcfng hgp, mac du da c6' g i n g hS't sifc, thay van khong giup difcfc viec sinh de thanh c6ng

K h i ay, t h ^ y tuyen bo rang bon ma ac khbng scf bai chu cua minh Ngifcfi ta phai voi di t i m t h ^ y sa-do, cao tay hctn Th'ay t d i , trifdc tien thap n&'n va c&u k h ^ n siJc manh cua cac ong thby v l dai thcfi xtfa, rbi tung ga-tha sa-do, bai chii c6 siJc manh - manh den miJc c6

the gd difcfc ca nhiJng niit bu6c het siJc chat TKSy

md mieng ngifcfi san phu, bat uong m6t vai giot nifdc

thieng

K h i diia tre ca't tieng khoc chao dcfi, mot ngifcfi cao

tuSi, dang kinh, tif each mau mifc, difcfc mdi tdi lay manh cat tre hay n\ia sac cat ron cho be T i n h each

dda tre sau nay ra't c6 the giong tinh each cua ngifdi cat ron cho no Cai nhau lien difcfc rura rbi xat muoi, cho vao trong mot 6'ng tre, dem ch6n difdi chan cau thang hay viJt trbi theo dong nifdc

Thay \§iy cac scfi chi den va nau, tung bai chii d§

truyen sifc manh linh thieng cho chung, sau do, chap hai loai chi do lai, bubo vao cd tay ngifdi san phu va

bu6c vao c6 tay diJa t r e Do la nhiJng vong bua bao

v6 hai me con, khig'n cac ma ac scf hai, khfing dam lai

g&n, qufiy qua, lam hai

M 6 t ba gia c^m cai n i a difa qua ngon luTa Ba diJng

d ngiXdng cvjfa, n o i : "Ku k u , p h i phai, c h i i n g may mang

16't giS'ng c h i m d&m, h u y t k u k u H a y cut d i TOf nay,

diJa tre nay la cua c h i i n g tao" Ngif&i Lao coi p h i phai

la gi6'ng ma Sn cifdp tre con B i n g h a n h d6ng c6 t i n h

ch^t n g h i thiJc t r e n , con ngifdi tuyen h6 quyfen sd hdn

d6'i vdi tre

T r o n g vong m6t t h a n g dSu ti&n sau k h i s i n h ,

san p h u va dxia be ra't d l bj cac ma ac t d i gSy h a i

V a i chuc ngay d&u t i d n goi la t h d i k y kham K h i

sSp het kham, t h ^ y t d i nha san p h u chuS'n bj cho san

phu m6t t h i i thuoc sSc ti3f r l cSy, giup d i n h k i n h

nguyet t r d lai Thu6'c sSc t r o n g mot cai n o i T r g n mifeng

nbi phvi la chuoi T r § n la chuoi lai bay di6u thu6'c,

mieng t r ^ u , cai d i n h va mSy bdng hoa, c6 tac dung

lam t a n g hieu \\ic cua thu6'c Sang h6m sau, san p h u

dUWc lam le tAm n i a Con diJa tre t h i qua m6t n g h i

thiJc bao vg O dudi cku t h a n g hay t r § n hien nha cd

dat nifdc th(Jm M 6 t ba gia ISy nufdc do t § m cho diJa

tre Ba cung chu^n b i sSn cai mang b § n g tre, dat t r o n g

mang cai dem c6, n ^ m dS't, dia db an va cai Itfcfc TAm

xong cho diia tre, ba b§' no, dat chkn noi len da't d

mang tre, n o i : "Gihm chkn Ign c6, gilim chkn len da't,

h6m nay ngay lanh, nay Ivfcfc cua be, nay giXOng cua

be" Rbi ba gia ra cho di!a tre cai lifcfc cung d6 an con

sot lai d dia thxic dn, n o i tig'p: "Be da di t r & n d^t, be

da t h a n h mdt con ngUdi"

K§' tCf dKy, difa be difdc coi la t h a n h v i § n c h i n h

t h ^ c cua c6ng dbng nhlkn loai

d ngiTori Thai

Theo t i n ngtfdng dkn gian cua ngifdi T h a i ( T h a i

Lan), mdt ngifdi, s i n h ra, la do p h i (ma) tao n § n M a l^y da't set nan h i n h mdt em be giCtng m i n h r b i dat vao b u n g ngifdi dan ba V a t h § ' la ngiTdi dan ba do mang t h a i T r o n g vong ba ngay sau k h i diJa be s i n h

ra, ma se den de xem diJa be N § u tha'y difa be vSn con gid'ng m i n h t h i ma se b ^ t d i Th6' la be chet Ngtrdi

T h a i cd cku t h a n h ngiJ ph6 big'n: "Ba ngay (diJa be)

la con cua ma, bd'n ngay la con cua ngiTdi" - nghia la,

t r o n g ba ngay sau k h i dxia be s i n h , di?a be cd thi chg't

va t r d t h a n h d^y t d cho ma, n§'u dfe'n ngay t h i i t i f diJa

be vhn sd'ng t h i no mdi la con cua ngifdi Do do, ngifdi

ta t i m each danh liia ma: dem ban ngay dda tre sa sinh cho mdt ngifdi nao do, di ma t i n n h ^ m rkng d\ia tre

k h d n g phai la con cua me no De danh lijfa ma, ngifdi

T h a i con dat cho dda be nhiJng cai t § n xa'u x i n h i f

T r a u , Cho, Ech, B§ K h i nghe t § n be xS'u n h i f vfiy,

ma se k h o n g bat be, v i cho la be cung xau x i n h i f cai ten cua no

D§' danh lifa ma, ngifdi T h a i t i e n hanh n g h i t h d c difcfc goi la tham k h u ^ n , liic diJa tre ba ngay t u 6 i va

dky t h a n g

K h i dircrc ba ngay tu6i, diJa tre duTcfc dat I6n tr6n

m6t cai sang (hay met) Cai sang dung difa nhe nhe

Ngifcfi ta c&u kha'n, th^m t h i : "Ba ngay la con cua ma,

bon ngay la con cua ngtfdi; diJa tre nay con ai, d&'n

ma nhan la'y!" Mot ba gia hang xdm, chia dbng tien

ra, gia b6 dvfa cho ma de "mua" cua ma dda be cd cai

ten xa'u ma ma che kh6ng b i t di "DtfOc" tien rbi, ma

di The' la dda be la con cua ngiTcfi

Trong nghi thiJc tren, vi sao lai chon m6t ba gia,

mat ba gia hang xom, chSng ho hang gi vdi ngtfcfi me

de diJa tre, lam "ngUdi mua"? Nguygn do thg' nay: Ngtfdi

Thai bi&'t "tinh" ma: ma kh6ng mua ban diing dSn bao

gicf Ti§u het tien, no cd the lai tdi bit tre di Cd khi,

tiS'c re, nd cung tdi doi lai diJa tre Nd nhd mSt ngtfdi

mua V i the, nd se tim den nha ba gia "mua" dda tre

no cua nd Ta't nhi§n, d nha ba gia, kifi'm ca dem cung

khdng tha'y tre Nd danh chju v^y

Va, trong nghi thiJc tren, vi sao lai dung dvfa cai

sang? NgLTcfi ta khdng ru cho be ngu dau NgUcfi ta

sang say, lam dong tac tach cai vd (trau) ra khdi hat

(gao) V6 la thxi v6 dung, cd the con la t h d xau Hat,

la t i n h tuy, cai td't, cai can thi^'t Con ngifdi, ngay tOf

khdi d&u, phai la chiing sinh thu^n t6't

Di?a tre dSy thang, ngirdi Thai lai t6 chiic le tham

khua'n ba mUcfi ngay - nham tranh cho nd cac loai ma

ac Bon ma nay rat thich chui vao tdc tre V i vay, vao

dip dky thang, fan d"au ti§n trong dcfi, diia tre dtfOc

c i t tdc

Vao dip nay, gia dinh dita tre khdng bao gic; qu§n dang hiJcfng hoa ciing than h6 menh ngu trong cai am nho canh nha Hifcfng hoa dat tren cai khay lam b i n g than cay chud'i

Tdc dda tre, cat ra, dat trong la sen, tha troi theo dong nifdc chay, va, cung liic, ngLfcfi ta ndi Idi c^u mong cho con ngUdi so'ng cuoc ddi thanh than, mat

me nhvf dong n\idc trong xanh

Rieng chdm tdc d thdp diJa tre thi khong cat, ma

phai de lai V i , thdp la nai ra vao cua khuSn (hbn)

Sau do, diia tre difOc t l m goi bang nvfdc thieng va bu6c sgi day thieng vao tay

Chi sau nghi le nay, diia tre mdi thoat khoi vdng nguy hiem cua cai chet Nd chic song hctn Nd difcfc

coi la ngiTdi thUc thu Va, tCr dd, nd mdi dixac nkm

ac O mien trung va nam Thai Lan, ngudi ta con cd the lam cai hinh duong vat nho, buoc vao mot soi day,

rbi qua'n day quanh that liTng d\ia tre K h i diia tre

chay nhay chai dua, cai bua h i n h dUdng vat liic lie, tirng timg, trong nhtf that CiJ" trong thay cai "con" dang scf Sy la ma da khiep via k i n h hbn, chay xa

d ngirdi C M n L a p

d x\i Chan Lap x\ia, tiic CSm-pu-chia ngay nay, k h i

vijfa sinh con, ngvTdi san phu Ifiy ccrtn nong iSn mu6'i,

rbi ^p vao cufa m i n h Sau 24 gicf, k h i n^m ccfm Ifin

mu6'i diTdc bo ra, t h i , that th^n di6u, ngifdi san phu

CO the xud'ng s6ng \Am nhtf m6t thi^u nOf, v6 tif

Va r b i , ki tCf do, sinh hoat t i n h due cua ngifcfi me

mdi sinh con lai tiep tuc binh thvfcfng nhvf kh6ng c6

chuyfen vijfa sinh de vky Theo ong Chu Dat Quan, s\i

tKan nha Nguyen c6ng can d Chan Lap vao cuoi the

ky X I I I , t h i phu nvl x\i nay rS't da t i n h Ho doi hoi

nhieu ve sinh ly, va khong the "nhjn" sU an n^m

vdi chbng tdi dem thi? 11 ke tOf sau ngay sinh con

d ngKisi Dai-4c

d ngiTcfi Dai-ac (In-do-ne-xi-a), trong thdi gian ngtfcfi

va CO chura, ca vo lan chbng khbng dxigc chkm lura

hoac g&n lura (vi sg d\ia con sinh ra c6 v6't nham),

khong dvtgc an hoa qua va uong m6t so db ub'ng (d&'

con khoi mac cac benh diTcfng rubt), khbng dxxgc due

16 vao cay (vi neu lam vay, diJa con se bi mu), kh6ng

difdc ban Sling, vat quan ao, c^m chubi dao hay goi

hang, khong dxxgc qua'n song, may quanh ngiTbi, kh6ng

difcfc ddng dinh v.v Ngifbi chbng khdng difcfc lam

tudng nha, khong diTcfc ghep van thuyen, khbng diTcfc

dao hb Ngifbi vcf kh6ng ducfc dan gui, dan chieu Ta't

ca nhiJng dibu tren, neu khfing diCdc t r a n h , se cd anh

hifdng xa'u d§'n diJa be s^p ra ddi Ngoai ra, ngifbi phu

nOf D a i 4 c k h i mang thai con nhibu di^u ca'm ky khac nhU: khdng difcfc cho ki§m vao bao (n§u khdng, diJa

tre se bi dil'c), khdng difcfc dap tn?ng (neu kh6ng, diia

tre se bj mu), khdng dxigc t r b n g chubi (neu khdng,

diJa tre se to d^u), kh6ng difdc gifi't ddng vat (neu khbng, tre se quai dj), khbng dtfdc bdc v6 diia (cd the,

di?a tre mdi cd tdc) , khdng ngbi or bac cufa, khong che cui (n6u lam t r a i , sinh ncf se khd), khdng ducfc gi§'t Icfn, r ^ n , ga va rubi, khong dUcfc n h i n bdng m i n h

dvfdi nifdc, khong dircfc di qua chb da x^y ra giet ngUdi

hoac cac con vat

NhOTng dieu kieng ky t r e n cua ngifdi Dai-ac cung la

d i ^ u ki§ng k y ciia ngifdi A n - b d n va ngudi Nitas (In-db-ne-xi-a) N^'u ngudi chbng hay vcf vi pham du chi mbt dieu t h i cung se xay ra bat hanh: diia tre hoac che't trong bung me, hoac se bj tat nhvf nghoeo

CO, chan cong, mat lac

Tuy nhifen, "hau qua" khdng tot cua viec vi pham nhiJng dieu ca'm ky cd the dirge khac phuc Vf du,

ngifdi phu n i l s^p sinh nd vhn cd the dan gui, dan

chi^u, n6'u nhif cd mot phu n i l khac lam hd n h i l n g thao tac d&u tiSn; va ngifdi chbng cd the lam vi&c ma

le ra phai kieng ky "hb" vcf neu cd ngifdi khac tdi

giiip K h i vg m i n h mang thai, ngifdi chbng v^n cd the giet mot con vat nao d&y, txic la v i n cd the "vi pham" di'feu kieng ky, ma khdng scf vg m i n h k h i sinh nd

khdng difgc "me trdn con vudng", neu n h u gi&'t con vat

r b i , ngUcfi c h b n g gia b6 chay di ch6 khac mot lat, sau

do quay trcT l a i , n d i : "La n h i , ai gig't no the nay ?"

