Phong tục các dân tộc đông nam á phần 2

hai trong thang tif xin liTu y : dieu nay cd nghia ai sinh vao ngay thiJ sau hoac thiJ hai t h i trong thang tif hoan toan txi do kinh doanh, khdng lo pha san; thi?. Vdi ai sinh ngay thi

XIII Dir DOAN CAT HUNG

Den nay nhieu dkn t6c a Dong Nam A con luu

truyi&n nhi'^u each boi toan, xem tvfdng s6', xem ngay

lanh, di!, giai t6i, xet xuf N h i n chung, cae phacfng

thuat do d&u i t nhi^u mang s^c thai t h ^ n bi va dxxgc

thxXc hien bdi nhifng con ngiTcfi dSc bi&t - vtfe Cac

each thiic dkn toe thUe hanh, quan ni§m t h i r&'t da

dang Difdi dSy chi la m6t vai v i du doan

Not rubi bao gi?

O nhi"&u dan toe i t ngUdi tai In-d6-n&-xi-a, ngifcfi ta

CO tuc doan s6' phSn con cai qua cae dS'u vet, dSe bi&t

la nhiJng n6't nioi, tren ecf the chiing K h i diJa tre vufa

ra ddi, ong b6', ba me va nhiJng ngifcfi th&n trong gia

dinh da qufiy quanh de t i m nhiJng da'u hieu t6't, xKu

tren ccf th^ no

Theo quan ni&m cua ho vj t r i va mau s^e n6't rubi

la nhiing dS'u hiSu r^'t quan trong di doan dinh s6

phkn tifcfng lai d\ia tre Ngi/di ta ph&n biet ba loai n6't

rudi: not rubi do, nb't rubi den, nbt rubi trSng N6'u

di?a tre cd n5t rubi trSng t h i cu6c dcfi no kh6ng diidc

hanh phue cho Ifim N6't rubi do cho biet diJa tre se

la ngtfdi dung cam Nhvftig, neu nhu cac n6't rubi do

nhm ^ n nhau thanh mbt cum thi lai bao trudc diJa

be sau nay hoac bi ch&'t trong tran mac, hoac bi nga cay, hoac bi trau, bo hiie, hoac bi nhtfng vet thiWng

nguy hiem Nb't rubi den d dvfdi m^t hay tr§n ma, la

hinh anh cua nvrde mat, va la da'u hi&u bao trude ngu&i mang not rubi do se ma't nhieu ngirdi than (vi the, cae

nbt rubi den d dxldi mat hay d ma dUcfe goi la "con

dirdng nirdc mat") Neu nbt rubi den xua't hi§n d tay thi lai la diem bao v§ sU giau cd, phong IiJu NgUcfi

dan vung Ba-da cho rang, d\ia tre nao cd nbt rubi of

m6ng, sau se dl thanh dat tren con dirdng lam quan

Ngtfcfi vung Na-ri quan niem: ai c6 nb't rubi a ngUe

thi hay bj ma ac tifn eong vao lue trcfi tbi Hai not

rubi ma xep thang, db'i vdi be gai, la diim bao no se

bi bat coe sau k h i My chbng hoac bi b^t lam vcf le,

cho mbt ngirbi dan 6ng da c6 va, eon db'i vdi be trai,

thi trong tiicftig lai no se cd hai vcf

Boi theo sach

Ba't ciJ trong lang xdm, trong gia dinh xay ra chuyen

gi, dia Idn hay nho, ngirdi Ba-tac d In-db-nS-xi-a va

Ma-lai-xi-a deu mdi da-tu den xem boi Ngay ca trifdc khi bat tay vao vi§c gi, nhif chu^n bj chi^'n tranh vdi lang khae, lam nha, dong thuyen di xa , ngifdi ta eung mdi da-tu den xem trvfdc

T^t nhign, vi da-tu phai lam 11 hi§'n te d l cac than

phai "xua't th^n", rbi mdi phan Nhvfng khdng phan"

bCfa, ma phan thec.sach Do la tap hcfp nhvJng bai phu

chii, nhiTng cau hat th^n bi ma chi cac da-tu mdi

hiiu difdc Ngirdi Ba-tdc goi do la "sach boi" (pu-sta-ka)

N6i dung sach gbm nhi^u llnh v\Xc: tit chi?a bgnh d§'n

ma thuat quAn sU, tOf cHu dao dfin xem sao, tOf viec

boi chan ga d&'n boi gan triu Sach vi§'t b^ng thi?

chiJ dac bi^t - goi la ha-ta p6-da, chiJ cua rieng cac

da-tu Do do, chi cac da-tu dxxac hoc hanh tur te mdi

doc difdc sach nay Trong sach, m6i cau, tham chi m6i

chil, deu chi m6t da'u hi§u, m6t hinh anh gi da'y M6i

da'u hi§u, m6i hinh anh lai tUdng ling vdi m6t vi th'an,

m6t hbn ma hay m6t dibm bao Sau khi doc iSn nhOTng

cau, nhilng chOT da tim ra, bang ngh"^ nghi^p riSng cua

minh, da-tu giai cac ma do nhiT th^y s6' giai bang tvC

vi Chil trong sach cua cac da-tu c6 nghia rieng Vi

du: cha bi-sa-ra, theo ng6n ngi3 thdng thifdng, nghIa

la "y nghi", nhung trong sach cua cac da-tu lai la "quan

d6i", la "oan thu"; chil ba-nu-a la "da't lien" trong ng6n

ngiJ th6ng thifdng, lai la "the gidi cac linh hbn" trong

sach cua cac da-tu

Hinh thdc cac bai trong pu-sta-ka cung ra't khac

nhau: CO bai chi la nhOfng am dieu ghep canh nhau,

chit hoan toan khong c6 noi dung; c6 bai lai diTdi dang

thd Th6ng thirdng, nhOfng bai chi cd am digu difdc

dung de doan va chila benh, con nhiJng bai difdi dang

thd thi dung cho ma thuat quan stf

Cac bai phu chii trong sach pu-sta-ka chi cd y nghia

doi vdi cac da-tu va cung chi cd ho mdi doc, hieu va

B o i gan lorn, chkn ga

Dbi vdi nhilu dan toe d Dbng Nam A, khi tien hanh

ba't ky nghi 11 gi - du la dam cJdi, cau dao, chiJa benh

hay xua't quan di danh nhau - ngiTdi ta giet mbt con

vat de tg" (thifdng la ga, Idn, trau) rbi nhd th^y xem cac da'u hi§u tr§n con vat te dd, bdi lanh, dOT

Trifdc khi lam li c^u dao, ngifdi Kai-an mot trong nhilng cif dan c6 xifa nha't d ICa-li-man-tan phai giet con Idn te de thV da-bng ISy gan bdi Difa vao mau gan, da-6ng phan la cd nen lam li vao djp mubn djnh hay phai ddi, hay kh6ng lam le niJa N&'u gan Idn mau sang thi le phai chd den ngay khac thuan Idi hdn; neu gan den xi thi lam 11 c^u dao cung v6 ich; neu gan m'^u tim tifdi thi n&n lam II ngay

Cac da-6ng khong chi la cac th^y cung ma con la cac thay lang Phifdng phap chi?a benh cua cac thay

la goi hbn, cac thay phai doan xem hbn ngifdi b'm do

di dau, hi ma gi bat Va, de "ch^n doan benh", cac

233

th^y thtfcrng dxla vao di&u ga, la lach Icfn, gan Icfn, tiii

m^t Icfn T u y theo dSu v§'t, mau s^c hay cac dif&ng md

t r ^ n cac vat the do thg" nao ma th'&y c6 thS' tim r a

ncfi d cua hbn ngifcfi 6'm Mu6n doan dvfcfc b§nh qua

cac con vat t§', cac da-6ng phai hoc ra't c6ng p h u va

lau V i thg' ma c h i cac t h ^ y mdi doc va giai dvTcfc cac

da'u hieu tren gan Icfn, tui mat Icfn, di^u ga

M6i k h i c h u ^ n bi r a t r a n hoSc c h u i n bi cho m6t

cuoc chien t r a n h (chig'n t r a n h lang mac), ngiTdi B a - t ^ c

phai mcfi m6t da-tu dac biet chuyen ma thuat chig'n

t r a n h , d§'n lam le va phan doan dien bien, kg't cue

cua cuoc chien S a u k h i dang ccfm, riTcfu, t r ^ u cau t§'

t6 tifen, v| da-tu cat c6 m6t con ga tr6'ng rbi n e m ga

xuong da't de bdi: neu d v§'t cat c6 m6t m^u g6 nho

dinh vao thi con ca cua t h u l l n h d6'i phifcfng se la

ngtrdi tu: tran trifdc ti§n; n§u ga nam t h a n g cang, cac

ngon c h a n xoe r a , t h i Icfi nguyen trong budi t6' se bay

t h a n g tdi t h u l l n h cua d6'i phiTcfng va se phat huy tac

dung; neu dau con ga hifdng ve phia vi t h u l l n h quSn

s u CO mat tai buoi l i thi da-ta phai lam l i giai tai hoa

cho vi t h u l l n h ; neu con ga c h a n phai v^t 16n c h a n

trai thi moi sU se t6't l a n h va da-ta tiS'p t u c lam l i

ma thuat chien t r a n h cho ca lang trUdc k h i r a t r a n

Con so may mkn

NgiTcfi T h a i d T h a i L a n cho r i n g : c6 n h i i n g con so

may T n f d c het, do la con so 3 3, h a m y T a m Bao

-tU"c P h a t , P h a p , T a n g 3 con la con so ma thuat ra't

difcfc coi trong. B\ia tre r a dcfi dvfcfc 3 ngay, phai c h i u

n g h i thi?c dau ti6n: thfim k h u ^ n sam v a n K h i tre t r ^ j ^ thang, b6' me lai tS chiJc tham k h u ^ n duan Thang