K h o n g c h i t r i f d c k h i s i n h ma, ngay k h i s i n h , di

t r a n h nhCfng b§'t trSc, t h i k h o n g nhufng ngifdi va ma

ca ngifcfi c h b n g deu phai tuan theo n h i i n g quy d j n h

cu the M o t so q u y d i n h , c h u n g cho n h i e u dan toe cr

In-do-ne-xi-a, nhiT: m d i ba d5 den lam m o t loat dong

tac ma t h u a t de giiip viec s i n h ncr dtrgc n h a n h , gon:

m d ta't ca h o m , t u , cura c6 d t r o n g nha, v i ng'u dong

k i n , se can t r d sU s i n h nd C u n g vdi muc d i c h ay,

\\Xdi dao p h a i diTcfc r i i t k h o i chuoi, cac c6 gai p h a i thao

cac vong deo k h o i tay, chan, c6 va bo xoa tdc

d ngircri dan dao B a l i Ngifcri dan dao Ba-H thxic h i e n n h i e u viec, giiip ngtfcfi

p h u n i l s i n h ncr di dang M o t t r o n g n h i l n g viec m a n g

lai hieu qua n h a t la lay chbi diifa n h i i n g nifdc r b i treo

phia tr&n m a t ngiXdi san p h u dang n a m sao cho tOrng

giot nirdc nho x u b n g d i i n g mieng N h a u ciia diia be

dMc cat b a n g cat tre, nita, chit k h o n g cat bang dao

k i m loai, sau do, diTcfc cho vao v6 qua dOfa, rbi dtrcJc

boc bang ba mia N e u tre la t r a i , t h i hoc do difdc chon

of ben phai cufa ra vao, con neu tre la gai t h i chbn

ben t r a i T a i cho chon nhau, ngiTcfi ta dot mot dong

lufa rbi diJng t a m m o t ban t h d

Sau k h i diia be ra dcfi, t h i diJa be va, ca bo me no,

deu bj coi la ban, can dxxac riJa sach T h b i k y hi coi

la ba'n ciia ngiTdi cha la 3 ngay, ciia ngUcfi me va dita

be la 42 ngay T r o n g t h d i gian nay p h a i l a m IS t§' k h i diJa be r u n g rb'n, k h i diia be 12 ngay va 42 ngay tuoi

C h i cac t h a y te dac biet m d i dUcfc l a m cac n g h i thiJc

tiy ruTa nay T r o n g subt t h d i gian tay rUa, ngifbi me

k h o n g difcrc den den, chua

Vao ngay thxi bbn miTcfi hai sau k h i ra dcfi, diia be

n h a n difcfc Ibi ban phifdc ciia t h l y te D i i a be ducfc deo vao c h a n nhufng chiec vong c6 m a n g bua phep

D&'n ngay thi? 105, ngubi ta to chiic cho dita be

"ngay l l ba t h a n g " T h o n g thuTbng, vao d i p IS nay dita

be diXcfc dat t e n D b n g t h d i , n h i e u n g h i thiJc difcfc ti^'n

h a n h d§ t r u y e n cho diJa be s\ic m a n h va giiip no k h o i

m o i t a i hpa

D b i vdi ngi/di Ba-li, k h i diJa be dSy t u d i , ngirdi ta

l a m m 6 t n g h i IS t r o n g the cho no H 6 m do, cha me,

ho h a n g m d i k h a c h , cac v u c6ng, nhac cong den mijfng

v u i N h a n " s i n h n h a t " dau t i f i n , be dvfdc cat toe, chi d§' lai m o t c h o m d t h o p Va, c u n g c h i t d i h o m do, Tan

^ u t i 6 n diia be m d i difpc dat c h a n x u o n g da't (trifdc

ngay do, diia be luon difdc be hoac dat t r e n giifdng)

N g i f d i ta con l a m n h i e u n g h i l i khac c i i n g t6 t i e n , te

than, n h l i m cau m o n g siic khde va b i n h an cho diia

be

O ngirdfi Gia-va

N g h i t h i i c t h a n h me diidc tig'n h a n h vao ngay t h i i

bay tfau t i e n cua t h a n g c6 t h a i t h i i bay cua ngUdi p h u

n i i va c h i d a n h cho ngi;fdi s i n h con Ian dau K h i t i e n

29

hanh nghi I I , gia chii mdi ba con ho hang tdi cung

d u Sla-me-tan - biJa S n t h a n mSt - vdi m i n h K h i khach

den d6ng du, tOf phong trong, n h i l n g ngtfcfi phu ni3

trong nha bifng nhiJng bat ccfm trfing va ccfm t^m ngh&

ra mcfi Ccfm danh cho ngiTcfi mang thai c6 cui dOfa

non, di/a chu6t, xoai chua, chu6'i xanh, du du xanh

Ngoai ra, ngifcfi ta con t r 6 n vao cdm m6t it mSm t6m

cay va m6t chiit mkt mia Ngifdi Gia-va cho rhng, neu

ngifcfi phu nd c6 thai k h i an ma cam thfiy cay t h i it

se sinh con gai, con neu cam tha'y ngot, thi at se sinh

con trai

6 n g b6' va ba me tiTcmg lai n ^ i cung vdi khach

tren nhOtng chiec ghe cao Ngi/cfi chbng d§' m i n h t r a n ,

con ngUcfi va de her vai va xoa tdc Ca hai ngifcfi mac

chiec sa-r6ng ma ho difcfc cha me cho vao ngay ciTdi

K h i tide sap bat d'au, mot 6ng th^y bifng chiec bat

bang dbng dUng nUdc va may canh hoa di lai bSn hai

vg chbng, viy nvfdc vao ho, va doc Idi c^u kha'n: "Nhan

danh thanh A-la n h a n tOf, ta v^y ntfdc t h i d n g len hai

vo chbng, cau hai ngUcfi con dan chau dd'ng Do cung

la iTdc mu£»n ciia t h a n h A-la n h a n tOf"

D&'n day, ngvTcfi phu niJ diing l§n 6 n g th^y la'y m6t

sgi day Idn mau den bu6c quanh bung ngifcfi p h u n i l ,

rbi r u t tCf thSt lifng m i n h mbt con dao 6 n g gia con

dao l§n, rbi, bang m6t dong tac ch^c c h i n , 6ng difa

con dao xuong cAt d\it sai day, 6ng vOfa ndi: "Nhan

danh thanh A-la nhan tOf, ta md difcfng cho difa tre d§'

no khSng n^m lau trong bung me qua chin thang, cung

khbng ra sdm qua, d§' no ra ddi d l dang, nhanh chdng

Do cung la y mu6'n cua t h a n h A-la nhan tijf"

Sau do, ngifcfi chbng cam con dao Idn tfdm xubng qua dCfa xanh dvfdi chan; rbi, gicf l&n, chem manh, bura ddi qua diifa Moi ngifcfi thor phao, v6 tay vui ve k h i

thay qua dOfa buTa lam d6i: do la da'u hi^u bao trifdc cuoc sinh nd sap tdi se dien ra d l dang Se la diem

khong tbt, neu ngifdi chbng phai chem den nhat t h i t hai mdi bura doi dirge qua difa

K h i d\ia be vOfa lot long me, ba dd v6 tay manh ba

ran phia tr6n no de no chi sg m6t ikn trong ddi t h o i

Sau nay, khong c6 gi cd th§ lam no sg nUa Sau k h i

dirge tam rura, diJa be dirge quan bang vay cua me Vay nay se la cai bua thieng cho d\Ja tre trong suot cu6c dcfi Mbi k h i gap bat hanh hay dau 6'm, ngiTcfi Gia-va thircfng dat cai vay do dirdi goi n l m hoac phu l§n mat

k h i ngu Nhau dirge ba dd boc vao mieng vai t r a n g sach se rbi cho vao m6t chiec b i n h de ngirdi b6' dem ch6n Neu la con trai, nhau dirge eh6n trirdc eufa nha

de k h i Idn dxia be se di ra ngoai, ncfi ma ca the gidi

md ra trirdc mat no Con neu la con gai, nhau dirge chon ngay t r o n g san nha de diia be sau nay se thanh

ba chu k h i di l^y chbng

V a i t r o c u a nhuTng o n g chiong

d nhieu dan tbe, ngirdi ta cho rang, k h i ngirdi vg

sinh nd, sif cd mat cua ngirdi chbng la ra't can thiet

Theo quan ni§m cua ngiTdi Gia-va (In-d6-n§-xi-a), cd

mat ngifdi chbng, ngi/di vd se sinh nd d l hcTn, vi dxia

be muon ra nhanh di nhin mat b6' K h i ngudi vcf sinh

nd ma ngifdi chbng khong c6 nha, ngiTcfi ta thay bang

mot cot g6 cao bang ngifcfi, dku cot c6 qua'n chiec khan

cua ngtfdi chbng

De du'a tre ra ddi nhanh, cac ong chbng thubc ngUcfi

T6-rat-gia lay khan quS'n hi.y Ian vong quanh bung rbi

lai bay Fan thao ra Ngifcfi ta con ban t§n, ban siing,

de mong sxX ra dcri cua dita tre difcfc nhanh, nhanh nhtf

mui ten, hon dan bay vay

d ngifdi Mi-nang-ka-bao, ngiTcfi chbng (va, noi chung,

nam gidi) khong diTcfc c6 mat khi ngifcfi dan ba sinh

nd, vi nhif vay, se lam ngifcfi dan ba ngUcfng (ra't c6

the day la anh hifdng ciia Hbi giao) Xifa kia, ngifcfi

Dai-ac CO tuc: sau k h i du'a tre ra ddi, phai t6 chitc

san dau ngifcfi lam le te cac hbn ma khien cac ma d l

diJa be difgc y§n -do la tuc hien te thay

Khong may me hoac con bi chet

Khbng phai bao gicf sif sinh nor cua ngtfdi phu n i l

cung dien ra binh thifdng va thuSn Icfi Co k h i dxia

tre ch§'t ngay trong bung me Co k h i ngifcfi me bi c h i t

trong khi mang thai Co k h i ngifdi me lai sinh lien

hai diJa con m6t liic Ta't ca nhiJng dibu tren db'i vdi

n h i l u dan toe d Dong Nam A, la nhiJng diem xa'u, phai

giai quyet bang nhilng nghi thdc dac biet

Mbt khi ngifcfi phu niJ dang mang thai ma bj chet,

ngifcfi Mien tien hanh phu phep rbi chbn xac ngifcfi

ch&'t tai mbt ncfi k i n dao, de cho tdi cac kig'p sau,

nhiJng ngifdi dan ong nao la'y phai ngifdi phu nxi tOfng

bi ch&'t k h i dang mang thai kia se khdng gap phai

t i n h canh tifcmg tif ni3a Ngifdi ta cung lay cai thai trong bung ngifdi dan ba chet, bi mat chon c^n than Neu khbng, canh phu thiiy ma lay difcfc cai thai l y

thi chiing se dung vao cac muc dich xa'u xa, tai hai

Neu dxia tre sinh ra da chet tif trong bung me,

ngifdi M i l n xifa la'y vai boc qu^n t h i hai, hoac de t h i hai trong quan tai (neu c6) Trong boc hay trong quan

tai §iy difcfc dat kem theo mbt thoi s^t Sau do, trong khi tien hanh le chbn cat dita be, ngifdi nha kha'n

th^m cau "sat chifa mem nhun, chd quay lai", de mong dieu ba't hanh % vinh v i l n khong tai d i i n db'i vdi

ngurdi me va gia dinh - txia nhxX sat, khbng bao gid

mem nhun ra ca Db'i vdi ngifdi Mien, neu ngifdi me

bi chet luc con con dang nhd, ngifdi ta tS chxic mdt

nghi le goi la lep-bya Lep-bya la hbn ngifdi, difdi dang hinh con bifdm H6n me va hbn con bao gid cung c6

quan hg dac bi§t, va rang bubc, quy$n chat vdi nhau

K h i ngifdi me c h i t , t\ic la khi hbn cua ba ta khbng con t r i i ngu trong than xac nxia, t h i hbn a'y c6 thi mang theo hbn dxia tre Neu dieu nay xay ra, tiJc la hbn cua dxia tre bi mang theo di, dxia tre ta't khbng

song noi Nghi 11 lep-bya chinh nham tach hbn con khoi hbn me T i l n hanh nghi 11 la mbt ngifdi dan ba

CO h i l u biet vb va'n d& nay Ba ta l^m r^m kha'n vai

ba bai tKkn chu, rbi dat mbt cai gifcTng tren nen, ben

canh xac ngifdi me Sau do, vOfa khua chan miia tay

-mdi d&u con khoan thai, sau tSng dkn tdi miic ^ n

nhir di&n loan - ba vOfa ti§p tuc Kim rkm kMn n h i l n g

cku t h i n chii hi hiim cua m i n h Dat manh vai xu6'ng

m&t gifcmg, r b i , b^ng nhiJng l&i thd'ng thi^t, ba ta nai

n i van x i n hbn ngiTcfi me vOfa qua c6' dOfng mang hbn

con di theo va hay de cho hbn con d lai vdi thkn xac

cua no Va, b^ng d6ng tac nhe nhang, ba ta nkng chifi'c

khan tay lam b6 dd ISy hbn diia be, dUa c i n than dat

l§n ngUc diia be

Trrfofng h g p s i n h d 6 i Ngu&i T6-gat-gia coi vi6c sinh d6i la diem doc Ngifcfi

ta cho r i n g , nhiJng dvJa tre sinh d6i khSng chi la

chung m6t dong mau, ma con chung m6t hcfi t h d , m6t

l i n h hbn Neu la khac gidi, m6t dxia tre se la'y hbn

sb'ng cua di?a kia V i vay, diJa y§u se bj giet ngay, con

diJa khoe diTcfc trao cho ho hang nubi O ngtfdi Dai-^c,

n§u CO trvfcrng hcfp sinh dbi, t h i m6t trong hai dxia tre

bi bo vao rOfng N h i i n g ngifdi p h u nCt T6-rat gia ra't

scf sinh dbi K h i bi&'t c6 trifcfng hcfp sinh d6i of lang

bgn, ho lo scf dibu do se xiy ra vdi m i n h t r a n h

vi§c de sinh d6i vao sang sdm mbt hom sSp de, ngiTbi

phu ni? cung ba dd ra sbng, ruTa tai, ruTa tay, te nvfdc

theo dong ch^y va ndi: " X i n diifng t6i phai de sinh

dbi", rbi nem xub'ng song m6t chi§'c ao cu, m6t i t toe

va vai manh mong tay Vfe nha, ngtfbi phu n i l Ky phai

an ng6 rang ngay dodi g&m, san nha, k h i an khSng

difgc dung tay ma chi dung mi&ng; r b i khfing dutfc l&n

nha hhng cHu thang, ma b i n g m b t cay g6 NgUbi

T6-rat-gia goi tuc nay la Mo e-va nghIa la t r a n h dillu

da

d ngifbi Su-dra va ngil&i Ve-si, sinh d6i khac gidi

dxigc coi la ma-nak sa-lakh, nghia la a\X sin h n d t b i

l6i, va n h i i n g diJa tre sinh d6i dUtfc goi la kem-bar sa-lakh nghla'la n h i i n g diJa sinh doi t b i l&i Cach day khbng lau, sau k h i de sinh d6i ba me ngtfdi Su-dra va

Ve-si cung hai dxia con phai rbi ngay khoi lang, ra

sbng ba thang trong mbt tiip Teu gan nghIa dia H&'t

ba thang, sau mbt cube l i tb' dac bi§t, ba me con mdi

ducfc phep ve nha Xvfa kia, d tbc ngtfbi Su-dra va Ve-si

con phb bi^n tuc lam 16 ctfdi cho hai di^a tre sinh d6i trifdc k h i chiing d&'n tubi t h a n h nien

(3 ngvfcri Ni-as, hai diia tre sinh dbi b i gifi't, va cha

me chung bi coi la nhi?ng ngvrbi tbi loi trong subt mbt nam C( ngvfcfi Dai-ac mien Tay, cap tre sinh dbi cung gidi dvfcfc coi la diem lanh, con khac gidi, di^m diJ DiJa con trai trong trU&ng htfp sinh doi khac gidi se diicfc dem cho t u trifdng nuoi de lam nb le

Trong quan niem ciia ngtfcfi Ba-li, cap sinh dbi mbt trai mot gai, la diem xa'u cho ca cong dong Con hai diia tre sinh d6i cung gidi t h i lai la hien tOUng binh

thifcfng Trong trifcfng hcfp hai d\ia tre sinh doi khac

gidi, d& tranh tai hoa cho xdm lang, phai tiS'n hanh

nghi 11 t^y uiS phi?c tap K h i vijfa difcfc t i n cd sinh doi

khac gidi, dan lang danh mo bao ddng , dong thbi cufa

cac dfen chua lap tiJc diTcfc ddng lai va dvfcfc treo la di

bao cho moi ngifbi bibt la khbng diTcfc vao Khdng mbt

nghi thvic, m6t h6i 11 nao diftfc tien hanh, va toan b6

cu6c s6'ng cua lang xom h"au nhvf te ligt

6 n g bo va ba ne - "nhiJng ngir&i mMc toi" - cung

hai diJa tre sinh doi khac gidi phai ra song or mot ncfi

kh6ng l i n h thi§ng nao do (nhvf nghia dia ch^ng han)

trong su6't 42 ngay Sau th&i han bi "duoi" do, ho mdi

dtfcfc t r d v1 nha, va dan lang t h i lam ngay 11 iiy ug'

D6'i vdi ngirdi Kha-si, stf sinh doi diTcfc coi la khong

lanh, n h u quan niem cua nhieu dan toe khac Nhifng,

giai thfch cua ngiTdi Kha-si ve dieu do the hien quan

dig'm rieng cua ho NgiTcfi Kha-si cho r i n g chi c6 m6t

ba t6 d^u tien, goi la Kai-o-bg, va m6t 6ng to dau tien,

goi la U-tha V i a n g V i the, tai mot thdi diem nha't

dinh, chi cd the cd mot diJa tre - hoac trai, hoSc gai

- ra ddi ma thoi Sinh doi, ro rang la ba't binh thifcfng

Do la ke't qua cua s\l trijfng phat cua than linh doi vdi

hanh vi xam pham luat tuc cong dbng cua mot thanh

vi6n nao do trong t h | t6c Sinh doi m6t trai mdt gai

cang c»;e ky te hai hcfn vi di^u ay cd nghia la s\i 6

ue' da dien ra ngay trong long ngirdi me k h i ngtfdi me

mang thai: hai diia tre chung song vdi nhau, da ke't

hon vdi nhau tiif trong long me

K h i che't, hai c6't cua nhving ngirdi sinh doi khdng

diTcfc dat chung trong nghia dia cua c6ng dbng

I I

T E N G O I

Db'i vdi cac dan toe Dbng Nam A, viec dat ten cho diJa be mdi ra ddi chig'm vi t r i kha quan trong va cd

y nghia Idn doi vdi cube song khbng chi cua Ma be

ma con doi vdi ca gia dinh dong toe M6i dan tbe cd nhiJng kieng ky, nhiJng quy tac va nhiJng nghi thiic rigng trong viec dat ten cho tre Qua nhi3ng phong tuc va nghi thite dat tgn, ta cd the phan nao tha'y duoc nhving net sinh boat van hda cua tCfng tbc ngUbi, ti^ng dan tbc Cac phong tuc dat ten cf Dbng Nam A ra't khac nhau va da dang trong tOfng dan tbc, tiifng nhdm toe ngifdi Difdi day, chung tbi chi gidi thigu mot so nghi thdc va each dat tgn cho tre scf sinh i t nhieu mang nhi3ng s^c thai doc dao

Dat ten theo ten to tien

Db'i vdi ngifbi dan dao Sum-ba (In-d6-ng-xi-a), mbt dda be ra ddi la ni^m vui khbng chi cua gia dinh ma con cua ca lang Nfgm vui khbng chi d chb cd them m6t thanh vien mdi cua gia dinh va cua lang xdm, ma

37

con d chb m 6 t ngifdi t h a n qua c6' nao do cua gia d i n h

da t a i s i n h , da n h a p h b n vao Ma be m d i r a dcfi Bcri

vSy, vi6c dat t g n cho dda be la n g h i t h i i c i t n h i e u

m a n g t i n h m a t h u a t

L i d a t t e n difcfc t i e n h a n h n g a y l i i c cat r6'n cho diia

be Ba con ho h a n g , l a n g x o m diTcfc m d i t d i dvf dd'

c h i t n g k i e n gicf p h u t dila be c6 t e n , n g h i a la trdr t h a n h

ngtfdi thurc str Ba d5 lay m a n h rwia sac cat r6'n cho

be M a u tuf v e t cat rcfi x u o n g K h i do, m o t ngtfdi dai

di§n CO t u d i cua d o n g ho Ian \\igt n h a c t e n n h i i n g

ngUdi da khua't L u c v§'t cat ngufng chay m a u la l i i c

l i n h h b n v i t o t i e n vijfa dUcfc n h a c t e n m d i n h a p vao

cd t h e dita be V a cai t e n cua v i to t i e n do t r d t h a n h

t§n goi c h i n h t h i t c cua no

T i m t e n t r o n g b a t nitdrc

Ngifcfi p h u ni? L i - s u ( m 6 t t6c ngifcfi s o n g or v u n g

Tarn giac v a n g ) thtrcrng s i n h de t r e n g i u d n g cua m i n h

hay b e n c a n h bep lufa N g a y sau k h i diJa t r e ra dcfi,

gia d i n h p h a i t h i t m o t con Icfn r b i m d i t h a y cving den

dem t h i t con Ictn do c u n g vai do v a t k h a c d i te, t a an

t h ^ n hp m e n h cua lang Vijfa d a n g do te, t h ^ c i i n g

vCfa kha'n: " N h d p h i i c l a n h cua n g a i m a c h i i n g t o i cd

th§m d i i a be m d i M o n g n g a i c h a m n o m x d m lang,

dijfng d&' xay r a c h u y e n gi k h d n g l a n h M o n g n g a i ban

phurdc cho diia be C h i i n g t o i x i n n g a i cho di?a be cai

t&n X i n n g a i hay p h u h6, cho no c h o n g I d n n h i r qua

difa to, cho no khoe m a n h va s 6 n g l a u "

Sau da'y, v i t\iky c t i n g t r d vb n g 6 i n h a ncfi be s i n h

ra, l a m l i c i i n g t§' to t i e n , c&u m o n g t d t i e n ban p h u d c cho be M o t chiec b a n tha'p t r e n d a t b a t n u d c va h a i

b a t rvTcfu difdc bay t r o n g n h a V i t h b y c u n g n e m m 6 t

d b n g bac t r l n g vao b a t ntfdc r b i d u n g n h i l n g v6 dc

t i e n doan t§n diJa be M d i k h i goi r a m 6 t cai t&n ( t h o a t

d&u la t g n cac v i t d n d i tiS'ng), th'ay l a i t h a m b t v6

dc vao b a t nvfdc N e u v6 dc nguTa t r o n g b a t nxidc t h i

cai t 6 n m a t h a y vCra goi t r d t h a n h t g n c h i n h thvJc cua

Ma be

T u y diJa be da c6 t e n , n h i i n g h a n g ngay, moi ngtrdi

goi n o b a n g t e n goi t h i J t\i d a n h r i e n g cho con t r a i

va c o n gai C h i nhOtng k h i t h a t can t h i e t , ngtfdi L i - s u

m d i goi t e n t h t f c cua diia be

T e n x a u , t e n d e p

C u n g nhvr dan tbc V i e t , n h i e u d a n toe k h o n g goi

con t r e b a n g t e n that m a goi b a n g cai t§n xa'u, de ma

q u y che, k h o n g b a t c h i i n g d i D d i v d i n g i f d i T 6 - r a t - g i a

(In-do-ne-xi-a), t r o n g sudt m d t t h a n g dau sau k h i Ma

con r a d d i , cha me k h o n g d a t t e n cho con v i scf no b j

d m Sau m d t t h a n g , k h i Ma con da c i t n g cap, cha me

m d i dat t e n cho con Vao k y t r a n g thifcfng t i i & n m d i

d a t t 6 n , de con c h o n g I d n K h i d a t t e n , ngiTdi T 6 - r a t - g i a

c h o n cai t e n xSu de dat cho con, v d i h y v o n g la n g h e

tha'y cai t e n xa'u do, ma q u y se chg, k h d n g b d t diia be

di

Ngifcfi Tay, Nung, chifa dat t6n ngay cho dvJa be

mdi sinh Cha me thtfcfng goi con b^ng t§n cac con

vat quen thu6c nhiT con chd, con meo hoac nhiing t&n

chung nhif con trai, con gai Chi den k h i con trtTorng

thanh, cha me mdi lam 11 dat tSn Cha me chon sSn

m6t so t^n cho con rbi mdi th^y cung tdi lam l i chon

ten Vj th'ay cung lam l i trifdc ban thd gia tien foi

gieo ba dong bac trang Ba dong bac rai xudng ma hai

dbng ngufa m6t dong xa'p la to tiSn da cha'p nhan cai

t§n da dvcgc chon Nhir dan tdc Viet va mdt so dan

t6c khac d Dong Nam A, ngudi Tay, Nung tranh dat

ten con t r u n g vdi tfen ong ba, to tien, chii bac, anh

em ho hang ndi ngoai g^n gui

Ten cha, ten con Ra't nhi"gu dan t6c d Dong Nam A, dac bi§t la cac

dan tdc nho, khdng c6 ho M6i ngtfdi chi c6 mot cai

tSn Cai t§n do lai dvcac ghep vao mot tCr chung chi

gidi t i n h ciia diJa be Dudi day la each dat ten nhif

vay cua ngtfdi La-hu (d Lao, Thai Lan ) Sau k h i dda

be ra ddi, vao mot ngay cua d^u tii&n trang, b6' me

mdi nhCTng ngudi c6 tuoi den dat t§n cho con minh

Neu be la trai t h i tieng dku la Ca (con trai), con la

gai thi tig'ng d^u la Na (con gai) Ti§ng thii hai ciia

t§n difcfc chon theo nhi'Su each: hoac theo thit t\X con

cai trong nha U i : ca, Leh: lit ; hoac theo thdi gian

lue diJa be ra ddi: Sao: sang, Hp§u: td'i; hoac theo t§n

goi cua ngay sinh: Hpui: ngay eon cho, Va: ngay con

meo, Ga: ngay con ga Do do, cac chu be ngUdi La-hu

thirdng CO nhttng ten hoan ehinh n h u sau: Ca U i , Ca

Leh hoac Ca Sao, Ca Hp§u, Ca Hpui, Ca Va Con t§n cac e6 be se la Na U i , Na Leh hoac Na Sao, Na Hpfiu

K h i hai vcf chbng cd eon t h i ten cua hai ngtfdi lap tiie difc;c goi theo ten diJa con d&u tien V i du, diJa con c6 t§n la Ca U i , t h i bd, me dtfcfc goi la bd Ca U i , me Ca

U i K h i cd diia chau dau tien, ten cua ong va ba lai dd'i theo ten chau V i du difa chau sinh ra cd ten la

Na Leh t h i ten ong, ba se la: Ong Na Leh, ba Na Leh Cach goi ten nhtf vay giiip biet dtfgc ngtfdi nao

do thudc dong tdc nao

Cung vdi muc dich "Ghi nhd dong tdc", mot so dan toe lai dat t§n con mang mot phan ten cha V i du nhtf ngtfdi A-Kha d Lao va Thai Lan: neu ten cua ngtfdi cha la Byeu Seh t h i tig'ng d&u cua ten con la Seh Do do, eon eua ong Byeu Seh cd the se la Seh Tab, Seh Peu hay Seh Sao

Con ddi vdi ngifdi Mien (My-an-ma), tu: liic mdi lot long cho tdi 12 tuo'i, tre dtfde goi ten gan vdi ten cha Nura d&u ten goi theo thiJ ttf trong nha: Kao - con trai d&u, Kai - eon trai thiJ hai, San - eon trai thiJ ba,

Su - eon trai thti" ttf, U - con trai th\i nam; Mai - con

gai d^u, Nai - con gai t h d hai, Fam - con gai thU- ba,

Fai - con gai thxi ttf, Man - con gai t h i i nam Ntfa sau

la ten thtfc eua ngtfdi cha K h i dtJa be trai dtfdc

12 tudi, cha me mdi lam 11 dat ten chinh cho eon

41

C o n , con gai, c h i dvcgc dat tSn m d i trvrdc k h i d i ISiy

c h b n g

Rot nrcru d^t t e n

Ngtf&i Kha-si d M y - a n - m a , c u n g n h t f n h i ^ u dan t6c

khac, d u n g m a n h cat t r e , n i i a de cdt r o n t r e scf s i n h

V i e c k i e n g d u n g dao b a n g o n g sat de cat rd'n t r e sd

s i n h CO t r o n g n h i e u dan toe Cat r o n xong, t r e difcfc

tam b a n g nifdc n o n g d U n g t r o n g chiec b i n h gom m a u

do K h i r o n r u n g , p h a i d u n g t r i i n g c i i n g th'an nirdc

-v i t h a n c6 q u y e n p h e p l a m cho r6'n t r e r u n g

Cai n h a u dtrcrc giiJ ^ n can t h a n t r o n g m o t chiec

b i n h dat, ca't t r o n g n h a , chcJ t d i k h i tig'n h a n h l i dat

ten vao sang h o m sau

C h u ^ n b i cho le dat t g n , m o t ngifdi p h u nOT gia gao

t h a n h bot B o t dat t r o n g chiec quat t r e NgiTdi ta hoa

com da u len m e n v d i nifdc de t h a n h riTOu, r b i cho

r u g u vao b i n h b a n g v6 qua bau k h o , d b n g t h d i dat b 6 t

nghe vao n a m m i e n g ca k h o t r o n g la c h u b i

Cai b i n h chvta n h a u dat a gian givla C a n h b i n h , n e u

be m d i s i n h la t r a i , c6 cai c u n g v a ba m u i t e n , n e u

la gai t h i c6 cai k h u n g det hay don g a n h

M 6 t n g i l d i gia, goi la Ka-bagi-e k h u n , h i e u big't ve

n g h i l i , d i i n g r a l a m c h u I I N g i f d i n a y d a t la chu6'i

l§n n e n n h a , rac m 6 t i t nUdc len la, goi m 6 t v i thl^ln

lam c h i t n g , r b i r o t rxxau k h o i bau, d b n g t h d i k6' ra c a c

ten khac n h a u T e n no t i e p t e n k i a diTcfc ke t r o n g sub't

qua t r i n h riTOu c h a y k h o i bau Cai t e n dxxac n h a c d i i n g

vao l i i c g i o t rifcfu cubi c u n g con d o n g t r § n m i e n g b l u

se la t e n c h i n h t h d c cua diJa t r e Sau do, cha dvia t r e cam b i n h c h i i a n h a u , liic nay da difoc cho t h e m b6t gao va r a g u , lac ba I a n p h i a t r e n diJa t r e , r b i m a n g

b i n h r a k h o i cufa c h i n h , treo vao m o t cai cay d p h i a

ngoai l a n g , x o n g quay ve NiJdc difcfc doi len c h a n cha

diia t r e t r i r d c k h i cha diJa t r e bifdc v a o t r o n g n h a , cho

sach T r o n g n h a , k h i cha diJa t r e n g a m b o t gao t r o n g

m i e n g t h i h a i ngtrdi khac cam h a i m i e n g ca k h o be

t h a n h h a i p h a n Rbi bot gao t r o n vdi b o t nghe va nu'dc dap len c h a n p h a i cua ngiTdi cha, ngUdi me va diia t r e