30 ngay - 10 fan 3 Vao l i t h a m k h u i n duan, c6 9

n h a sxX (3 x 3) tdi tung k i n h ban phiic

S6 9 vTjfa la s6' b6i cua s6' 3, vijfa chita dtfng y nghja

ri&ng T r o n g tieng T h a i , am chi? c h i n cung nhif c l ^ j tien, h a m n6i dung t6't dep T r o n g dip s i n h nhat diJa tre d tu6i 12 (3 x 4), ngifcfi n h a mcfi ban be, ho harig^

dac biet la cac n h a sU tdi d u ti§c K h a c h tdi duf c\i^c

vui thvfcfng miJfng- tu6i, cho dda tre bang til&n Ngvj^j

ta k h 6 n g mtfng s6' tien c h i n c h u c , chSn tram, ch§fj

ngan ma thifcfng kem 1: hoac 9 bat, hoac 99 bgt,

v a n6u hao phong nCfa, t h i 999 bat hay 9999 bat Cuoc ddi CO r u i , c6 may Nhifng n g h l cho cung, t(x[

nhi"feu, chiJ may l a m^y Mu6'n giam riii ro thi di tu, lam dieu c6ng ddc, tha c h i m ca hoac dang qua ta^g

T h a i , ngay 13 lai cufc ky may m a n c u n g cac ngay li'^r,

sau do: 14, 15 Vao cac ngay nay moi thang ma b^t d&u vigc Idn, ta't thanh mi m a n

Dieu hau, r^n bao diem lanh duf

Ngtfcfi T h a i cho r i n g , tha'y dieu hau, hoac tha'y r^n

bo ngang qua difcfng cai lang vao luc sang r a la Hkxa

xa'u; vao q u a n g 10 gicf - dil§m bao rS't c6 th§' b i mS't

cap hoac t h u a t h i e t t r o n g m o i cu6c chcfi; vao q u a n g 1 1

gicf - la d i e m bao may m i n ; vao l i i c c h i n h ngo - cUc

k y r u i r o ; vao tfau g i d c h i e u - r a t cd t h I g i p chuy§n

16i t h 6 i , cai co, t M m c h i d i n t d i d a n h Ion nhau^ vao

l u c c h a n g v a n g h o a n g h o n - t h a t h a n h p h u c

Ngay nao, v i e c ay

T r o n g tukn, n g a y nao c u n g cd t h e td't, x^'u, t u y t h e o

n 6 i d u n g c o n g vi§c cua m6i ngifcfi Q u a n n i e m m a y ,

r u i cua ngi/cfi T h a i vS c h u y e n n a y ro r a n g M m :

T h i ? h a i , k h o n g goi d&u, k h o n g cat go l a m n h a ; n ^ u

cd v a i dep, m a n g r a h i e u , m a y m d t sa-rong t h i h a y

nha't

T h i J ba: C h d khoe cua cai v d i ba't k y ai - ra't de

ma't N&'u tdc t o t , ra h i e u c^t tdc; cMt xong, goi d a u

l u 6 n Ra't hcfp

T h i ? tiT: G o i dSu t h i ra't dd Cd c h u y g n ' b a ' t d o n g

(dSu Idn) v d i a i , c u n g k i m l o n g , dijfng d i n n h a u d§'n

c h 6 k i e n cao - de m a n g va vao than N g a y n a y n e n

t h a y c h a n c h i e u

Thxi n a m : K h o n g nSn vao rOfng, v i r a t nhf&u md'i

n g u y h i e m d a n g c h d dcfi; da ISn, hd' sap, r i n c ^ n , h d

v6 C h i n§n to chiJc bu6c day t h i S n g vao c 6 tay, khiS'n

t i n h cha't s o n g (hay k h u a n ) y e n t a m t r o n g t h a n xac

D§' t r a n h n g u y h i e m , ngircfi T h a i cho r ^ n g m5i ngay

t r o n g t i i & n c h i n e n xua't h a n h theo m o t h u d n g nha't

d i n h H i f d n g xua't h a n h td't n h u sau: c h u n h a t : h u d n g dong; t h i t h a i : hvrdng t a y ; t h i J ba: h t f d n g n a m ; t h i i t U :

h a d n g t a y - n a m ; t h i J n a m : h i f d n g bac; thU" sau: h U d n g

gid'ng r a n chi? k h o n g bay N d cd cai t h a n h i n h v i dai

V a t h a t k y la: n d c h i bo, d i c h u y e n theo m d t h i f d n g

nha't d i n h , d u n g c h i e u k i m d o n g h b

V o n g quay cua N a - g i a Hie d i i n g m o t n a m Ci? ba

t h a n g m o t , m i e n g Na-gia H i e l a i ngoac ve m o t h t f d n g

N g i f d i t a c h i cd t h 6 d i ngang, hoac t h e o c h i e u tOf duoi

l&n dau Na-ga H i e dUcfc t h d i N6'u di theo c h i e u tiJf dau

d§'n du6i no, se gSp nguy hiim, c6 th§' toi mang, v i

nhtr t M la txX dkn than vao mifing rbng

Mu6'n tranh-nguy hi&m, dan thu6c bai thcf sau:

Thdng ba, thdng tiC, thdng nam

Na ga Hie nhin ve My-in-mo

Phia nam, duoi no lu lu

Phia Bdc, mieng no ngoac chd moi ngon

Ai ai xin chd khinh thudng

N h i f vay, t r o n g thang ba, thang tvf, thang nSm,

khong n6n hanh t r i n h theo hifdng tCf Mc xu6'ng nam,

ma ngn d i sang hifdng d6ng TOf thang sau d6'n thang

tam Na-ga Hie quay delu vfe hifdng d6ng Vao nhiJng

t h a n g nay, ta khong n&n di v§ phia tay

Toe gop ph^n lam tang ve dep eiia eon ngifdi Viee

chan c h i i t cho mai toe la m6'i ban tam dang ki eua

ngifdi My-an-ma, ba't lukn dan ong hay dan ba Ngifcfi

ta la'y nifdc gao cho len toe hang ngay di toe mifcft

ma, va ehdng dai D'&u dtfa cung difcfe ifa dung d§' lam

dep mai toe Ngay xifa, ca nam iSn n i l dfeu de toe dai

Dan ong bui toe lai thanh eu6n to trgn d i n h d&u Dan

ba biii dSng sau gay A i cung t h i e h ed nhiJng biii toe

to NhiJng ngifdi toe tdt, k h i buong, toe ehay xud'ng

qua gdt, t h i i t lo N h i f n g ngifdi tdc xcf, ngan, t h i phien

muon NhiJng md toe gia cung khong phai hiem hoi

Ngifcfi ta 06 thi lay dung mon tdc cua em trai hay

anh trai c^t ra k h i vao chu^

Mdn tdc cua ngifdi My-an-ma dxxac tS't dan, trang

t r f t i m i , t i n h tg" V i thi gd bo tdc di gdi thifdng xuy§n la df§u e^n phai can nMc ky NgUdi My-an-ma

ndi chung, dSe bi&t la ngifdi Mon s6ng quanh khu vifc Pe-gu, cho rang trong dau ed mdt vj th^n t r i i ngu Vj th^n nay bao vg con ngifdi Neu ta ci? thifdng xuy§n

x6i ntrdc iSn d^u, se gay phi^n toai cho th^n V i nhiJng

le do ma dan My-an-ma i t goi d^u Vdi ho, gdi dau la vi§c tii&n, vi§c thang, chit khong phai vi§c hang ngay G6i dau ma khdng dung ngay, se gap r u i ro N h i l n g ngay kigng goi d&u l a t h i t hai, thiJ sau, t h i i bay Tre

con cung khdng e^t tdc di t u vao th\i hai, t h i i bay va

ngay sinh ciia nd V d i cac ong vua t h i gdi dau qua la qude gia dai sif, ed nghi I I han hoi Le gdi d&u vao ngay thifdng ciia vua My-an-ma cd tSn ri§ng, vao ngay

tit cd t§n rieng Bi cd nifdc goi dau cho vua, ngifdi

ta phai tifin hanh cuoe hanh t r i n h tOf Man-da-lay xudng tan Mun-me-in Sau dd, ra "Dao goi d&u", ddi di§n vdi Mun-me-in T r o n g quan ni&m eiia moi ngifdi, "Dao goi d&u" khdng phai la dao b i n h thifdng Nd difcfe budc vao

n h i l n g scri day vd h i n h , treo len trdi Chae la nhifng scfi day vd h i n h dan truyen cac cha't l i n h thieng quy hda tif tren t r d i xudng, va cac eha't l i n h thieng a'y lam thieng hda nifdc ntfi dao