Cac ngtrdi t h a m dxS 1§ ap bot nghe vao chan t r a i va

diTOc x u c nirdc N g h i l l k e t t h u c B o t gao dUOc p h a n

c h i a cho n h i J n g ngtrdi t h a m dtf D a n b n g , sau do, u d n g rtrou v u i ve

Dap tru-ng doan t e n i

N g h i I I dat t e n ciia ngUdi S i n - t e n g (My-an-ma)dtrcfc

t i e n h a n h theo each thiJc sau:

GitTa p h b n g , dat m o t ro trvtng M 6 i k h i m o t qua

t r i t n g b i dap v d , ba bac ca ciia dtJa t r e dtTa h a i cai que len vai r b i t h a x u o n g , d b n g t h d i h o i "dat t e n du'a tre la gi ?" M o t cai t§n diTcfc ke ra M u b n b i e t t e n nay c6 h d p y t h a n hay k h o n g , can q u a n sat t h e n a m cua h a i cai que N e u c h u n g gac cheo l e n n h a u , t h i do

la da'u h i e u tYikn dbng y Neu k h o n g , can phai tiep

t u c dap qua t r i i n g k h a c , t i e p t u c t u n g que va h o i ve

m o t cai t e n m d i

43

Qua t r i n h t i m cai t§n p h u hgrp y t h i n c i i the t i e p

d i i n cho tdi k h i h a i cai que gac cheo n h a u m d i t h o i

N h i e u t r t f d n g hap, h a n g mfiy c h u c qua t r i i n g b i d^p

v5 ma t e n diJa t r e vhn chxXa diTcfc t i m ra V a , t h e la

ngi/cfi t a t i m each "b§t ep" t h a n l i n h p h a i theo y con

n g i r d i Ba bac ca diia t r e b a t cheo h a i chiec que t r i f d c

k h i t h a va Itfa t h e t h a que sao cho sau k h i rcTi, c h u n g

b a t cheo n h a u N h u " vay, vOfa t i e t k i e m thcfi gian lai

vOra t i e t k i e m d\Xac t r i t n g , va cai t e n "theo y t h a n " d i

Cling t h a n rijfng Tson, difcfc dxXng d c o n g t r i r d c va c o n g

sau n g o i n h a Sau do, th'ay n i n - g u o t x u a t t h a n de t i e p

x u c c h u y e n t r o v d i cac th'an l i n h , qua do t i m h i e u "thiTc

dan" ciia tufng v i t h a n ThuT&ng m 6 i v i t h i n cd sd t h i c h

r i e n g : c6 vj t h i c h Icfn, c6 vj t h i c h ga NhiJfng " t h u c

ddn" se dap iJng ngay b a n g cac con v a t h i e n te L i i c

ngtr&i p h u nvt t r d da, ba dd c u n g vai ba nvla d t r o n g

b u o n g g i i i p cho viec s i n h ncr dk dang T r o n g k h i do,

n h i J n g ngUdi d a n o n g lo c h u a n b i do c u n g C o n t h a y

n i n - g u o t t i e p t u c x i n cac v i t h i n b6 s u n g cac m o n a n

m d i , n e u cac v i chiJa t h o a m a n v d i y e u cau "scf bp"

t r i f d c day

DiJa t r e vOfa ca't t i e n g k h o c chao d d i , ba dd n o i

n h a n h t e n no theo t h d t i ^ s i n h cua no N e u ba c h a m

t r e , r a t c6 the m o t con ma l a u l i n h nao v a t v d q u a n h

do " n o i " t r i r d c Do v^y, n h i J n g h a u qua x a u doi v d i t r e

se xay ra

N a m m a n h cat t r e , n e u la con t r a i , hoac b o n m a n h cat t r e , n e u la con gai, dirge c h u a n b i M o t m a n h d u n g cat r o n T r i f d c k h i cat, cho t r e du6i c h a n r b i t r a i day

rd'n x u o n g Cat d chb n g a n g dau goi cua t r e Sau dd

d u n g c h i buoc va di t d i k h i nao r o n tiT r u n g

N h a u dxidc hoc t r o n g la c h u o i hoac la gi do tiTcfng

t i r L a difcfc xep t h a n h h a i Idp M 6 i Idp h a i la - N e u

d u n g b o n la de goi, hoac m o i Idp bon la - n e u so la

la t a m S6' la p h a i chSn N e u le, t h i t r e d i 6'm dau sai den La'y t a m m a n h m a y buoc goi n h a u l a i Sau dd dem

goi n h a u chon d c a n h cot g i i l a c o n g triTdc n e u diJa t r e

la t r a i , con ng'u diia t r e la gai, t h i c h o n d c a n h cot

b e n p h a i Cac m a n h t r e sau dd difcfc cam q u a n h ch6 c h o n n h a u

d§' I g n ga k h o n g t d i p h a dxidc

D a y rd'n k h o r u n g r a dirge g i n giiJ c^n t h a n M d i

khi tre b | 6'm, nhtf bi nhiSm lanh, vigm phg' quan

thi ngifdi ta qud'n day nay qiianh c6' no

Neu de kho, ngifcfi ta cho rling do su ng&n trdr cua

m6t nat (tK^n) nao do Th^y Turn - sa difcfc nhd tdi

de tim ra nat do Sau do ngifcfi nha san phu dfing db

Cling cho nat N&'u nat kh6ng them Sn "cua diit lot",

vSn lam cho san phu de kho, t h i ngifdi ta bu6c nat

phai ra di bang m6t s6' each thiic, nhtf xat gOfng vao

toe ngifdi san phu, d6't dt, 16ng sue vSt, gie raeh di

tao mui kho chiu N&'u c^n t h i nhv3ng phat siing se

vang len Doi khi, bang nhiJng bi§n phap ciing r^n do,

nat vhn khong chiu lui budc Diia be vkn chifa ra khoi

bung me no K h i Sy, ngifdi ta nghl tdi ma cai N'dang:

no dang nhap vao san phu Ma nay, c6 m6t diem yeu

la ddi la scf dan ong The la nhi3ng ngUdi dan 6ng

difdc buy dong vao trong bubng san phu Ho phcri bay

"vu khi" trtfde mat ma N'dang liie nay trong hinh hai

ngUdi dan ba dau de - gay n6i khi§'p dam cho nd di

buoc no ehay di

Dat ten xau, doi ten de tranh ma ac

Theo quan niem cua nhi(&u dkn tdc d D6ng Nam A,

mot dda tre ra ddi la xay ra m6t cuoc chien ac li§t

gii3a mdt b6n la cac ma ac m6t ben la ngifdi Ca hai ben

deu mudn c6 dd"a tre: ngifdi thi mud'n giil di nu6i, eon

ma t h i mudn cudp Ngay ca khi d\ia tre da Idn, ma ac

vkn lu6n d quanh d\ia tre di tim each eifdp no di Vi vfty,

mSi khi tre bi dau 6'm, eha me lai phai ddi tgn con d^

lOfa ma Difdi diky, chiing t6i noi vi| "cu6c chiS'n" giiJa ngudi

va ma de gianh ISy diJa tre qua vi§c sinh nd va dat t6n cua ngifdi Lao

Ngay sau khi d i t r5n, diJa tre difcfc dat t§n lu6n Cai t§n d^u ti6n cua di?a tre chi la t§n goi au yg'm nhif "cu con", "be con", hoac la nhiJng tOf noi len t i n h each hay m6t net ngoai hinh dac bi&t nao do ciia nd nhvf "thang tai to", "con be m^t dep"

Ngvfdi Lao cho rang, ten goi la bo phan hilu ccf cua m6i con ngtfdi, cho nen, m6t k h i c6 sa thay doi nghiem trong gi do trong cu6c ddi, cai ten cung phai diTcfc doi

lai, sao cho phu hap Cai t&n dku tign, thtfdng la m6t tuc danh au yem, hoac di/a theo dac diim nao dSiy v%

the chS't hay hinh dang cua dd'a tre Nhi^u khi ngodi

Lao dung nhOfng ten xa'u x i dat cho con di danh liifa

cac ma ac va tranh cho con khoi dau 6'm Bat dau d i hoe, tre ducfc mang th&m m6t t§n mdi Het thdi han

tu trong chua, trifdng thanh, tre mdi difcfe mang ten,

ho chinh thdc T&n chinh thvJc nay cung se thay ddi, tuy theo dia vj xa h6i cua ngtfdi do, hoac khi ngifdi

do chuyen eh6 d den ncfi khac Sau m6i Tan bi 6'm dau hoac trong lang c6 benh djch, ngifdi Lao cung hay doi t&n de danh lijfa cac ma ac

D&t ten theo chu"

D6'i vdi ngifdi Mien, ngay sinh cua diia be la rift

quan trong, vi ta't ca, tOf t§n goi, t i n h each dg'n s6

phan cua no hoan toan phu thu6c vao ngay sinh cua

no

Sau k h i tre ra ddi, cha me dat t6n cho no, va dat

sao cho d u n g v d i n g a y s i n h H o n h d m o t o n g th'^y

t i n h t h o n g n g h e n g h i e p , t r a cxiu sach thi§ng, d i n h r a

ngay gid h a n h le L l t h i r d n g dtfoc t i e n h a n h k h i tre

k h o a n g nufa t h a n g t u o i C h o n difcfc ngay l a n h , gicr t o t

r b i , gia d i n h p h a i con em d i mc(i cac o n g ba, cha c h i i

c u n g b a n be t h a n hOu, t d i di^ biJa l i e n hoan TrUdc

k h i dat t e n , be diTcfc goi dau sach se Nifdc goi dku

sac tOr v6 h a t va v6 cay k i n - b o n C u n g v i t h e m a n g h i

thiJc nay goi la k i n - b o n - t a t - t h i

T r e goi dau x o n g , k h a c h d u ISy nifdc t r e goi d&u

rufa tay chSn, v i k i n - b o n la t h i i cky d u n g tiy ue r a t

tot

N g h i I I c h i n h thiJc k h a dcfn g i a n NgiTcfi me 6 m con

n g b i c a n h c h b n g M o i ngifdi quay t h a n h v o n g x u n g

q u a n h NgiT&i t a b a n t a n ve nhvJng cai t e n dep, t e n

hcfp vdi dda t r e R b i o n g bb - hay ba me - d i f b n g n h i f

ban k h o a n k h o xuT, n h d m o t ngifcfi dxxac coi la h i e u

biet, l a i d a n g t r o n g , d§t t e n cho c h a u be NgiTdi ^y

difa ra m o t cai t e n , va c6 t h e con p h ^ n t i c h t h e m vai

a n y u y e n t h ^ m ve cai t e n do T h e la t a t ca m o i ngifdi

d b n g y M o i ngifcfi v u i ve bo t i e n vao cai b a t niTdc goi

d&u de mijfng cho chau be R b i t d i c6 b a n , c h u y e n t r o ,

t r & u t h u b c

Cai t g n dat cho t r e bao gib c u n g t u a n t h u m b t l u a t

n g h i e m n g a t Db' t i m h i e u luSt do, t a hay l a m quen

vdi doan t h d n a y :

Ka, kha, go, gha, nga, ta-nin-la (thii hai)

So, hsa, za, zha, nya, en-ga (thii ba)

Ta, hta, da, dha, no, sa-ne (thit bdy)

Pa, hpa, ba, bha, ma, kia-tha-ba-dt (thit nOm)

La, wa, bd-da-hu (thit tie, niia ngay d(ai)

To, ya, y-a-hu (thit tit, nita ngay sau) Tha, ha, tha-uc-kia(thit sou)

A, ta-nin-ga-nut (chu nh&t)

T r o n g doan thcf t r e n , n h i i n g tOf cubi c u n g la t h v i

t r o n g t i i ^ n M o i t u a n cua M y - a n - m a gbm bay ngay (tCr

t h i J h a i d b n c h u n h a t ) T u y nhifen, t r o n g cac p h e p t i n h

c h i e m t i n h , boi t o a n t i i & n c h i a t h a n h t a m N g a y t h i J

t\X, c h i a t h a n h h a i , la y - a - h u (tOf giiJa triTa den niJa

dem) va b6-da-hu (nufa ngay dau)

T r o n g lukt, m b i t h i i t r o n g t u ^ n iJng v d i m b t n h o m

chi2 cai n h ^ t d i n h NgiTbi s i n h v a o ^ t h i i nao t h i c h i

dvfcfc p h e p CO t i n b a t dku b a n g m 6 t t r o n g cac chiJ cai

t r o n g " n h o m chuf cai t h u b c B ^ y " do m a t h b i R i e n g

n g a y c h u n h a t t h i gbm t o a n bb cac n g u y b n §m

N h i r th§', v i d u , m b t ngifbi s i n h vao t h i J sau c h i difcrc p h e p c6 t e n b S n g T h hoSc H d^u ma t h b i N e u gap m b t c h a n g t r a i cb t e n b a t d a u b a n g c h i l cai "L",

t h i t a cb t h e t i n chac r a n g c h a n g t r a i do s i n h r a vao

ngay thd t\X, n h u ' n g k h o n g p h a i la vao b u b i c h i e u

-gib cua- quy, ma s i n h vao b u b i sang

N g i r b i M i e n t i n r ^ n g , j x g a y s i n h se q u y e t d i n h t i n h

t i n h cua m o i n g t f b i N g i f d i s i n h vao n g a y t h i J hai hay

CO t i n h g h e n t i , n g b vi^c, nhvfng l a i can t h a n ; vao ngay

t h i i ba: tuf t e ; vao ng^y t h i J ti:f: n o n g nay, cau giSn

l u b n , nhiTng k h b n g gian iSu; vao n g a y t h i f n a m : d i u dang, t a n roc subt ngay, c6 k h a n S n g t h a n h dat; vao ngay t h i i sau: ba hoa, khoac loac; vao thi? bay: luc nao

c u n g sSn s a n g s i n h sxi v d i bS't c\i a i ; vao c h u n h a t :

keo k i e t M & i t h i J t r o n g t u ^ n deu c6 m o t con v^t b i e u

t i f o n g : ngLfcfi s i n h t h i i h a i , cam t i n h con h d ; ih\i ha:

sir tvjT; t h i t t i f : nufa d ^ u n g a y : voi c6 nga, va nufa sau

cua ngay: voi k h o n g n g a ; ih\i nSm: c h u 6 t ; th\i sau:

c h u o t b a c h ; thxi bay: Na-ga hay r b n g ; c h u n h a t : c h i m

ga-lon (con v a t h u y & n t h o a i n i l a c h i m nuTa t h u )

DxXa vao n g a y s i n h , n g i r & i M i e n bao gic; c u n g n h &

cac thay c h i e m t i n h lap la so cho con cai m i n h La

s6' l a m b a n g n h i J n g m a n h la co - ch\i k h o n g p h a i b a n g

gi^y - ga'p l a i M 6 t mSt, g h i ro ngay s i n h , t e n , n o i r a

dcfi, va t e n h a n h t i n h d a n g l e n t r o n g l u c s i n h De g h i

dUcfc chCf t r e n "gia'y" t r u y e n t h o n g nay, ngiTdi t a d u n g

b u t t r a m b ^ n g k i m loai M a t con lai cua la so, d&y 6

v u o n g , nhCfng con so t h a n b i ma ngiT&i thifcfng k h d c6

ihi h i e u diTOc L a so cua m o i ngiTc/i, c6 h i n h d a n g m a t

m a k h a c n h a u C h i c6 cac v i p6n-na, n g h i a la cac t u

si B a - l a - m 6 n c h u y e n n g h i e p , m d i d i ^ t h i m q u y e n g h i

vao la so Vao nhv?ng t i e t Ik can t h i e t t r o n g t o a n b6

cuoc ddi ngilcfi m a n g la so, cac thay p 6 n - n a va , thvTcfng

c h i la ho - l a i dLfcfc mcfi t d i t r a cvJu, "giai ma", de t i m

r a m o t cau t r a I d i t h o a d a n g V i d u : t u d i nay, t e n nay,

p h a i tS chd'c c^t toe Ign c h u a vao gicf nay, dvfng n h a

vao t h a n g , n a m k i a t h i m d i h o p , l^y ngtfcJi n h u th§'

nao t h i m d i dtfOc h i r d n g p h i i c , 16c, t h o L a s6' qua la

CO t a m q u a n t r o n g N o dtfOc lap k h i d i i a t r e k h o a n g

5 hay 6 t u 6 i , va dvfOe b6' me g i i l k i n D e n t u d i trvforng

t h a n h , c h u th&' m d i c6 quy§n giiJ la sd cua m i n h T h i e u

la sd, t h i k h o c6 th&' c h o n each t h i l c h o a t d o n g t r g n

m d i c h a n g diTcfng d d i L a sd cd th§' dvrac t r a n g t r i dep

de, sdn son t h e p v a n g T u y nhi§n, n g t f d i Mi§'n k h S n g

Bac

12

Thit tic (niia ngay sau) Y-a-hu

21

Thit sou Sao Kim

6

Chu nhdt Mat trdi

19

TM nam Sao Mdc

Thu: Tu 17 (mua ngay (£au) Sao Thuy

8

Thii: ba Sao Hoa

D o n g

N a m

d b a n g nay, t a tha'y ta't ca gdm 8 6 M d i 6 g h i ba

y d u t o N g o a i th\i t r o n g t u & n va cac sao c h i e u m e n h ,

t a c h i i y t d i c o n sd t r e n gdc p h a i cua tOfng 6 Do la

s6' nam chi phoi cua tOfng sao trong 6 tifcfng ling Neu

cong ta't ca cac con s6' do lai, dUOc s6' tdng 108, con

s6' linh thieng P M t giao M6t ngifdi Mien s6'ng 108

nam, t h i phai chiu s\l chi ph6'i cua t4't ca cac sao Tuy

nhiSn, tuy ngay sinh ma khoang tu6i bi chi ph6i cua

m6i ngir&i m6t khac Ngifcfi con trai sinh ra vao th\i

hai t h i 15 tu6i d&u tien diTdi sao Thai am (Mat Trang),

tCf 16 tdi 23 tu6i: sao Hoa Ngifdi con gai sinh vao

chi'^lu thi^ t u thi trong 21 nam , tCf 12 den 33 tuoi,

difdc sao K i m chieu menh, con trifdc do, Y-a-hu Co

gi dang lifu tam cr day ? X i n hay de y d§'n bon chiJ

D6ng, Tay, Nam, Bic d bon ria khung Cac sao ling

vdi b6'n vi t r i do la cac sao hanh phiic - noi theo ngon

ngil chuyen m6n, la cat tinh NhiJng sao con lai khong

CO difdc pham cha't tot nhiT cac sao tr§n, dac bi§t la

Y-a-hu va sao Tho Di^u a'y c6 nghia la dvia be sinh

vao cac ngay thiJ hiy ra't cd the gap om dau, khd nuoi

trong 10 nam dau; con diia be sinh vao thiJ nam - sao

K i m - t h i an chcJi va Idn l^n v6 sU cho tdi 21 tuoi

Chon ten ghi tren mau song

Viec dat ten tre con, d ngi/di Dai-ac vung bien,

khong lien quan tdi nghi thiic nao ca Ta c6 the thay

nhiing d\ia tre da tdi 7 hoac 8 tu6i rbi ma chifa c6

t§n; chung dvTOc goi bang cai t&n chung ddn gian la

thang cu (doi vdi con trai), cai gai (doi vdi con gai)

Tham chi, khi diia tre da c6 t&n, t h i ten cung c6 the

dugc thay, vi nhiing nguyfen nhan nao do Ngvfdi Dai-ac

52

If

ra't scf mang t§n cua ngUcfi da ch§'t V i th§', k h i m6t

nga&i nao do ch§'t, lap titc nhiing ai cd t6n gid'ng tgn

cua ngtfdi chet phai d6i ngay C\i m6i fan diJa tre 6'm

la m6i l^n cha me d6i ten cho no, de ma ac kh6ng

t i m ra ai ma gay b&nh Viec chon tgn dat cho diJa tre

dxXdc tien hanh n h u sau: NgvTdi ta bifng ra mot bat

ccnn, rbi nhi?ng ngirdi dan ong thu6c ho hang dat len

do nhOfng m^u song ngan, tr6n m6i m^u song c6 ghi

mot cai ten nao day NgiTdi me chon ISy m6t trong

cac m^u song do Cai ten ghi tr§n m^u song ma ngu&i

me chon difcfc se la ten di?a tre Xong, ngu&i me bg" dita tre trao cho "ngUdi cha thiJ hai" cua no (ngi/di c i t

m^u song va khac tSn len) K h i h6 me goi tfen tre, ba

th^y Cling la'y ngdn tay tro ciia minh nhiing vao tiet

ga hoac tiet Icfn rbi boi len tran tre

Goi theo ten con

Ngudi Gia-va thifdng dat mot cai ten tam cho dii'a

be k h i no ba ngay tuoi Theo tap tuc, tre thifdng mang ten ong ba dang song Tre trong cac gia dinh qiiy toe thiJcfng duoc mang ten goc A n Do Nhiing ngiTdi Gia-va theo Thien chiia giao lai cung liic dat cho con minh hai ten: ten ban dja va ten Au Theo phong tuc, cha

me phai d6i ten minh sau k h i sinh con Tuc nay, theo tieng Gia-va, la ka-ra-na-nac - "goi theo tgn con" Ngoai

ra, moi ngildi Gia-va k h i gap ba't hanh, cung hay doi ten - Cach nay, thilc ra, chi la de danh liJfa sd phSn

53

Theo so hat thoc le

O ngUcfi Ba-tac (In-do-ne-xi-a), tre difcfc dat t§n sau

k h i s i n h may ngay N6'u la con t r a i t h i ten do me hoac

6 n g c^u dat Di xem cai t&n c6 hcfp k h 6 n g , ngudi ta

t h i r d n g bdi b l n g hat thoc: k h i dat m o t t e n nao do cho

con (hoac chau) ngifdi dat t e n v6'c m 6 t n a m thoc, neu

so hat thoc t r o n g do ma le t h i ten d j n h dat Siy la

diTcfc, con neu so hat thoc ma c h i n , t h i p h a i doi tSn,

cho den k h i nao nam thoc hoc dixac cd so hat le mdi

t h o i

Khi con ngam vii me

O ca'c d a o A m - b d n , A - r u , B a - b a r , K i - s a r

(In-d6-n§-xi-a) tuc dat t & n difcfc t i e n h a n h n h i f sau:

Ngifcfi bo vOfa goi l§n m o t cai tfen ma m i n h tMy nen

dat cho con, vvjfa dat dxia con vao l o n g me; ng'u diJa

con n g a m v i i me t h i cai ten dd, doi vdi diJa con, la

p h u hgp, con d\ia con k h d n g n g ^ m v u me, t h i ngtrdi

b6' p h a i goi t e n khac, cho den k h i dxia con ngkm vu

me m d i t h d i

Tranh ten ngu-ori da chet

N g i f d i T6-rat-gia k h d n g v6i dat t e n cho con, v i sa

con c h a n g "mang n o i " cai t e n , se h i 6'm dau H d n niJa,

bo me k h d n g bao gid dvfgc n g h l t§n cho con trifdc khi

no ra d d i , t r a n h cho nd b i chet t r o n g b u n g me, hoac

che't yiu T h o n g t h i f d n g , dda be difcfc 6 n g hoac ba dat

t§n k h i nd ba, bon t h a n g t u d i Cai t§n, cd the l i e n

quan t d i m d t t r a n g t h a i hay hoan canh nao d^y, va thvfdng la t u c danh m a n g t i n h mo ta (nhvf m d i t h d ,

nd't r u b i t r a n g , mat ga ) D o i k h i cai ten lai gAn v d i cac cong vi&c ddng ang ( n h i f dot rhy, gieo hat ), hoac

gan v d i cac cong cu lao d o n g (nhvf Ivfdi b i t ca, cud'c liem ), hoac vdi t h d i gian t r o n g ngay (nhvf sang, chi"&u, toi ) TriJf trvfdng hcfp cha me d u n g ten cac loai hoa

de dat t e n cho con gai, k h o n g cd svf khac biet giiJa ten con t r a i va t e n con gai Ngvfdi T6-rat-gia r a t sg dat cho con cai ten cua ngifdi quen biet da chg't, v i nhvf vay, con se d m dau hoac chet y&u N e u dvia be

" k h d n g vfng" cai t e n dvfcfc dat cho - txic nd h i d m

dau-t h i p h a i ddi dau-t g n cho n d

55

I l l

D E THANH NGlTCfl L ^ N

Theo nam thang, Aiia tre se t r d t h a n h ngtfdi Idn

Do la le t u nhien cua cuoc ddi 6 mot xa h6i va moi

dan t6c, ddu c6 nhiJng nghi thi?c xac nhan ho&c danh

da'u thcfi d i l m thanh ngudi Idn cua m6i dita tre

Cac dan t6c d Dong Nam A c6 nhi^u hinh thiJc xac

nhan vigc t r d t h a n h ngUcfi Idn cho con chau m i n h ,

nhif: cat bao quy d&u, cUa rang, nhu6m rang, cat chom

tdc, pha t r i n h Nhifng, cd le, phd bi6'n hcfn ca, xUa

hern ca va cung dac t h u hon ca, la h i n h thiJc ciTa rang,

nhudm rang Con, nhijfng h i n h thitc khac cua nghi 11

xac nhan s\i trudng thanh, d Dong Nam A, tuy cung

dac bi&t nhtfng i t nhieu lai mang s^c thai rigng cua

tOfng dan tdc hay cua mot nhdm tdc ngOdi

Ctfa r&ng, nhuom r&ng den

Vigc cira rang, nhudm rang den, danh da'u s\i kign

t r d t h a n h ngudi Idn cua dita tre, ra't phd bi§'n d nhieu

tdc ngirdi, nhxX Na-ga, Ma-nd, Ka-ren d My-an-ma, La-va

d Thai Lan va d Lao, Khcf-me va Sam-re d Campuchia,

Ba-na, Xtf-dang, Ka-tu d Vi§t Nam, va h l u h&'t cac dan toe vung hai dao

Cvfa rang la mot trong nhiJng nghi thitc quan t r o n g nha't cua l l trifdng t h a n h Thong thudng, chi cvra nhiJng rang cUa NgiTdi ta thudng dung dao, cUa nhd hay da

di cat rang can cat Cac rang con lai dvfgc nhupm den

b^ng mot loai nhua cay Cac dan toe d Dong Nam A

cd nhCfng ly giai khac nhau ve tuc ciTa rang Cd dan toe cho r i n g cifa va nhuom rang cho den de rang ngtrdi khdi gidng rang chd Cd dan tdc cho r i n g ciXa rang de rang ngifdi gidng vdi rang trau hcfn

Den nay, tuc cifa va nhudm rang den vhn con phd

bi^'n d ngifdi Khcr-me (Cam-pu-chia) d ngifdi Khcf-me,

muc dich nghi 11 cua tap tuc nay la di Na-ga, con

ran vat to cua VifcTng qudc, von da bien t h a n h ngifdi, khdng the t r d lai t h a n h r l n ni?a Ngiidi KhcT-me tien hanh nghi thi?c nay khdng phai chi mdt lan: k h i tre fen dau dvTcfc cat tdc, k h i be gai bat dau cd k i n h

nguygt, va, cho cd dau, chii re trirdc k h i cUdi

Cd le hien nay cac dan toe d vung hai dao con giiJ lai nhieu truyen thong xUa hcfn ca Difdi day, chung

tdi x i n t r i n h bay n g h i le t h a n h nien cua ngirdi Na-ga

t r e n dao Pha-Id-re (In-dd-ne-xi-a) Dang chii y ddi vdi

ngirdi Na-ga, ciTa va nhudm rang chi danh cho con gai (con con trai t h i cat bao quy dau)

N g h i l l , dircfc tien hanh hang nam vao cud'i mua khd, trirdc k h i b i t d i u n h i i n g cdng viec ddng ang, va

cd li§n quan tdi cac nghi thifc tra'n an hbn lua va hbn

ru6ng Ilia: mau chay ra trong l i cvfa rang cho cac c6

gai va trong l l c§t bao quy d&u cho cac chang trai tre

CO tac dung t6't cho hbn lua

Nghi thiic cifa rSng va- nhu6m rSng xac nh^n d6

tradng thanh cua c6 gai Ngtfcfi dan ong gia nhat c6ng

dbng tien hanh c6ng viec Ong dung cai ciia sSt nho,

ciTa nhi?ng rang nanh d ham tren c6 gai Sau day, m6t

ba gia dung thu6'c la va cha't chua thuc vat nhuom

den rang cho c6 Ngtfcri Na-ga cho rMng, ngiTcri phu niJ

dep la ngtfdi c6 rang den Chi sau le cifa va nhuom

rang, CO gai mdi dxxac phep gkn gui ngifdi dan ong ma

m i n h t h i c h

Ca hai nghi thifc cat bao quy d^u va cUa, nhu6m

rang difdc ti§'n hanh cung m6t luc va ket thiic bang

da'u v6 va nhay miia M6t vai cap v6 si mac kho mdi

budc ra bai da'u Muc dich cua cu6c dau: ca ngcfi site

manh va tai kheo cua cac chang trai Canh m6i doi

da 'u la cac chang trai Ho vOfa xem da'u vOra nhay miia,

m6 phong nhi?ng dtfdng v6 cua ban minh Xa bai da'u

mot ehiit, n h i i n g c6 gai, mac ao qu&n va deo do trang

siJc hoi le, Axing thanh tiifng nhdm Ho la nhiJng c6

d6ng vien chinh cho cac v6 si va cung la nhilng ngU&i

danh gia tai nang, siic khoe cua eac v6 si Xa hern nijfa

la dam dong ba con ho hang, ngiTcfi lang Tieng trong,

tig'ng cbng, tieng ho reo cua dam ngUdi vang len, bao

hieu tran da'u b^t d^u Cac v6 si, c^m manh vai c6

buoc vien da nho or mot d&u, t i m each danh vao mat

d6'i t h i i Moi k h i mat v6 si nao bj chay mau la dam

d6ng lai ho reo va tran da'u tam dOfng m6t lat R6i

tran da'u lai ti^p tuc, subt hai, ba ti§'ng dbng hb H6i 1§ ket thvic bang nhtJng di§u miia vong tron, keo cho d§'n tan rang sang h6m sau