Tif dau the ky X I X , vi mi^n Ha Myanma bi de qud'e

A n h chiem, nen cac vua My-an-ma danh cur vien bd

triforng dSc bi§t, tiTdc Yekyin-wun, dap thuyfen ra giiJa

dong s6ng I-ra-oa-di l&y n\Xdc g6i d^u

Chu" chtta M n h

d My-an-ma c6 m6t loai tH^y thua'c goi la dat sai-a

Can cit vao ngay sinh cua b&nh nhSn, t\iky bat b&nh

nhan ki&ng moi thi? rau, t h j t ma ten b^t dau bang

chi? cai trong nhdm chiJ cai thu6c ngay sinh cua

benh nhan Cxi theo each thiJc nay ma suy t h i c6

nang sinh vao ngay thU' nam, bi hac lao ch^ng ban,

se khfing difcfc phep fin bi ng6 pay-on-thi (chuT p

thuoc nhdm chil ngay thif nfim); anh chang sinh vao

ngay thxi bay bi dau dau khfing dxxqc an cam

-ta-min; ba gia sinh vao ngay t h i i sau bi dau liTng kh6ng

dvfcfc an canh b i n

Lay ngiTcfi cung cfip

Can cxi vao ngay sinh cua ngifdi dan ong va ngiTcfi

dan ba, ngifcri My-an-ma c6 the nhan ra cfip thuSn,

cap nghich trong hon nhan Neu thuoc cap nghich,

ma ngifdi dan ong va ngiicfi dan ba co t i n h la'y nhau,

thi gia dinh tUcfng lai cua ho, hoac chinh ho se gap

nhieu dieu ngang trcr, bat hanh Ngirdi Mien co cSu:

Thit bay, tM ndm

Rdn ndm vdi chugt

That la dai dot

Chugt sdm tong ddi

Gdi thit sau

Chd Idy chong Sinh thit hai Neu lam sai Dveng CO trach Ddi se tdch Den td tai

Xin chii y nhiJng con vSt c'^m t i n h : thiJ sau: chu6t

bach, th\i hai: h6 Ch^ng h6, vcf chuot bach, xem ra

kh6ng can d6'i Ngifcfi sinh vao ngay chu nhat ISy ngo&i sinh vao ngay thif tif, hofic ngvfdi sinh vao thi? ba ISy ngUcfi sinh vao "ngay" Ya-hu t h i m6t trong hai ngiTcfi hofic ca hai ngifdi se sdm "quy ti§n"

NhiJng ngay chtia suTng

"NhiJng ngay chiia sCfng" ti&'ng M i ^ n la Yel Ya-za

Do la nhang ngay ciic ky dep Nhvfng nhOfng ngay

"hanh phiic", ngay may m^n chi danh cho ai sinh ra vao ngay phu hcfp ma th6i V i the, khd cd ti§u chi chung ve ngay may (va khdng may) trgn quy m6 toan

xa hoi

Y-et Ya-za d My-an-ma nhtf sau: t h i i sau va thi? hai trong thang tif (xin liTu y : dieu nay cd nghia ai sinh vao ngay thiJ sau hoac thiJ hai t h i trong thang tif hoan

toan txi do kinh doanh, khdng lo pha san); thi? b^y va

thit nfim trong thang nfim; thi? ba trong thang sau;

chia nhat va thi? tir trong thang bay; thi? sau va thi?

tvf trong thang tam; thi? h§ty va thi? nfim trong thang

chin; thi? bay trong thang mifcfi; thi? ba va Y-a-hu

trong thang mtfdi m6t; thvJ sau va thiJ tif trong thang

chap; thvi nam va t h i i biy trong thang gieng; thii nam

va thit ba trong thang hai; t h i i sau va thi? t\i trong

thang ba

Mdi doc qua "bang" tren, ta thay c6 ve hcfi 16i th6i,

song, neu xep lai, thay khong phiic tap V i du: ngtfcfi

sinh vao t h i i n i m se may man trong thang nam, thang

chin, thang gieng, thang hai

Nghi ngcfi vao thang nao thi tot ?

d My-an-ma, ngay sinh, c6ng viec va thdi gian bao

gicf cung quan he khang k h i t vdi nhau Mot sinh vign,

ngay t h i i bay hoac t h i i nam khong nen lam bat ky

vi§c Idn nao trong cac thang Ta-gu, Oa-goong va Na-do

Bi tranh rui ro, tranh van han, tot hdn het la ngbi

cr nha hoc bai, pha tra, hiit thu6'c hay tdi chcri hang

xom, luan ban the s\I, hoac - neu khong mu6'n lac hau

- lui tdi nhi3ng cuTa hang, vOfa md rong von hieu biet,

vOfa nam ddtfc gia ca thj trifdng NgUdi cam t i n h con

ran (thii hiy), con chu6t (thii nam) nen tranh "lam

an" vao cac thang ma k h i hau khong phu hap vdi hai

loai vat a'y; va hay nhd cau thcf sau:

Ta-gu nong, Oa-goong lai dm

Na-do lanh lung, trdi ddt am u

Rdn, chupt - cd hai, co nhiim, lu du

Ddu the nao thi d nha, dd thiet

Va day la cau thcf khuyen nhilng ngiTdi sinh vao

ngay t h d tif va t h i i sau:

Ka-xon, Pi-a-tho, Td-tha-lin

Ba thang ay rdt khong may mdn

Vdi ai sinh ngay thii sou, thii tu

d nha la hem, neu khong, ddi sdm hong

Tiicfng tvf, ngirdi sinh ra vao ngay t h i i hai, fioic chii

nhat, nen nghi ngdi, difdng siic, khdng nen "lam an" vao thang Na-gon, Tha-din-gi- ut va Ta-bo-doe Vi sao vay? Ho la vat b i l u tu-cfng ciia ngay t h i i hai, Ga-lon

(hay chim) la bieu tmng cua ngay chu nhat Trong

khi do, VI du, vao thang Ta-bo-doe, dat trdi thiTdng md

m i t siTcfng, gay t r d ngai cho viec san mbi

Ngifdi cam t i n h sd tur (thii ba) hay voi kh6ng nga (Y-a-hu) hay sao T6'i (Ha-ing), khong "hcfp" vdi cac thang Oa-x6, Ta-doong-m6n va Ta-boong

Nhir vay, m5i ngirdi dan My-an-ma difcfc phep nghi ngdi "hap phap" ba thang trong mot nam Nghi ngdi;

an chai, dam tieu - viifa nhan, lai tranh ddcfc rui ro

/ i n ,

Nvfdrc thuf ngtfofi

d My-an-ma cd mot loai phu thuy goi la s6n, ra't doc ac, hay dung phap thuat hai ngiidi Vdi mot ngddi nao dd, ban dau son lam ngcf ngan sau do phien nao,

dm dau, roi cuo'i cung hda dd va chet Chi mot phap sir cao tay mdi t r i noi son Tuy nhi§n, ,phat hien ra

t r o n g thang mifcfi m6t; thxi sau va thi? ttf t r o n g thang

chap; thi? nam va thxi b^y t r o n g thang gieng; thiJ nSm

va thi? ba trong thang hai; thxi sau va thxi t\i trong

thang ba

Mdi doc qua "bang" tren, ta thay c6 ve hcfi 16i th6i,

song, neu xS'p lai, tha'y khong phiJc tap V i du: ngiTcfi

sinh vao thiJ nam se may man trong thang nam, thang

chin, thang gieng, thang hai

Nghi ngori vao t h a n g nao t h i tot ?