Dbi vdi dan dao Ba-li (In-d6-n§-xi-a), cvfa rang la mot

le tuc danh da'u stf phat trien ve mat sinh due ciia

n h i i n g thieu nien den tuoi trUcrng thanh Trai, gai Ba-li phai cufa rang nanh, chii" khong phai rang cUa nhif nhieu toe ngifbi khac d Dong Nam A

Viec cUa rang difcfe tien hanh trong th§ vb mat nghi thiie va ra't ton kem ve mat vat cha't Nhat thiet gia chu phai mbi khaeh tdi diJ lien hoan d§ mifng cho con

m i n h V i vay, nhtfng ngifbi ngheo, nhieu k h i khong to chiJc le cvTa rang cho con vao diing do tuoi, ma phai

dcfi k h i eo dieu kien vat eha't kha han - thubng la den

l l eirdi cua eon Neu ai do khong c6 dieu kien diTcfc

lam 11 eifa rang k h i s5ng, t h i k h i chet, trvfdc l l hoa tang, phai diTcfe lam 11 evfa rang Ngirbi Ba-li cho rang

thieu le nay, linh hbn ngUbi chet cd t h I t r d t h a n h quy vdi n h i i n g ehi§'c rang nanh nhif cua Icfn rOfng, va, vdi kiep quy, ed the gay tai hoa cho con chau

Viec cifa rang diTcfc tien hanh bori m6t ngtfdi eo k i n h nghigm, thtfdng la t u si Ba-la-mon Ngir6i difcfe ciJa rang nam len cai ehi&'u, dau dat tr§n gbi va difcfc phu mot manh vai nghi thite, toan than phu mot manh vai trSng Qua t r i n h eifa rang keo dai tOf 15 d&'n 30 phiit NhiJng mau" vun cua rang ducfe cho vao v6 qua dCra

nho CO trang t r i la, hoa dep, va sau do diTcfe dem ehon

trong k h u mieu thd eua gia dinh

X u y e n t a i

Ngifcfi M i e n l a m 11 xuy&n t a i - l l n a y difcfc goi la

N a - t u m M i n - g a - l a D o i v d i m6i e m gai, do la n g h i l i

d a n h da'u biXdc c h u y e n bi§'n ve " c M t " , tOf c M ' t t r e thcf,

sang c h a t t h i e u niJ Sau n a - t u m M i n - g a - l a , c6 cd quyen

y e u va difdc hiTcrng t i n h yeu

G i i l a c a n h o n ao v u i ve cua ncfi h a r i h le, c6 be s&p

diTcfc x u y e n t a i n ^ m chc; dgi Cac b a n be, c h i em ngbi

q u a n h c6 d d n g v i e n Sat ngay c6 be la 6 n g thcf x u y e n

t a i c h u y e n n g h i e p Tay o n g l o n g l a n h k i m x u y S n hkng

v a n g (hoac b a n g bac, neu bo me c6 be t h u 6 c loai ngheo),

O n g c a m chac chiec k i m x u y e n t r o n g tiT t h e sSn sang

dcfi l & n h L e n h se difcfc p h a t ra, l o n g t r o n g , tCf m i e n g

vj c h i e m t i n h c a n h do V j n a y d a n m d t vao la so cua

CO be D a u dc v i cang t h ^ n g , xet doan, de cuoi cung,

c 6 n g b6' "gid x u y e n " da t d i O n g thcf x u y ^ n t a i xuy§n

cai k i m qua t h u y t a i c6 be, c h i n h xac, m a u le K i m

-dau b a n g v a n g -, x u y e n qua t h i t t h i -dau D a u , c6 be,

nao da I d n , p h a i k h d c Co k h d c , k h o n g n h o , ma, gao

l e n Co vijfa gao vCra giay dap L a p t\ic d a m c h i em,

b a n be c6 ao t d i , gii3 tay chSn c6 Va, ho c u n g gao

I6n H o gao con t o hcfn, va a t ca t i e n g gao cvia c6 be

viifa "diTcfc" k i m x u y e n C u n g l u c , b a n n h a c cua x d m

n6i n h a c l e n , v a n g lOfng R6i ngUdi t a n d i ciTdi Rbi

n g i r d i t a d o n g v i e n c6 be: " L d n r b i ! Sao l a i k h d c ?"

N h i e u n h a de n g u y e n k i m , be k i m c o n g l a i t h a n h

k h u y e n l u 6 n cho c6 gai N h a nao ngheo, d a n h gd k i m

t r e n doi t a i c6 gai ra, t h a y b a n g scfi c h i NgUdi t a day

di day l a i scfi c h i , hay cai k i m , cho 16 t a i d&n r o n g ,

r o n g t d i m i i c cd t h e d u t vao vCfa cai c o n g r a hay c o n g

cay CO voi, hay m o t m a n h k i m loai m a v a n g u6n t h a n h

d'ng

C i i th§', t r e n ddi 16 t a i c6 gai, v a t to t h a y dan v a t

n h o de r b i , d e n l i i c 16 t a i d u t vijfa cai na-kat Na-kat

CO h i n h dang hcfi k y : giiJa n h o , h a i dau to, va chia hai

p h a n N a - k a t k h o n g gii? n g u y e n ma di/cfc doi thay, cai

to t h a y the cai n h o , de cuoi c u n g 16 t a i c6 gai dat vCra

cai na - d a - u n g ( k h u y e n tai)

N a - d a - u n g h i n h d'ng, dai chufng 2,5 cm, d i f d n g k i n h

t r e n 1 c m (cd k h i t d i 1,7 cm) D i e u n a y cho t h f i y 16

t a i to den mi?c nao

CJ M y - a n - m a , ngay xifa, c h i cd vua, ho h a n g n h a vua,

c u n g cac q u a n h a m t h i f d n g thtf m d i cd q u y e n difcfc dec na-da-ung v a n g di^m ngoc NhiJng v i 6 n ngpc luc bao

bao q u a n h v i e n k i m cvfcfng hoac v i e n ngoc l d n c h d i

n g d i p h i a trvfdc t a i P h i a sau t a i cd m o t c h u m hbing

ngoc Q u a n l a i cap t h a p hern va q u y toe, du giau may

c u n g c h i d\iac p h e p deo na-da-ung b a n g v a n g ( c h a m

k h a c t i n h te) m a t h o i D a n t h i T d n g l a m dep cho m i n h

b a n g na-da-ung t h u y t i n h cac m a u C o n ngUdi nao m a

" r a c h " qua t h i n h e t vao 16 t a i cai na-da-ung b a n g v a i

C a t c h o m t o e

C a i c h o m tpc d t h d p m6i t r e ci? dai r a theo t h a n g , theo n a m M o t diJa t r e dvTcfc " c h a m sdc" c h u dao, tdc

cang chong t6't Toe t6't tdi miic d6 nao t h i phai cu6n

lai thanh bui Biii toe Idn d^n theo thcfi gian K h i tre

tdi tu6i 11 hoae 13 t h i biii toe dxxac cAt d i

Doi vdi ngirdi Thai, cat chom toe tr&n dau, kh6ng

phai la mot viec t&m thiidng Do la m6t nghi IS han

hoi V i la nghi 11, nen no difdc mang cai ten khac

nhau, tuy dia vi xuat than cua diJa tre Neu be la con

dan den t h i IS goi la Kan kon-chuk hay kan tat-chuk

Neu be la ong hoang con, IS goi la s6-kan D^u le mang

ten goi the nao t h i cung ham y chung eSt toe ca Cai

khac la t&n sang danh rieng cho con nha quyen quy,

con ten tuc thi danh cho con cac loai than dSn T r u y ;

tdi can nguy§n eua no, nghi l l nay dvfdc goi theo ngon

ng\ Pa-li la chu-la-kan-ta-gan-ga-la

Tai sao ngifdi Thai lai cat chom toe cho eon vao

tuoi 11 hay 13 (hoae, tham ehi 15), ma khong vao tuoi

12? Le dan gian: vi ngUdi Thai khong ifa so chan S6'

chan chang hay ho gi ma V i du: Cau thang nha bao

gid cung CO so bae le; neu s6' bac chan, ma de leo len

Nghi le eat toe trai qua nhCfng giai doan, nhiJng

cung each kha t i m i , neu nhif ciJ tuan t h u chat che

luat le ghi trong cac sach Noi "cac loai", vi rang tham

gia nghi le c^t toe, eo ca cac t u si Ba-la-mon Ihn cac

nha sir Tvl sang hom dau gia dinh se c^t toe cho con

tdi chua, thifa vdi cac nha svf, mdi cae sir tdi nha tung

kinh, ban phuc Toi h6m sau, lai mdi th^y t u Ba-la-m6n

Thay tdi, trong bo d6 tr^ng, trang nghi^m TY^y tra

sach thidng, d6'i chieu vdi cac thong s6' khac nhau nhiT

ngay, thang sinh de xac djnh gid lanh cho vi§c hanh

le Vao ngay nay, cac sU van difcfe mdi t d i li6n hoan nhat T6'i hom do, diJa tre dUcfc mang moi t h i ! ngoc nga, hoa tai, vong xuyg'n, day chuyen va an mac dep, sang, ng'u nhif gia dinh giau c6 N h i n diJa tre, ta

CO the' nhan ra bo me no c6 t h u nhap nhu the nao

Ngay thii" ba danh cho nghi IS ehi'nh Bu6i sang, tre van bo do trang K h i thay tu Ba-la-mon noi chi§ng, titc la gid lanh da tdi Cac stf thay mat Phat ban phuc lanh cho gia dinh, cho difa tre va cho ta't ca nhiJng ngifdi tham dU le

Liic hanh IS, diia tre ngbi tr§n ban Scfi day thieng qua'n quanh ban Ngifdi ta xiic nifdc tham cho difa tre Tren dau tre c6 kg't phr&k, va ben canh no c6 binh nifdc thieng, cai t i i va, cung cac bieu tifang linh thieng khac nhtf c6 phrek, v6 qua som-poi, voi toi, vong no-pha-kau, cay ma-tum, la cay sa-ni-et

V i thay tu Ba-la-mon diTa cho diJa tre nUdc dxia

Ong quay ngon nen - goi la duoc chien thang - ba Tan, rbi cdt toe cho dita tre

Trong nghi IS, con difng cai khung nhieu t&ng goi

la bai-si, eon lam IS tham khu^n, cho khuain-hbn an,

du hbn v"& vdi cac va buoc hbn

N h u ba't ky nghi IS nao, sau nghi le cdt toe, khi cac tKan linh diTcrc toai nguy&n, moi ngifdi cung vui

ve ben nhilng mam c6 t h i n h soan

T r a n t h a m v a Lori t h i - nghi le p h a t r i n h

be gai

"Tran tham" la nghi 11 pha t r i n h be gai, c6 ghi

t r o n g sach "Chan Lap Phong tho kf cua sii nha Nguyen

la Chu Dat Quan Nghi l i nay la cua d^n Ch^n Lap

(Campuchia) vao the ky X I I I No dtfcfc tien hanh vao

thang tif, va dUdc to chiic c h i n h thiJc theo thong bao

cua chinh quyen Vao djp nay, c6 k h i mot xom d i i n

ra hang chuc dam t r i n tham

Trade k h i to chitc nghi le pha t r i n h cho con hang

chuc ngay - c6 k h i hang thang - cac bac cha me da

phai lo "chay thay chay thg" Neu nha nao giau hoSc

kha gia t h i thue han nha sM hay t u si Ba-la-m6n

CO bac t u nghiep uy6n tham, cap cao VcJi cac vi nay,

gia phai tra cho m6t Ian pha t r i n h - gbm rvTcfu, gao,

vai, ta lua, do dung bang bac - cao hem nhieu so vdi

cac vi mdi bu"dc vao con difdng t u nghiep Nha nao

ngheo mdi phai thue cac sU, t u si bac tha'p Tuy nhien,

du "c6 gia" tdi miJc do nao di niJa, m&i vi t u si chi

difcJc quyen pha t r i n h mot c6 gai trong m6t nam, ma

thoi Vao liic chang vang toi, gia dinh c6 be mang

kieu, long cung doan nhac tdi rirdc "th'ay" - nha sU

hay t u si - ve nha Thay va c6 be, m6i ngUdi ngbi

t r o n g mot cai sap bang lua sac sd Tieng nhac vang

l§n Tdi gid hanh l i Thay sang sap c6 be, ISy tay a'n

vao tan mang t r i n h c6 be Va, cho tdi k h i mang t r i n h

rach, mau ray ra tay th&y, th^y mdi n i t tay ra Sau

do th^y n h u n g tay vao rifcfu

Co ngvfdi ndi r^ng cha me, cung m5i tha n n h a n va

lang gi^ng cua c6 be iSfy rifcfu ma 6ng th^y pha t r i n h

vufa n h i i n g tay d i n h mau vao rbi cha'm l§n tran, hofic

u6'ng Co ngtfdi lai ndi, vi th^y ay pha t r i n h c6 gai thuc

s\i, CO ngtfdi ndi khdng V i le ngifdi ta khdng cho phep

6ng siJ T r u n g Hoa chiJng kien cac viec trong sap c6

be ay, nen 6ng ta khong the nao biet ro thtTc hif Ti&'c

thay, ng'u 6ng sii dotfc chui vao trong sap, t h i dau dg'n noi CO hoc gia phtfcmg Tay phai b§n khoSn ban luan

Sau I I pha t r i n h , c6 be kh6ng phai ngu chung phong

vdi b5 me nOfa Co dvrgc ttf do, khdng bi ca'm doan gi

ca Ngirdi Chan Lap xifa l ^ y nhau tCf k h i con r^t tre

Nam, niJ cd the a n n^m vdi nhau trvTdc k h i t6 chi?c

cvrdi Khdng ai ch6 ctfdi trach mdc ho v"g chuyen dd Ngifdi Thai cung ti§'n hanh nghi le pha t r i n h cho

be gai Dd la L d i t h i , tSn goi theo t i ^ n g T r u n g Qud'c trong ghi chep cua ong Vvfcfng Ky vao thg' ky X V I No

cd nghia la "cai chef hanh phuc" Cai nghia nay ngb

ngo Tuy nhien, vi day la nghi thdc d da't Thai Lan

xvfa, nen ta khdng ro nghia thUc cua no la gi

Vao thdi xa xvfa, cung nhif d nhil^u dan tdc phvTdng Dong khac, ngifdi Thai x a y dtfng gia dinh ra't sdm Tuy nhi&n, trifdc k h i iSfy chbng, be gai ph ^ i qua nghi

l i Lcfi t h i Vao n a m be 9 tudi, cha me mdi mdt vi t u

si t d i "ti^n hanh nghi thiJc nay V i t u si t u n g k i n h

thigng, sau dd, dung ngdn tay a'n manh vao trong cura

m i n h be Mang t r i n h rach Mau chay Tay vi t u si

dinh d&y mau V i t u si l^y ngon tay c6 mau do cM'm

len t r a n be va tran ba me be

TrUdc Vvfcmg Ky chOfng mot t M ky, m6t nha quan

sat T r u n g Qu6'c con chifng kien m6t k i l u Lcfi t h i khac

dvrdc td chu:c vao dip l i cifdi Cac nha sif cung diTdc

mdi tSi trong dip nay Va, m6t nha svf tig'n hanh pha

t r i n h c6 dau rbi cha'm dau do (bang mau - di nhign)

len t r a n chii re

C 4 t B a o Quy D&u

L I cat bao quy d&u cua ngLfcJi Cham goi la Khi-lan

Nghi le nay ducfc t6n trong dac bi&t d ngifdi Cham

Hoi giao Day la nghi thiJc danh da'u sU chuy§'n ti^p

sang thdi ky trifdng thanh cua cac thifiu ni§n Thud

xifa, ngifdi Cham c6 k h i c^t bao quy d^u cho tre mdi

sinh diTcfc b^y ngay NhiXng thdng thiTdng, tre d\Xgc

12, 13 tu6i ngifdi ta mdi lam 11 cat bao quy d^u Vi§c

cat bao quy d'au cho tre thifdng difcfc hai, ba gia dinh

cung t6 chiic Difcfc giang giai tai sao phai lam nhif

vay n&n difa tre khdng l^n t r a n h Trong k h i moi ngifdi

c^u nguy§n, cd k h i danh chudng, trd'ng, thi ngifdi cha

dSn con trai de'n ngoi b6n mdt cky chuo'i, rbi diing sau

gii3 canh tay hoac vai no, cho no them vilng da Ngifdi

cat dung hai chiec kep bang hai manh tre bu6c chat

vao nhau M6t chifi'c kep dung gia chat quy d&u - b^ng

each kep mdt d&u vao quy dSu, con d&u kia c^m vao

than cay chud'i Chiec kep dung keo ph'^n da thCta d

d^u difdng vat cang ra Ngifdi c^t dtfa ludi dao sAc mi&'t

that nhanh, sat ngay chi§'c kep t h i l nha't, rbi My chb

da diit len cho quy d&u Idi ra Sau vai ngay n^m nghi

- vi, quy d^u loi ra, lam cho be khd chiu - be se quen d&n, va t r d nen hanh dien vi da qua 11 cdt bao quy

d&u Xong 11, gia dinh ta cfn ong th^y hkng mdt con

ga, mot trai dOfa, mdt i t tien va mot nam scfi bong trang

O ngifdi Na-ga (In-d6-ne-xi-a), ghi l i cat bao quy d'au

cho cac chang trai dMc tien hanh tr&n long mot ddng

song can Ngifdi ta bi mat difa cac chang trai tijf nha

ra ncfi hanh le de mot ong gia c6 k i n h nghi&m lam

"phSu thuat" C ^ t bao quy d'au xong, chang trai "trifdng thanh" do phai or ri§ng bi&t tai Tau coi ruong cho den

k h i lanh vet cat Trong thdi gian "d rigng" do, chang

trai phai tukn t h u mot s6' kieng ky nhif khong difcfc gap phu ni3, khdng difcrc gap ho hang K h i vg't cAt

lanh, chang trai difgc mac khd' mdi, difcfc "trang di§'m"

bling la co, va t r d ve lang Tif thdi diim nay, chang

trai la thanh vi§n thifc sif cua c6ng dbng, va cd quyen

My va

Lfe c a m phong

Le cam phong, theo tig'ng Cham, la ka-rock L i nay

difdc ngifdi C h a m , dac biet la ngifdi C h a m Ba-ni, tS

chiic rat Idn cho con gai k h i con 15 tud'i Day la le sura soan cho con gai bifdc vao hdn nhan L i ka-rock

cua ngifdi C h a m Ba-ni cung difcfc nhibu gia dinh to

chiJc Chung (thifdng la cho ba, bd'n c6 gai) Ngifdi ta difng hai can nha tam dd'i mat nhau: nha Idn d phia

d6ng M lam l i , nha nho d phia tAy cho cac c6 gai

ca'm m i n h Suot d§m h6m tnfdc, 6ng t h ^ y gru va cac

t h ^ y i-man doc k i n h c^u nguy§n trong ckn nha Idn

Cac c6 gai ngu trong cSn nha nho, va bj b6'n ba gia

canh gii?, khdng cho ra ngoai Sang hom sau, cac c6

gai mac l i phuc mau xanh, do, difcTe m6t ba gia va

m6t ngifcfi dan 6ng mdc d6 t r ^ n g c6 bong tren tay dda

be chOfng m6t tudi dSn sang can nha Idn lam l i Cac

CO vao nha l^n lUcft tOfng ngtrdi 6 n g th'ay dat vao

mifing c6 mot hat mu6'i, c^t m6t Ipn toe nho tren d^u

c6, r b i cho c6 u6'ng ntfdc Chju I I xong, c6 t r d vg can

nha nho, tiep tuc ca'm m i n h Khoang mifdi gid sang,

cac CO gai - Tan nay mac ao dai t r a n g - lai I'an Itfcft

sang nha l i , lay ta t h ^ y g r u va cac th&y i-man

Trong dip lam l i ca'm phong, cac c6 gai difcfc cha

me, ban be, khach khiJa t d i dvX tang tien bac, gao, t r a u

va ca ruong da't NhChig tang vat ay se la cua hbi m6n

cua cac c6 k h i ISy chbng

68

J

IV GIANH LAY TINH Y E U

Tim duy&n

Sau nhiJng nghi thxic thanh ni&n, cac chang trai, cac c6 gai kh6ng c h i da t h a n h ngifdi Idn, ma con c6

quyign la'y vcf, IKy chbng, sinh con O h«lu h&'t cac dan

t6c trong k h u vxXc Dong Nam A, cho den nay, trong

h6n nhan, vSn con tap tuc "cha me dat dau, con ngoi day" - cha me la ngUdi quy§'t djnh chuy§n t r a m nam cho con cai Nhibu k h i cha me dving vcf, ga chbng hoac

d i n h h6n trifdc cho con k h i chUa t d i tu6i t h a n h vifin

Thg" nhifng trong m6t chOfng m\Xc nao dSy, cha me

cung kh6ng nd "ep duyen" con va thtfdng chibu theo tieng goi t r a i t i m cua con Cac chang trai, cac c6 gai mubn chu d6ng t i m d§'n nhau, hieu nhau, rbi quy§'t

dinh cong vigc t r a m nam cua m i n h O Dong Nam A,

phong tuc t i n h ygu da dang, phong phii, d6c dao va dep Difdi day, chiing ta hay lam quen mot so phong tuc gy

69

Q u a cjau xe d u y e n

Qua c^u xe duy&n la tro chcfi h4n da c6 d da't

Cam-pu-chia tOf lau rbi 6 n g Chu Dat Quan - sd" t h ^ n

T r u n g Hoa den Ang-co vao the ky X I I I - cd vi§'t: "Vao

thang tvr, ngtfcJi ta to chiic chcti nem cau" Tren m6t

so phu dieu Ang-co cung c6 nhiJng h i n h m6 ta tro

chai nay

Cho den nay, chdi nem chu - "chon chung" - v i n

dLfcfc to chi?c cT hau khSp cac t i n h cua CSm-pu-chia

trong suot thang tiT - thcfi ky chuyen ti&'p tiif mua kho

sang mua mtra Tro chcfi nay thifcfng diJcfc tien hanh

vao buoi toi, dtrdi anh trSng, tren k h u dat rong trUdc

chua, ngoai ruong hay t r e n m6t qua doi quang dang

M6i r^n vao chcJi la hai top nam, niJ, m6i top quang

mtfcfi ngtf&i Hai t6'p diing each nhau khoang vaxibx met

Dam d6ng dkn lang ditng quanh c6 dong, ho reo Qua

c^u - chung - difcfc lam tijf n h i l n g manh vai, cd mdt

dai ngSn tua ra de c^m k h i nem Doi k h i qua chn vai

con difdc nhung nUdc cho nSng de nem dvfcfc xa, va

de t r i i n g dich

Chai nem cau, mdi top chon ra mot ngiTdi cam d&u

Vao cu6c chcfi, ngifcfi ckm d&u cua top nay nem qua

c^u sang t6'p ben kia Neu ckxx sang ben kia ma rcfi

xud'ng dat, t h i ngticfi ckm d&u cua top kia bi thua Va,

cuoc chai tiep tuc NgUdi ckra dau top thua lai nem

c^u Ben kia phai c6' bSt ISy qua c^u dang bay, khong

dvfcfc d6' rcfi xud'ng da't Sau k h i hai ngifcfi c&m d&u nem

"khai mac", trai gai cua hai b§n bSt d&u dua nhau nem

va bSt c^u vdi nhau (ai t h i c h ngUcfi nao, t h i nem vao

ngifcfi ^y) N6'u c6 gai nem c^u vao chang trai khdng bat diTcfc t h i chang bi thua Neu qua cSu cham vao c6 gai, ma c6 gai khong bat diTcfc, t h i c6 phai nhat cau mang sang t r a tan tay chang trai vOfa nem cau cho c6

Dem tra qua c^u, c6 gai khong dcfn thuan di, ma vOfa chuyen ddng bang n h i l n g dong tac miia duy&n dang,

vCra hat: "Em nhat qua chung, bon cdnh bay tung; Em chiu anh day, tra anh qua chung" Neu b i thua, chang

trai cung lam nhvf vSy K h i qua chung dUcfc trao, va ngifcfi bi thua da ve vi t r i , cuoc vui lai tiep tuc Mot

k h i bat diTcfc va nem lai, ngvfdi t h ^ n g vCfa nem vOfa hat

Chang t r a i :

"Anh nem qua chung, bon cdnh bay tung;

Ai Id hoa dep, bdt qua chung nay?"

Co gai:

"Em nem qua chung, ba cdnh bay tung;

Co phai la anh, bdt qua chung nay? •'^ ^ Neu anh bdt duoc, hay giit nhe anh!

Nhung chd vgi nghi, do Id cua anh" 4

Trong qua t r i n h chai, qua chung dtfdc nem m6i luc

mot nhanh, va, n h i l n g \b\a cung moi liic m6t cu the hcfn, t i n h y hcfn:

Co gai:

Em nem qua chung nay Cho anh do, anh ai!

71

Em dai anh day, anh cfi!

Tim em rao ruc boi hoi

Anh muon gi, hdi anh yeu ddu?

Chang t r a i :

Hanh phiic cua anh, niem iMc ao duy nhdt cua anh

Co diMc em - xiet boo kieu diim

C6 gai:

Chd lo nhe, anh yeu

Em trao anh hanh phiic - thdt nhieu!

Chang t r a i :

Ldi ngpt ngdo cua em lam tim anh xao xuyen

Dimg quen nhe, hdi bong hoa kieu diem!

C6 gai:

Hdi anh yeu, em chdng do'i dau

Em hiia, em hita nhieu Idm ddy!

Chang t r a i :

Lieu anh tim thdy hanh phiic d em khong?

Liiu em thuy chung trpn ddi vdi anh khong?

C6 gai:

Em se chung thuy cung anh!

Duac vdy, anh thiidng cho em nhitng gi?

Chang t r a i :

Anh hiia: mdi mdi yeu em Chi yeu em, chi yeu minh em thoi!

C6 gai:

Cam an anh nhieu!

Nhicng so phan day em cho ngiCdi khac Anh CO tie'c khong?

Chang t r a i :

Anh tin em! Giiip anh nhe, em cri!

Vdi anh, em Id bong hoa kieu diem tren ddi j , ^ Vdi anh, em Id niem itdc ao duy nh&t!

C6 gai:

Hdi anh yeu! Em giup anh sao ducfc?

Niem tin cua cha me em, anh phdi gidnh lay trudcl

Chang t r a i :

Anh se Idm mpi each Viia long cha me em

Chai nem cau la dip de trai gai chon ban t r i m nSm

m6t each c6ng khai trUdc svJ chdng kien cua ca dkn lang Cac c6 gai bao gid cung chi chcJi nem cau d lang

m i n h th6i Cac chang trai, trai lai, con di chai d cac lang khac de d l t i m ngirdi ban ddi hcfp y han