d My-an-ma, ngay sinh, c6ng viec va t h d i gian bao

gicf cung quan he khang k h i t vdi nhau Mot sinh vi§n,

ngay thxi bay hoac thd" nam khong nen lam ba't ky

viec Idn nao trong cac thang Ta-gu, Oa-goong va Na-do

De t r a n h r u i ro, t r a n h van han, tot hcfn het la ngbi

cr nha hoc bai, pha tra, h u t thu6'c hay tdi chai hang

xom, luan ban the sxi, ho&c - neu khSng mu6n lac hau

- l u i t d i nhi3ng cuTa hang, vijTa md r6ng von hil'u biet,

vijfa n i m dUdc gia ca t h i trifcfng NgiTdi cam t i n h con

ran (thxi bay), con chuot (thxi nam) nen t r a n h "lam

an" vao cac thang ma k h i hau khong phu hap vdi hai

loai vat a'y; va hay nhd cau thcf sau:

Ta-gu nong, Oa-goong lai dm

Na-do lanh lung, trdi ddt am u

Rdn, chuot - ca hai, co nhum, lu du

D&u the nao thi d nha, dd thiet

Va day la cau thcf khuyen nhiJng ngiXcfi sinh vao

ngay t h i i txl va thiJ sau:

Ka-x6n, Pi-a-tho, T6-tha-lin

Ba thang ay rat khong may mdn

Vdi ai sinh ngay thit sou, thii tie

O nha la han, neu khong, ddi sdm hong

Tifcfng txx, ngirdi sinh ra vao ngay thi? hai, hoac chu nhat, nen nghi ngcfi, dxidng si?c, khong ngn "lam an"

vao thang Na-g6n, Tha-din-gi- ut va Ta-bo-doe V i sao vay? Ho la vat bigu tifong cua ngay thd' hai, Ga-lon (hay chim) la bieu tUtfng ciia ngay chu nhat Trong

k h i do, V I du, vao thang Ta-bo-doe, dat t r d i thuTcfng mcf

m i t sifcfng, gay trof ngai cho vi$c san mbi

Ngtfcfi cam t i n h sxi tuf (thxi ba) hay voi kh6ng nga

(Y-a-hu) hay sao T6'i (Ha-ing), khong "hop" vdi cac thang Oa-x6, Ta-doong-mon va Ta-boong

Nhif vay, m6i ngifdi dan My-an-ma difcfc phep nghi ngai "hap phap" ba thang trong mot nam Nghi ngai;

an chai, dam tieu - vOfa nhan, lai t r a n h dugc r u i ro

Ntfdc thu* ngtfori

O My-an-ma c6 m6t loai phu t h u y goi la s6n, ra't doc ac, hay dung phap thuat hai ngifdi Vdi mot ngifcfi nao do, ban dau son lam nga ngan sau dd phi6n nao, 6'm dau, rbi cuoi cung hoa dd va chet Chi mot phap sir cao tay mdi t r i noi son Tuy nhien, ,phat hien ra

s6n la dfeu cxXc ky kho khSn d6i vdi nhiing ngifcfi binh

thifcfng: chi c6 th§' nghi ai do la s6n, chvt kh6ng thi

tim ra hkng chiJng kS't t6i M6t phu ntl nao do bi dkn

lang nghi la s6n t h i chi ta that kho c6 th&' thanh

minh cho minh Ky thuc dSn lang cung c h i n g dam

chAc "tr&m ph^n tr&m" chi ta la phu thuy V i th^, chi

CO m6t each duy nha't la thu: b i n g ntfdc

Ngvfcfi ta troi chat chSn tay ngiTdi phu niJ bi nghi

la phu thuy lai, dat chi ta giiJa hai man cua hai con

t h u y l n n^m song song canh nhau, rbi dvfa hai thuyen

tdi giiJa s6ng Ba't th'Sn, ngUdi ta lai thuyen re ngoat,

hai thuyen tach ra Ngifcfi phu niJ bi rcfi xuong nifdc

Cu6c thur thach b^t d^u Ke bj troi nhao 16n, bcti nhdn

nha, v6 sLf, t h i dich thUc la phu thuy M6t sgi day

lam hkng v6 cay xanh bu6c ngang limg "mu phu thuy"

dvrgc c6t d bd sSn tiif trifdc, se keo "phu thuy" l&n

"Phu thuy" phai ch^u am phu! N§u ke bi troi a'y c\i

chim d^n, sau do "bigt v6 am tin", t h i chi ta v6 t6i

NgiTcfi ta v6i keo chi ta l&n, rbi lao vao cihi s6'ng Tuc

nay chi t h i hanh d m6t s6' vung xa xoi heo lanh

XIV

DO AN UONG

Khi hau nhigt ddi nong, I m , miTa nhieu, dia hinh

da dang (c6 nui, c6 s6ng, cd bi§'n, cd d6ng hkng ), tao cho Dong Nam A qu&n thi d6ng, thtfc vat v6 cung

phong phu S6'ng trong m6i trvfcfng thuan Icfi, ngii&i D6ng Nam A kh6ng den n&i phai va't va Mm trong vi§c t i m kiem thifc an: rau sSn ngoai ru6ng, ca t6m

sSn d s6ng, hb, ao, hiin, chim thii, hoa qua sSn trong

rOfng Hdn niJa, Dong Nam A khong c6 nhilng mua,

nhting thcfi gian thien nhi§n chet Quanh nam liic nao cay c6'i cung tot tiTcfi, mubng thii, ca t6m cung sinh

sbi niy nd V i the, ngifcfi D6ng Nam A khong quen

chg" big'n va tich t r i l do an quy mo Idn Ho thiTcfng dung db an tUcfi song Thien nhien Dbng Nam A khdng thuan Icfi cho chan nu6i dai gia siic V i the, siJa, t h i t kh6ng CO vai tro quan trong trong bifa an thifcfng ngay cua ngifdi dan A Ngubn dam chinh la ca va cac loai thifc vat Cac nha khoa hoc thifcfng goi Dong Nam A

la vung van hoa thUc vat Phong tuc an cua Dong

Nam A the hien kha ro dieu do Tuy moi nai, m6i dan

t6c CO nhiJng kh^u vi va each an rieng, cong thiic bao

t r u m la ccfm -rau-ca Chi vao dip tfi't, h6i he, ngifcfi

Dong Nam A mdi m6 tr4u, mS bo, giS't ga, t h i t Itfn

Mdn t h i t truyen th6'ng ph6 bien la t h j t niTdng - chi?ng

to ngixdi D6ng Nam A kh6ng c6 sd triTcfng chg" bien

t h i t Nhvfng tOf gao, rau, ca, ho lam ra ra't nhi^u mon

Gao t h i thanh ccfm n^'u, ccmi db, ccfm lam, cam rang ;

ca t h i lu6c, ran, nifcJng, kho, rbi ca kh6, ca na'u ; rau:

§n song, lu6c, na'u, mu6'i chua Tuy nhien, cac mdn

an thiTcfng dcm chat va th6 chit kh6ng pha tap Cach

che bien va cac phu gia khong tao nen mdn mdi hon

tap va t i n h te, vay ma k h i an mdn nay vdi mdn kia

ngLfdi an se cd dirge nhilng vi ngon khac nhau: vi

ngon cua ccJm vdi ca kho khac vi ngon cua ccfm vdi

canh ca nau chua

Dirdi day, chiing toi gidi thieu phong tuc an cua

m6t s6' dan t6c d Dong Nam A

Cua ngifcri Khcf-me

Thitc an chinh cua ngiTdi Khcf-me la ccfm Ccfm na'u

trong nbi k i n , khong he kem phu gia, ke ca mud'i A n

cung vdi cam, bao gicf cung cd i t ca kh6, m^m ca

(pra-h6'c), va rau

NgUcfi KhcT-me an t h i t Icfn, bo, ga, tritng ga, vjt

nhvfng i t k h i an trong biJa an thvfcfng ngay, dac biet

la dd'i vdi ngifcfi lao d6ng

Trifdc khi an, moi ngvfcfi ruTa tay chan hoac t^m ruTa,

Tbi ngoi tr&n chieu, quanh chiec mam to bang g6 hoac

bang dbng Tren mam bay l i l n cam to, mSy bat thitc

an va m6t bat nvfdc di "tr^ng" cac ngon tay m6i k h i

hoc thdc an difa len mi§ng NgUcfi Khct-me an b6'c Ngoai mam ca, rau (lu6c hoac ha'p), ngifcfi Khcf-me dac biet t h i c h an cac loai gia vj nhif rau thcTm, hanh, toi, dt Pho bien nha't va cung difcfc ifa thich nha't dbi vdi bila ccfm thvfcfng ngay la cac loai canh ca na'u vdi cac loai rau qua chua, nhvf doc Ca dvfcfc ch§' bien dvfdi nhieu dang: na'u, ran, lam cha