M i i a c h o n ngiTori y e u

K h i cay cKy xong, hau h&'t cac dan tpc d Cam-pu-chia

to chiJc, hoac a trong chua, hoSc ngoai bai song, nhiJng

cuoc vni miia t^p the, diftfc goi bSng cai ten chung la

i-ke

Tham gia vui mua i-ke, bao gid cung chi c6 cac

chang trai trai chUa vg va cac c6 gai chifa chbng Ho

t u tap, khong phai de vui, de mua, de xem ngirdi khac

mua, ma chii y§'u de chon ban ddi

Trai, gai den i-ke, khong cSn phai Sn mSc dSc biet

gi - vhn chi la ao qu^n thiTdng ngay thoi - nhtfng

thifdng dung phan, mau boi mat Cac c6 gai t6 them

vao ma mot not rubi to t i n h nghich Cac chang trai

t h a d n g deo mat na (lam bang giay hoac vai) Nhac cu

t r o n g i-ke chi gbm cac loai trong Trong cuoc vui, trai

gai vda say me nhay miia, ca hat, vita chu y chon

ban dcri

Ngay nay, trong i-ke, chi cac chang trai dxicic quyen

lua chon (khong nhtJng the, chu dong lUa chon) ngifcfi

yeu NhiXng, theo cac truyen thuyet, xiTa kia, quy^n

chon ban trong i-ke thuoc ve cac c6 gai Mot truyen

thuyet ke: xifa kia, c6 mot thcfi, cai t r i da't nifdc cua

Khcf-me la mot phu n i l - niJ hoang Ai-iit-hia V i Ai-iit-hia

la n i l hoang nen khong m6t chang trai nao dam ngo

Icfi IKy lam vc; The la ni? hoang buoc phai t\i t i m

chbng cho m i n h Theo gvfcfng n i l hoang, cac c6 gai

thu6c cac gia d i n h quy phai cung chu d6ng t i m chbng Subt thbi m l hoang Ai-iit-hia t r i vi, tuc t i m chbng d&n d&n t r d nen phb bien khap vifong qubc K h i m l hoang ma't, mbt ngifbi dan bng len ngbi vua Diigc t i n do,

cac cb gai t r o n g ca vxxang qubc keo den cung vua Ho

ban nhau: "Chung ta chan ng^y viec phai chay theo cac chang trai Trong mot dem, ben nao dap dxlCc qua

n i i i cao hcfn, se diigc quyen lila chon ban dcfi Ben thua, phai chii dong di t i m va theo dubi Chung ta phai lam cho canh con trai thua cube" Ban nhau xong, cac cb gai goi cac chang trai tbi de t h i dap niii Cac chang trai dbng y ngay, vi t i n rang m i n h se thSng,

se difcfc quyen Itfa chon chil khong phai chay theo tan

t i n h cac c6 gai T r b i vOfa tbi, cuoc t h i bat dau Cac chang trai dap m i i phia tay, cac cb gai dap n u i phia dong Cang ve khuya trbi cang tb'i, m i t mu De ICfa cac chang trai, dung giila dem, cac cb gai thap den

treo len ngon tre cao nha't dr phia dong - bac qua m i i

cua m i n h Cac chang trai tildng ngon den la sao mai moc V i vay, ho rvi nhau di ngu, bbi t i n la trbi sap

sang Trong k h i do cac cb gai vkn tiep tuc chuyen dat

dap m i i Nghe tieng ga gay, cac chang t r a i t i n h giac,

va, ho ngb ngUbi: sao mai vufa mdi moc len, m i i cua

cac cb gai cao han m i i cua ho rat nhieu The la tOr

do cac chang trai phai chu dbng di t i m va ngo Ibi yeu cac CO gai, con cac c6 gai cb quyen cha'p nhan hay

khbng Hai qua m i i dap do hi§n vkn cbn dr t h u db

Phnbm Penh: qua m i i cao hcfn, cr phia dbng, la Phnbm

Srap (niii con gai); qua niii tha'p hcfn, d phia tky, la

Phndm Pros (niii con trai)

H a t c h o n ngiTcri y e u

Ngifdi Lao goi hat va hat dan ca la lam, kh^p Ngifcfi

Lao y§u lam, kh^p Ho cd the lam, khap trong nhi"6u

dip khac nhau Trai gai ygu lam, k h i p hcfn nhvJng

ngtfdi thu6c Ida tuoi khac, v i do la nhOfng Idi giao

duy&n, giup ho t i m va ket ban Trong rOfng, tren nijfcfng

r&y, trong cac buoi cha phiSn, d cac h6i le, cac chang

trai Lao thiidng hay lam, khap chong gheo hoac de

to t i n h vdi cac c6 gai Nghe cac chang trai lam, khap,

cac CO gai doi lai bang tha, hoac cung lam, khap dap

lai Nhfgu k h i ho vijfa lam, kh^p, vxifa miia

Trong nhiJng dem vui, du chi c6 m6t ngiTdi lam

hoac cd mot nam m6t niJ lam ddi dap vdi nhau, ngUdi

ta thifdng suf dung ba loai lam: lam vay, lam loong,

lam tcfi Nhieu k h i ngtfdi ta lam ca ba diSu t r e n theo

thiJ ti^: lam vay, lam loong,lam tcfi Lam lay, lam voong

chu"a phai la bai hat hoan c h i n h , ma chi la nhOfng Idi

thcr ngan nga vdi n h i p di^u t a do, thoai mai Con lam

tai, du ngan, du dai, bao gid cung la bai hat c6 giai

dieu, n h i p dieu hoan c h i n h N h i p di^u lam tcfi uyin

chuyfi'n, vui tUcfi, trU t i n h , the hi^n n h i l n g t i n h cam

t i n h te khac nhau cua con ngifdi, chu ygfu la t i n h yeu

trai gai Bai Lam tcfi noi tieng cua ngifdi Lao ma khong

i t ngirdi Vi§t nam chiing ta nghe cd am dieu vui tixai,

t r o n g sang, va Idi ca ra't dep: " 0 chang trai do cfi! Em

khong hat duac lam toi nhicng dim nay, di/di trdng \ sang, doi ta bie't nhau day "

K h i lam, ngirdi Lao thifdng miia Mua, chu yeu dung tay, con chan chi di hoac n h i i n nhay ty chiit theo

n h i p dieu cua bai hat T r o n g nhiJng ngay hdi, ngay vui, trai gai Lao vOfa lam viifa miia Cd k h i ngifdi lam chi lam, ngifdi mua chi miia hoac ca hai ngirdi viifa lam vita miia K h i miia, ngtrdi ta bao gid cung bat dau b^ng biTdc chan trai vao dau n h i p nhac, roi mdi tiep chan phai Birdc chan n h i p nhang theo n h i p trd'ng, giong hat va lap d i , lap lai, lien ket vao khong gian binh d^ng, vui tvTcfi cua dieu miia Doi tay ciia ca nam

va n i l deu theo nhiJng dong tac dcfn gian: tay nay dira l§n t h i tay kia ha xudng, ban tay nay ngufa t h i ban tay kia lip K h i each xa c6 gai, chiTng hai birdc, chang trai nang hai tay l&n ngang tam ngiXc, udn vong nhif con chim trdng xde canh che chd cho con chim mai Thudng la trai d i n gai di bkng tay phai, con tay trai

dua len chi hvTdng NgUcfc lai, TV3 t h i k i n dao gii? minh,

va dau hcfi nghieng lam duy&n Con, k h i xa nhau, ca nam va nCf di^u c6 the md rdng doi tay miia theo y t h i c h

So vdi lam, khAp mang t i n h dia phifc^ng ro hcfn va giai difeu, nhjp dieu t\i do han Do vay, kh^p d Lao

ra't da dang Cung nhir lam, kh^p thirdng di vdi miia

va nhac cu dem NhvJng digu miia cua khap mang t i n h dja phucfng kha rd V i du: 6 khap Xi-phan-don, con trai khap, con gai kh^p t r a Idi cd khen d§m va miia Thifdng t h i con gai chi miia; cac c6 kep nen vao ke

tay r b i m u a vcfn qua lai sat m a t cac c h a n g t r a i Con,

cT ichap X a - l a - v a n , cac c h a n g t r a i vCta khSp vOfa ItTcfn

xen vao cho cac c6 gai n g b i

Sau nhi?ng buoi l a m , k h i p n h i ^ u c h a n g t r a i t i m dxxac

ngLfcfi b a n ddi i f n g y, va, k h o n g f t n h i i n g cu6c h 6 n

n h a n difcfc tac t h a n h N e u c h a n g t r a i chifa rao rUc t r a i

t i m t r i f d c c6 gai nao, t h i con rS't n h i e u n h U n g cu6c

lam, k h ^ p sau

Dong luTa tinh y e u

6 cac n h d m ngir&i Pa-pua (In-dd-nS-xi-a), vi&c c h o n

va, c h o n c h b n g p h a i t u a n theo n h i ^ u tap t u c nghi&m

n g a t v 1 t i n ngtr^ng N h i J n g ngtfcfi c u n g c h u n g vat tS

hay cCing n h d m h o n n h a n ( ^ n n h i f c u n g d o n g ho),

t u y e t d6'i k h d n g dtfdc la'y n h a u D 6 i t r a i gai nao v i

p h a m tap t u c t r e n , p h a i b i ch§'t Ngoai ra, d u d6i t r a i

gai da vCng y n h a u , ma n h a t r a i k h 6 n g n6p d u gia "lao

d6ng" t h i dam cifdi c u n g k h S n g bao gicf dvfcfc tac t h a n h

Theo quan ni&m cua ngir&i Pa-pua, con gai d i la'y c h b n g

la d o n g ho ma't ngvTcfi lao d6ng, v i th^ n h a t r a i p h a i

den b u si^f ma't m a t do b ^ n g h i 6 n v a t (thifcfng la liTcmg

thiJc va db d u n g ) Cai gia cua c6 gai d i l a m vg "cao"

hay "tha'p", t u y thubc k h S n g p h a i vao sac dep cua c6

ma vao vai t r o va u y t i n cua cb t r o n g gia d i n h va

d o n g ho Bori vay, ngtfcfi Pa-pua t h u d n g sdm t i m vg cho

con t r a i m i n h K h b n g i t t r U d n g hcfp, ngay tCf be, nhCfng

diia t r e da diTcfc cha me l a m l i d i n h h b n T h e nhvfng,

t r a i gai vhn cd quybn Itfa c h o n b a n dcfi theo tig'ng goi

t r a i t i m N h i J n g cu6c c h o n duy§n, trao duy§n thucfng

d i l n r a ben nhCfng d o n g luTa

Cxi tb'i d&'n, t r a i gai t r o n g l a n g t u t a p d m b t ngbi

n h a t r o n g nao dd, h a t trao duyfin N h i e u k h i t r a i gai cac l a n g k h a c c u n g di/cfc m d i den t h a m gia H o ngbi quay q u i n x u n g q u a n h d o n g luTa to g i i l a n h a B e n dong

Ivta bap b u n g , m b i c h a n g t r a i cd th&' t t f do Itfa chon

ngtfdi va ttftfng l a i Cac cb gai c u n g cd quyen c h o n

ban d d i , ch\i k h b n g c h i t h u dong L i i c d"au, m o i ngifbi t\X do t r b c h u y e n K h i t h a t k h u y a , d i l n ra bubi l i g n

hoan v a n ngh& T o a n bb n g h i thvJc cua bubi gap gd do

m b t vai ngiTbi dan b n g diJng t u b i , da cd va con, dieu khiS'n H o h a t l e n ma'y cau d"au cua bai h a t , r b i m b i cSp t r a i gai b b n p h a i h a t doan t i e p theo Sau da'y, tOfng cfip - theo v b n g t r b n - h a t tife'p tiifng doan, t i i n g doan

K h i bai h a t kg't t h u c , n h i J n g ngtfbi dieu khi§'n lai h a t

k h i i c dau cua bai h a t k h a c di titng cap t r a i gai h a t

theo G i o n g h a t cua cac c h a n g t r a i cac c6 gai v a n g len

du dtfcfng, t i n h txi T r a i gai vOfa h a t vOfa au y e m nga

d&u vao n h a u , t h a t g&n, t h a t sat Sau v a i doan cua bai hat, ho dbi ch6 cho n h a u (va, c h i cac c h a n g t r a i c h u y e n ch5, c h i i k h b n g p h a i cac cb gai) K h i chuyb'n chb, cac

c h a n g t r a i diJng ISn va chuy§'n vb p h i a t r i f d c , qua hai

cb gai Cvt n h t r thb", subt d^m, cac c h a n g t r a i , cac cb

gai tCfng cap, tijfng cap t h a y n h a u h a t h e t bai nay sang bai khac

T r o n g k h i h a t , t h i n h t h o a n g l a i cd m b t dbi t r a i gai

ra khoi nha, di s^u vao bong d6m Khfing m6t ai trong

buoi hat de y d§'n vi§c "bien di" cua cac d6i trai gai

ca Moi ngirdi ISy lam mOfng cho ban vi ban da t i m

dirge "doi ttfcfng" Ngtrdi Pa-pua quan ni&m: Neu doi

trai gai t i m nhau trong cu6c hat, t h i , sau dam cxidi,

ho lu6n ben nhau Neu ddi trai gai khdng c6 sxi lam

quen triTdc cr cu6c hat t h i thifdng cu6c h6n nhan cua

ho kh6ng h%n vHng

Trong m6i dem hat bSn d6'ng Ivjfa, thifcfng c6 mot

vai doi trai gai rdi dong luTa, "biS'n khoi nha" Va, chi

sau do khong lau, dam ctrdi cua cac cSp trai gai do

dirge t6 chdc

Vay la, d ngiTcfi Pa-pua, b§n canh nhiJng cu6c h6n

nhan " t i n h toan", do cha me s i p dSt, v i n c6 nhi3ng

cu6c hon nhan xuS't phat tif t i n h y§u thxXc sxi Va,

khong n h i i n g the, nhCfng cu6c h6n nhSn "tOf d5ng luTa"

dirge danh gia cao hem nhi3ng cu6c h6n nhan tCf t i n h

toan vat cha't

B u a ngai Khong phai ba't ky chang trai hay c6 gai nao ciing

CO the d i dang chiem dagc trai t i m ngirdi minh y&u

Dieu do, ly do that da dang: vi n h i i t nhat kh6ng dam

to t i n h , vi c6 ta (hay anh ta) con chifa di mSt tdi

m i n h , vi ngiTdi m i n h y&u bi ngiTdi khac c h i n h phuc

Va, mot k h i da vay, hoSc bi bo tay, hoSc gianh cho

dirge t i n h y6u? ThUc ra, c6 bao gid, k h i y§u, ngiTdi ta

lai d i dang di mat t i n h y6u dau K h 6 n g m6t dan t6c

nao d D6ng Nam A lai k h d n g c6 t h u a t gianh ISy t i n h ygu Nhirng, khac vdi nhi"6u ncrt khac t r 6 n th§' gidi, trai gai D6ng Nam A gianh t i n h y6u b i n h Iftng, b^ng

bua ngai la chu y&'u, chit khdng hkng giao d^u vdi t i n h dich hay ep bu6e "dd'i tirgng" b^ng bao luc H i n h thxic

va phircfng phap dung bua ySu cua cac dan tdc Ddng Nam A kha da dang

• Da t&c ke

M 6 t chang trai Mi§'n si t i n h , "k6't" mdt c6 nang x i n h dep C6 nang, t r a i lai, cit t h d cf Chang trai ben x&m I6n ngUdi t h d bua yeu goi la a-nu-se

Muc xSm bua yeu dirge pha ch§' theo cung each rifing: l^y son do trdn vdi mdt sd thiJ cay va mdt vai cha't la ky Du thg' nao, t h i , t r o n g nhiJng thiJ dung pha chg" miTc x&ift, phai cd da t i c ke V i sao vay? Le

r ^ t gian dan: t i c ke k h d n g cd t i n h lang bat, b i n g

n h i n g , nay day mai do; t i c ke ludn quiln quanh ncfi d cua m i n h ; t i e ke cd ti§'ng k6u vang xa, d l n h dac Cd

n h t l n g iru d i l m i y , t i c ke dirge coi la bi^u tifgng cua long g i n bd, thiiy ehung K h d n g chi ngirdi M i ^ n ma

ea ngirdi Thai cung cd ehung n h i n xet tr&n v^ t i c ke

Da t i c ke khd, dirge tan nho, rdi hda vao h6n hgp mUc xSm

H i n h xam ca ban la nhifng chi'm t r d n nhd x^p t h a n h

h i n h tam giac Ch6 xSm t h d n g thirdng la khoang giila hai con m i t Ng'u chang t r a i dirge thay'khuy§n, t h i cd

81