Cua ngiTcfi Lao

Trong bila an cua ngvfcfi Lao, ccJm bao gicf cung la chinh Ngvfdi Lao thvfdng an ccfm vdi ca, rau, va ddi

khi vdi t h i t Cam dvfcfc do, nhvfng vfa thich nha't la

com lam - thvJ ccfm na'u trong nhvfng bng tre non D6i khi ccfm lam na'u lan vdi dau Ngvfdi Lao an gao nep

la chinh

Ngvfdi Lao an t h i t khdng nhieu va thvfdng an t h i t

ga Chi trong nhiJng 11 tiet Idn, ngvfdi ta mdi t h i t bo, Icfn Ngvfdi vung niii con an t h i t cac loai chim, thvi ThiJ an pho bi§'n nha't la ca Ca difcfc na'u, lu6c hoac lam cha nhvfng vfa t h i c h nha't, va pho bien nha't, la ca mam

Ngifdi Lao an rau kha nhi^u Ho t h i c h uong cac loai ntfdc na'u vdi la cay hay nifdc qua

Cua ngircfi Thai

Nhvfng d& an chinh cua ngvfdi Thai la ccfm, rau, ca

Cam na'u hoac db Rau gbm ca chua, Kau, bi, d\ia chu6t,

dau, hanh Rau dxxac &n sd'ng, nfiu, xao Ca dxsac mu6'i

lam m^m, phcfi kh6, nSu, ran

Bila an, ca gia d i n h ngbi quanh mam, ngoai hi§n

hay trong bg'p Tr§n mam bay bat com to, vai bat dUng

thitc an M6t trong nhufng mon an dvxac ngifcfi Thai

vfa t h i c h nha't la nam pia (kig'u nhtf m^m ru6'c ca)

Ngoai nam pia, ngiTdi Thai con dung nhiJng loai nvfdc

mam, tifdng khac nhau Cung nhif ngiTcfi Lao, ngifcfi

KhcJ-me, ngifcfi Thai an b6'c ch\i khSng dung thia, dua

nhif ngifdi Vi§t

C u a ngiTcri M i e n

Nhvf da s6' cac dan t6c d D6ng va D6ng Nam A,

ngtfcfi Mien h^u nhif khong dung siJa va cac che ph^m

tCf sila Ho tfa dung dau thxic vat (d&u dau, d^u dijfa,

dku co)

Theo t i n h toan cvia cac nha khoa hoc, cac thiJc an

trong bU"a an thifcfng ngay cua ngtrdi Mi^'n t i n h theo

t y le nang lifcfng (ca-lo) thiTcfng nhif sau: 50% cam;

16% ca, t h i t (chu y§u la ca); 13% rau, qua; 12% canh;

9% rau song; 3% gia vj

Mon an truyen t h 6 n g dac trtfng nha't cua ngtfcfi Mien

la nga-pi Nga-pi c6 nghia la ca ep, ca m^m Tuy nhien,

trong thtfc t§', nga-pi bao ham n6i dung r6ng rai hon

- db an difcfc che bi§'n tOf ca, tbm Tuy theo loai ca,

t6m, ncJi va each thiic che bien ma c6 nhieu loai nga-pi

khac nhau Ba loai nga-pi noi tieng hdn ca la goong,

toong - tha, va s§n-sa Ngifcfi ta con dung ca de chg" bi^'n nifdc mam

Nga-pi goong ducfc coi la quy nha't Que hxiang noi

tig'ng cua no la lang Pai-a-gi thu6c huyen An-gi ^ n

t h u d6 Yangoun Co th§' lam nga-pi goong tCf ba't ky loai ca nao Tuy nhidn, loai ca nhdt song or vung nifdc

\a, thi'ch d ncfi c6 nhibu bun, va loai ca c6 nganh, la

nguyen li§u difcfc U'a chuong nha't Ngifdi ta d6 ca vao

t h u n g g6 rbi dung que tre te a f a u khuSy nhe cho het

nhdt Can t h a n hcfn t h i dung dao lam tCfng con Sau

do ca dtfcfc xat mub'i, dat trong ro tre, treo len hoac dat tren san tijf 12 gid den 24 gicf cho rao het nifdc Viec tiep theo la nhat tifng con ca ra, xat muoi can thuan rbi phcfi nang tren phen Vai ngay sau, xep

ca vao vai, chum Idn, mbi Idp ca xen mot Idp mubi Chum, vai dat or cho c6 bong mat Thcfi gian troi di Idp nude t r e n be mat dan bay hai, de lai Idp mub'i ran chac

Sau mot thang c6 th^ dem ca ra dung Co th§' ran,

CO the na'u, nhifng c^n than de ca van giiJ nguyen con mdi ngon

Thuoc loai nga-pi goong, nga-pi tha-looc dtfcfc danh gia cao hcfn ca Nga-pi tha-looc la goi theo ten ca K h i lam, can cat bo vay, dubi va dau ca Lam tijfng con, rura sach, xat mub'i, rbi phcfi nang Rbi sau do dat ca l&n nen hoac phen, rbi phu chieu, de cac vat nang tr§n chieu Bb'n ngay sau, c6 the dem ra an difdc Nga-pi tha-looc ban ra't c6 gia Ca ngifbi ban Ian khach

mua deu c^n t M n m6i k h i cam cac con ca thanh pham

nay, vi chiing difcfc coi la t h i i c a n sang, quy hiem

Ngirdi Mien con lam hot ca - goi la toong-tha nga-pi

No con difcfc goi la da-min nga-pi-theo ten dung cu b^t

ca Ta't ca cac loai ca nho, tep, torn deu la nguyen

lieu t h i c h hcfp de lam loai nga-pi nay Ngifdi ta do

t6m, ca ra skn phcJi nSng vai ba ngay, rbi cho vao

t h u n g g6, t r o n \kn vdi muoi K h i tom ca nhOf nat khong

con phan biet ro tOfng con nila t h i d6 ra n&n m6t cai

feu canh nha Dung ong tre, ong nxia thoc sau vao

ddng h6n hgp nay Nifdc mam theo 6'ng chay ra goi la

Nga-pi-ia, dugc cat di dung an hoac xao nau Ba, goi

la toong-tha nga-pi, dung cho chan nuoi

TOf t6m, ngirdi ta lam sen-sa nga-pi Cac dia phiXcrtig

noi tieng ve mat hang nay d Ta-voi va Mec-ghi (mi'fen

nam My-an-ma) Tom, dem phcfi kho vai ba nang rbi

t r o n mubn, gia nho, sau do, lai phcfi them vai ba n a n g

nijfa, t r o n dao cho san pham kho deu

C u a ngiTcri G i a - v a (In-do-ne-xi-a)

Mon an c h i n h cua ngirdi Gia-va la cam do Ccfm xdi

ra rd hoac dia, d§ tiep tuc "pha che" t h a n h n h a n g mdn

cam ira t h i c h Mdn ph6 bien nha't la: nasi g6reng

-cam rang vdi dau hoac md, na-si u-lam - -cam t r d m rau

va gia vj Dac biet ngon va cung dac biet duac xla

chuong la cdm nau vdi nifdc di^a

Cam diTdc an vdi nhieu mdn a n khac nhau Ph6 bien

hcfn ca la sam-ben - mot mdn an cay la tii hbn hcfp

cac loai rau, dt, muoi va ca, sa-te - mdn chg* bid'n tir

t h i t bam NgUdi Gia-va rat t h i c h an cay, nen dt bao gid cung cd Ca chi§'m vj t r i rat Idn, va dirge che theo

nhigu each: ran, nS'u, lam mAm, phcfi kho dung pho

bien t r o n g cac biJa an la mot loai niTdc mam cd ten la tra-si

Ngirdi Gia-va an nhieu loai trai cay n h i m g t h i c h nha't la chudi NgUdi Gia-va an chudi tiToi, chudi ran, banh chud'i, mitt chudi va chudi khd cac loai

C u a ngirdi M a L a i

NhiJng mdn an ccf ban cua ngiTdi Ma Lai la com, ca

va rau Ngudi Ma Lai na'u ctfm chi? khong dd Ca dirge

an cd nhieu dang: ca tiroi, ca muoi, ca khd va ca mam TCf ca hay tOf tom, ngirdi Ma Lai lam ra cac loai mam rud'e khac nhau M d n iTa t h i c h nhat la t h i t t r o n vdi cac loai gia v i Dau ran chu yeu la dau dijfa

Vao biJa an, ccJm dugc xdi ra chiee bat to bang tre, thde an dirge bay ra cac bat bang v6 dOfa K h i an, ngirdi Ma Lai biTng "dia" ccfm bang la d tay phai, bdc

an b^ng tay trai

C u a ngu^cfi C h a m

Ddi vdi ngirdi Cham, gao la liTcfng thiTc c h i n h Ngoai

dung na'u cam an hang ngay, ngirdi Cham con chg' bien

gao t h a n h biin, banh va dac biet la chao chua, difdc

chg" bang each na'u chao, di nguoi cho tren mat k§'t

vang, qua dem, chao se t r d n§n chua K h i Sn, bo Idp

n\idc d i Chao c6 v i chua, mat, rS't d i chiu

Ca bien la thiJc Sn phd bien cua ngtfcfi Cham Ngoai

ca kho, nirdng, ngUcfi Cham t h i c h an canh ca bien chua

- ca bien nSu vdi di^a, ca chua, me, gia dku TOf ca,

ngirdi Cham con che ra cac loai mam va nifdc m i m

khac nhau Do la nifdc mam, m i m ru6'c, mam ca moi,

mam tom, m^m ca dbng Mam dirge dung lam nifdc

cha'm CO k h i them cac loai gia vi nhiT canh, dt, ti6u,

toi

Ngvrdi Cham cung thadng na'u ia pai, loai canh n^u

b&ng nhieu loai rau bam nho t r 6 n vdi gao ngSm gia

nho Ngoai mam muoi va cac loai gia v i , neu c6, cho

th§m i t t h i t , ca Canh nay cung c6 thi de chua mdi

fin

Ben canh ca, rau, ngi/di Chfim con fin cac loai t h i t

gia sue, gia c^m, t h i i rOfng O vung N i n h ThuAn, B i n h

Thuan CO nhieu tho rOfng, nen ngvrdi Cham c6 nhi^u

each che bien t h i t tho lam thiic fin Doc dao htfn ca

la mon t u n g ta-pai: tho, cat tiet, lot da rbi chat thanh

mieng; ruot non, ruot gia giiJ nguy&n ben trong va

diTcJc bu6c chat l a i ; kep l i n t h i t va ru6t tho vdi nhau

bang mot thanh tre tach d6i rbi dem nirdng tren than

hong

Nude t r a la do uong thong thirdng cung nhiT dung

k h i tiep khaeh Sau cac bOTa an hoac k h i khat, ngirdi

Cham thirdng uong nirdc gieng hoac nifdc mUa t i c h

trong l u , v6 Vao nhiJng ngay hoi, ngirdi Cham c6 them

rifcfu Rifcm ca't tuf gao t^ hoac gao n^p 6 vai dia

phuang, ngirdi Cham lam TVCOU chn d§' u6'ng trong cac dip l i

T u c a n t i ^ u Of In-d6-ne-xi-a

An trau la phong tuc ph6 bien d Kku khip cac dan t6c Dong Nam A d day, chi gidi thigu tuc nay d ngirdi

In-dd-ng-xi-a

An t r ^ u h^u nhir da t r d t h a n h mot b6 phan cua

cuoc song thirdng ngay va cac nghi thiJc cua ngirdi dan In-d6-n§-xi-a tCf thdi xa xiTa Ngirdi In-d6-n6-xi-a nhai tr&u sud't ngay va d moi liic, moi ndi Mieng trau

CO mat trong moi 11 tiet, cifdi x i n Mieng trau diTdc

dang C l i n g l i n h hbn ngifdi chet trong cac dam tang

Mieng trau dxxac dem mdi k h i khach tham nha D6'i

vdi ngirdi In-d6-ne-xi-a, t f a u la bieu tircfng cho sir hoa hap v i k h i nhai, nhiJng t h a n h to' cua mieng t r ^ u t r d

t h a n h m o t hdp the t h o n g nha't k h o n g the tach r d i

N h a i t r a u con la bieu tirgng cho long kien t r i , v i mieng t f a u von da cay cang t r d n e n cay va nong hern N h a i lau, t f a u t r d nen dam da N h a i t r a u cung

CO nghia la k h a n g d i n h Idi hifa hen hay Idi cam kfi't

va dieu do chac chan dugc thiTc hien Tijf choi mieng

trku CO th§' dirge xem la bieu hien cua sir t h u dich

Ngirdi In-d6-ne-xi-a ra't ehii y den vat difng tfau Hop diTng trau dung trong cac nghi l i dep, bang vang

H6p trau dung thiftfng ngay t h i bSng bac, d6ng, hay

g6 Nhieu k h i , cai t i i i vai, ong tre, v6 b^u, v6 diifa cung

difcrc dung dxXng trSu M6t h6p t r ^ u diing "ki§'u each"

C O sau ng§n: ngSn dUng cau, ngSn dUng voi, ngan di^ng

thuoc lao, ngSn diXng la trau, ng§n dUng v6, va ngan

va my thuat, khac cac kieu nha t r e n san ton tai d

mot so k h u V L T C khac cd t r e n th§' gidi nhiT mot so vung rCrng Dong Au, Dong A, Chau Phi, Chau My Nha san Dong Nam A la nha cd ket cau san - khung va

d\xac lam chu yeu bang tre, niJa, chit khong phai la

san - tUcfng bang cac than go xep chong len nhau

NgLfcfi Dong Nam A chi dung g6 de lam nhiing bo

phan c h i u luTc (nhtfng van theo ky thuat khung) nhxX

cot san, cot nha Hau het cac nha san a Dong Nam

A (f§u cd hien rong ngay trifdc cuTa, tijf hien cd thang

de len, xuong Hien nha la ncfi moi ngiTdi trong gia dinh lam viec, nghi ngcTi, tham chi ca an uong Doi

k h i nha cd mai cao, to va day de chong ndng, nang,

mifa Difdi mai, thifdng la gac xep - ncfi ca't giiJ thdc,

ngo Dirdi san, dat chubng trau, bo, Icfn, ga, hoac chiia

Cong cu lao dpng, cui dun

Tuy d&u la nha san, nha cura m6i t6c ngifdi hay m6i

dSn t6c d D6ng Nam A lai mang nhiJng net riSng vfe

hinh thitc, kich thiidc va each b6' t r i ncfi an ch6'n cf ben

trong Do khdng c h i la n h i i n g khac bi§t h i n h thiJc,

ma c h i n h la khac bi§t vg phong tuc s6'ng V i th§', qua

ng6i nha, ta c6 th6' bi§'t kha ro vfe nhi&u phong tuc

cua ttjfng dkn t6c hay t6c ngtfdi DvTdi day, chung t6i

chi gidi thi§u m6t s6' ki&'u nha san ti6u bi§'u con giiJ

dirac nhieu truyen th5ng xifa va kha d6c dao

Nha lorn cua ngitcri mi-nang-ka-bau

(In-do-ne-xi-a)

Ngirdi Mi-nang-ka-bau goi ng6i nha m i n h d la ru-mac

ga-dang (nghia la nha Idn) Nha c6 b i n h d6 h i n h chiJ

nhkt, dvfcfc dxXng tr§n san cao t d i 2 met Hai mai d6'c

cong venh len t r 6 n g nhiT h i n h yen ngUa va ket thiic

d hai dglu noc bang h i n h m6 phong cap sCfng trku M6

t i p trang t r i d^u trSu la h i n h a n h big'u t r i f n g cho chi&'n

t h a n g , difcfc k d t r o n g h u y ^ n t h o a i , cua con nghe

Mi-nang-ka-bau ddi vdi con trAu Idn cua ngifdi Gia-va

Mai diTdc Idp bang sd co hay la co M 6 i k h i c6 them

ngufdi, gia dinh lai lam them nha p h u tifi'p vao hai d^u

hoi cua ngoi nha c h i n h Mai nha p h u bao gid ciing

viy ra tijf phia difdi noc mai nha c h i n h va ciing difdc

trang t r i d d&u noc phia ngoai bang h i n h cap sijfng

trau Vach t u d n g phia ngoai va phia t r o n g difdc cham

khac va to ve gSn nhvf k i n dac bdi cac hoa tiet t r a n g

t r i d&y mau sac Cufa ra vao n^m c h i n h giiJa mat ti"&n

cua nha Phong c h i n h giOta la ncfi an u6'ng, chuy6n t r o

va td chi?c cac nghi l i cua ca gia d i n h Idn Ngay ciia

ra vao cd mdt b§'p Ida de na'u niidng vao dip 11, tfi't Ngay thifdng, ngtfdi t a na'u niTdng t a i cac b§'p rifing cua tCfng gia dinh n h d Niia b&n phai phia triTdc nha danh r i ^ n g cho n h i i n g ngifdi dan 6ng Idn tudi trong gia d i n h NuTa b§n trai phia trUdc la ndi d cua cac ba

va cac c6 gai chifa chbng Toan b6 phia sau cua nha dUdc chia ra t h a n h tOfng phong danh cho tOfng ti§'u gia d i n h Nhieu k h i sd phong len t d i 20 hoac 30 Ngoai nha d (ru-mdc ga-dang) ra, mdi lang cua ngufdi Mi-nang-ka-bau con cd nha chung cua lang (ba-lai), la ndi hdi hop cua cac gia lang, ncfi ngu cua t h a n h ni§n

va dan 6ng chiTa vcf cua ca lang

Nha dai hinh thuyen cua ngiTori T5-rat-gia

(In-do-ne-xi-a)

Mac d^u hien nay ngifdi T6-rat-gia sdng each xa bien, nhifng ho van goi cong dong ciia m i n h la "nhiJng

ngiTdi tOf m6t con thuybn" Cube sb'ng tr§n thuy"&n di

lai da'u a'n kha ro d h i n h dang, c^u true cua ngbi nha

va cac phong tuc sdng t r o n g nha

Moi ngbi nha cua ngifdi Tb-rat-gia la ndi chung sdng cua tCf 5-6 den 18-20 gia dinh nho Ngbi nha dai difdc

ddng tren nhCfng chiec cbt san vdng chac va cd bb

mai cao h i n h yen ngUa Hai d&u noc cua mai vtfon xa

ra khoi tifdng hoi, tao ra hai mai che Idn d hai d&u

nha Ph^n d&u mai nh6 ra difcfc gii? hdi nhOfng chi§'c

c6t cao, chic B6n vach tvfcfng ngoai d^u thucfng thach

ha t h u V i t h ^ , h i n h dang bgn ngoai cua ng6i nha ra't

gi5ng h i n h dang m6t con thuyfen Idn M6t t h a n c&y

deo t h a n h cac b^c dung lam c'&u thang l§n xu5ng phong

chung d giiJa nha H a i phia phong chung la cac phong

ri6ng cua tufng gia d i n h nho Cac phong ri6ng difcfc

ng&n vdi nhau bdi cai bg'p N h u vky, hai gia d i n h nho

CO chung m6t b&'p Ban ngay, toan b6 bgn trong ng6i

nha la m6t khdng gian chung T6'i dg'n, nhiJng chi6'c

chi§u hoSc manh mdi difcfc ha xud'ng di chia nha t h a n h

tOf phong ri§ng cua tijfng g}a d i n h V i anh sang vao

nha chu y§'u qua m6i m6t chiec cuTa ra vao, n§n t r o n g

nha htfi t6i

Co thi noi, m6i ng6i nha cua ngifdi T6-rat-gia la

m6t c6ng t r i n h ngh§ thuSt - khong chi vi no c6 h i n h

t h u dac biet, ma con vi Kau n h u toan b6 mat ngoai

cua no - tOf tucfng vach dg'n cot keo, tiif d^u h b i d§'n

cac t h a n h dd mai dfeu ducfc p h u k i n b^ng nhiJng h i n h

cham khAc t i n h xao va sac sd Cac hoa tieft trang t r i

dfeu la cac h i n h mang t i n h h i n h hoc difcfc t6 ve bdi

ba mau: den, t r i n g , do Tr&n cot dd mai phia mat

c h i n h cua nha cd gan mot h i n h d^u t r ^ u to hkng g6

Ben canh nha la kho liia Kho c6 cSu true va h i n h

dang m6 phong nha d, n h u n g k i c h thirdc nho han nha

d va san r ^ t cao (cao hcrti mat da't tOf hai den ba met)

Cach mat da't tCf nufa met dg'n m6t met, kho liia con

CO m6t san phu phia difdi V i vky, b§n m6t phong md

Ngvrdi T6-rat-gia sdr dung phlkn dudi do cua kho lua lam noi tiep khach, noi hop mat chung cac t h a n h vi§n

t r o n g dai gia d i n h Ngoai kho lua, cac c6ng t r i n h kig'n true khac ciia ngirdi T6-rat-gia nhif c^u, chef dfeu dvTcrc lam theo m6

h i n h nha d N h i ^ u kho lua, cSu dirge cham kh^c, t6

ve rUc r d khdng khac gi nha d

Nha trfen san va tren cay cua ngiTcri Pa-pua '^^

(In-dd-ne-xi-a) ^"^

M6i lang cua ngirdi Pa-pua bao gid cung gbm m6t

ng6i nha Idn danh cho dan 6ng va nha d cua cac gia

dinh C h i n h i i n g ngirdi dan 6ng mdi dirge quyen dg'n

d ngoi nha chung ciia lang Vg, con, chi em gai chua chbng cua hg t h i d tai nha ridng K h i ISy chbng, c6 gai phai ve d nha chbng Den tudi t h a n h nien, thanh nign kh6ng dirge s6'ng d nha, ma phai s6'ng d nha chung cua lang

6 nhi"&u vung, nha cua ngtrdi Pa-pua thiTdng cd mat bang h i n h chiJ nhat, dirge diTng trgn san cao, d6i k h i tdi 8 met so vdi mat da't hay mat nifdc V i lam b^ng tre, niJa, ngn nha cd ra't nhi^u c6t san NhiJng chi§'c c6t diTng x i t nhau den n6i khoang trong diTdi san khdng thg' sur dung de lam ba't cif vigc gi Tr&n san, ngirdi

ta lam tvfdng vach di tao khoang khdng bfin trong cua nha va hai hien d hai dau hbi TiTdng nha lam hkng tre, n\ia va v6 cay, mai nha Igp la eg Bi len nha,

p M i theo chig'c thang b^ng tre ghep hay bMng thkn

g6 dai TCf hi§n, qua cufa la phong khach O do c6 bep

Tren vach treo du thiJ nhxi cung, ten, nhac cu Canh

phong khach la phong ngu Phong ngu c6 ci3"a di ra

hi&n sau - ntfi phu n i l lam vi§c

O mdt s6' vung, ngtfcfi Pa-pua c6 kieu nha rS't dac

biet - nha tr&n c^y Nhilng canh c^y to each m§t da't

chOfng sau, bay met dvfac chon lam khung dd cho ng6i

nha Dua vao nhtfng canh c^y do, ngiTcfi ta dtfng m6t

ng6i nha bang tre, ni!a la co Mot chi&'c thang dai bang

tre n6i lien mat da't va nha lam 16'i len xuong Ki^'u

nha nay cua ngvfcfi Pa-pua chi phd bien d nhufng ntfi

rCfng gia heo hiit hoac nhiJng ncfi thucfng xay ra chien

tranh giila cac lang vdi nhau Kieu nha tren cSy cua

ngtfcfi Pa-pua la nham muc dich tu ve

Nha hinh mai r u a cua ngvrori T h a i

Ngirdi Thai d Thai Lan c6 truyen thuyet vfe ngubn

g6'c cua nha d nhxX sau Thud xa xvTa, ngiibi Thai khong

bi^'t lam nha, phai d trong nhiJng mai da, lum cay

M6t hom, ngifcfi Thai gap rua, hoi rua each lam nha

de cr Rua ben thut c6 lai, k i l n g chan l§n va bao ngtTcfi

cii theo hinh mhu dd ma lam V i vay, sau nay ngUcfi

Thai lam nha san c6 mai giong hinh mai rua

Nha cua ngiTcfi Thai c6 hai cvlra l§n: cuTa trUdc (md

hi6n trifdc), va cuTa sau (mdr ra hien sau) Hai cuTa nam

chinh giila hai d"au hbi N@'u t i n h tOf cua trUdc, gian

t h i i nha't la gian thcf t6 ti§n va ma nha TiSp theo la

cac gian ngu cua cac thanh vi6n gia dinh Goi la gian, nhvfng hoan toan kh6ng- c6 tu^cfng vach ngan each, ma can cii vao cac xa ngang bac qua nha Ngay sat gian thcf la gian ngu ciia chu nha, rbi den cac gian cua con

cai Con gai va con re d gian sau cung Sat canh gian

cua con gai va con re la gian de khung curi det vai

M6i gian ngu mac m6t chiec man vai mau tham to b^ng ca gian Ban ngay, man dtfcfc cu6n iSn d l nha thoang mat Ban dem, k h i di ngu, man difcfc ha xuong

di tao ra tiifng bubng rieng bigt i»ff^q

Nufa dtfdi ciia nha chu y6u danh cho sinh hoat cua gia dinh Moi gian mang chiJc nang rieng D'au tign,

t i n h tijf phia cura sau, la gian bg'p Bep nay chi de na'u

cam Icfn va la ncfi cho phu niJ vijfa sinh con n^m sxxdi

Bfe'p thxi hai dbi di§n vdi gian ngu cua chu nha Db

an thi^c uong hang ngay dtfdc na'u ntrdng d day Khach

la dan bng, ducfc don tiep d bS'p canh gian ngu cua chu nha Khach la dan ba, diTcfc tiep don d bep kia

Gii3a hai bep la khoang khbng gian rong danh cho sinh hoat, an ub'ng cua ca gia dinh Nha cang nhieu gian, chb sinh hoat nay cang rbng

Ngoai tang san sinh hoat, trong nha con cd "gac

xep" chiJa \\iang thxXc va cac loai hat gibng Ngay tren

bep thvrdng cd mot hoac hai "gac xep" nho de ca't giil

cac do dan, thiic an cho khb rao

G'am san dung lam ntfi de cbng cu san xuat, cui

nhd't ga, Icfn, trdu bo Cay, 'bCfa va trSu bo d phia

cufa chinh, chubng Ion, kho cui d phia cufa sau

Nha san cua ngtf&i Thai la m6t trong nhiing dang

kig'n true dep cua khu vtfc Dong Nam A Nhin tijf ngoai

vao, ta d i dang nhSn thfi'y ba ph^n kha ro: Trang

t r i hai d^u ndc, mai, va hang cbAn c6t Hai chum

"ciit" (v$t trang t r i d d^u ndc) t r § n g vifcm len cr hai

d l u lam cho ng6i nha trd n^n sinh dong Co nhieu

hinh "ciit": hinh cky bat cheo, hinh sufng trSu, hinh

chim, h i n h la tre, hinh hoa sen, h i n h ran Khong

phai ai muon lam "cut" gi cung dtfoc, ma phai theo

dia vj xa hoi: nha quan mdi di/Oc lam "cut" hoa sen,

con nha dan chi difoc lam cac loai "cut" sCfng trau hay

sijfng d6

Nha cua ngifcfi Mien (My-a-ma)

Giong nhieu dan toe khae d Dong Nam A ngUdi

Mien khong bao gid chiu de ai song tren d'au minh

Chinh vi vay, nha san mdt tang la dang thdc hau duy

nha't tbn tai

Vi nha g i n bo vdi m6i birdc t h i n h suy trong ddi

so'ng cua chu nhan, nen ngay tiJf trvTdc khi khdi cong

xay dung mot can nha, nhi'Su nghi thitc phai dUcfc tien

hanh

Trtrdc het va tren het la chon da't dtfng nha ViSc

chon da't phai dUa tr6n cac t i n h toan, xem xet ra't than trong cua 6ng th^y goi la day-to Bang each tra sach, 6ng t h l y cung xac dinh ngay lanh thang td't cho vi§c khdi c6ng xay dUng

M6t dieu ra't diTcfc quan tam la chon c6t M5i nha

CO 9 cot Moi cot CO ten goi ri§ng Quan trong hon ca

la c6t tha -bia dUng d phia nam Tren dinh cot nay, th^n bao h6 cua gia dinh t r i i ngu C6t duoc phu vai trang hay trang t r i cac canh la Ngifdi nha chet, thi th§' dtfoe rufa sach, quan vai Hem, dat canh c6t nay trvrdc k h i dtfa vao quan tai

C6t lai duge phan thanh cac hang khac nhau C6t dure, hai d&u to bang nhau Dung c6t dtfc thi gia chu dufoe binh y&n, lam an thuan IcJi, khoi lo cac trac trd tren dudng ddi Lam nha, dung edt cai - dudi nho tren

to - t h i van may cang gap nhieu hon Moi tai iTcfng Idn la do cot a-that ma-si-phbng to d giiJa - mang lai C6t trung t i n h di kem vdi ba't hanh, ddi ngheo C6t quy, phinh to d dau tren, gan vdi thuong dau, chet choc cua ngirdi nha

Ngoai da't, c6t, cac y&'u t6' nho khac cung kh6ng difcfc bo qua, vi nhu bac thang d i n 16n hien nha, mat

g6 , vi chiing deu gay tac dpng i t nhieu tdi siJc khde

hay viec lam an sinh song cua chu nha

v a t li^u lam nha la g6, tre, niia, la Vach b i n g ph&n

tre, nita pho bien d vung chau thd Ddi k h i vach lam

bkng g6 O vung nvii rijfng, loai phen g6 pho bien hon

Cac gia dinh giau c6 mua g6 t&'ch ho&c pin-ka-d6 ci?ng

"nhir s^t" d§' lam nha

v a t ligu Icfp mai, d vung chau th6' chu yeu la la co

d mi^n nvii la c6 thek-ke NgiTcfi ta cung dung tre, niJa

lam t r a n h Icfp Co ncfi l^y cai 6'ng tre, bvfcfng dai che

d6i tao ra m6t thtf "ngdi" dac bi6t K h i Icfp, "ngoi"

dirge x§'p tii^n t i ^ mot xa'p m6t nguTa "Vi&n" sa'p de hai

mep vao long hai "vi§n" ngufa hai ben. d m6t s6' vung

nhu' Yangoon, Mun-m§n, c6 n h i i n g nha lap bang nhiJng

thanh g5 mong

Theo quy d i n h ciia luat c6, ngay xvfa, m6t s6' loai

ngtfdi hay m6t s6' cong t r i n h difcfc phep chbng mai

nhieu t^ng goi la pya-that Co ba loai pya-that, la:

ya-ma g^m ba Idp mai, the-ba; 5 Idp, thuya-ma: 7 Idp

Loai c6ng t r i n h 7 Idp mai chi danh cho hoang cung

va cac chua l i n h thi&ng La va canh tha-bie cung

thucfng d\iac deo, gai d mai nha Nhieu ngirdi tr'bng

cay tha-bie or mot cai chau, dat trong nha, vdi muc

dich phong ch6'ng tai ifcfng

Nha cua ngiTcfi Ka-chin (My-an-ma)

Trvfdc k h i bat tay xay dufng m6t ng6i nha mdi, ngifdi

ka-chin (My-an-ma) chon dia diem t h i c h hcfp N g h i

thiJc chon dia diem dxXng nha nhif sau:

B6 nirdc d&y ba 6'ng tre C^m cac 6'ng tre nay xu6'ng

da't d khu du d i n h dUng nha: hai 6'ng d hai d^u, 6'ng

kia d giiJa Sang h6m sau, n6'u ntfdc t r o n g cac 6'ng can

sach t h i clln phai chon dia di§m mdi

Uiy ba doan tre Che m5i doan doc lam d6i La'y

than vach m6t diTdng ngang d mat trong moi nuTa 6'ng

tre Bi vai hat gao - so hat gao bang s6' ngtrdi trong

gia dinh - vao giila cac vach than Chap hai nura tOfng

doan tre lai, r6i chon xuong da't nh\X d6'i vdi t r u d n g

hcfp dung nifdc thuf Sang hom sau, thay cac hat gao nam ngoai vach than t h i c6 nghia la than l i n h khong nha't t r i Can t i m ncTi khac

Neu dia diem du d i n h dtfng nha thoa man dUdc yeu c^u tren t h i do mdi la ket qua dSu tien Budc tiep theo, quan t r o n g hcfn, la nhd mot th"ay nin-guot xac

d i n h ditt khoat TKay cung dbng thdi chon ngay khdi c6ng Ngvfdi Ka-chin coi ngay t6't bao gid cung vao nura

dau thang t r u n g vdi thdi ky trang t r o n dan, ch\i khong

phai vao nufa sau, k h i t r a n g khuyet dan

K h i dtfng nha, trUdc het phai dvJng cot phia phai

I6'i vao chinh d dSng trixdc nha ndi danh nuoi ga Ian

Neu dufng mot c6t t h a n h cong, viec chan nuoi ve thuan Icfi

Trirdc kia, ngifdi Ka-chin khong bi&'t dung s i t thep

lam vat lifiu xay dxing Ho dung nhijfng cay g6 to lam c6t, nhiJng cky gh nho lam xa; tre, v&u, niJa lam xa

va vach; may song de giang buoc; t r a n h dung Icfp mai Viec dung nha, doi hoi thdi gian - c6 k h i tdi hang nam trdi - va cong siJc ho trcf cua ho hang, be ban,

h a n g x d m C h i v d i sxX gAng siic cua n h i l l u ngtfdi t h i

n h i J n g cSy c6t to - cd c 6 t d u d n g k i n h 45 c m - m d i

dtrcfc c h a t d o n va v a n c h u y e n tijf cac k h u riifng xa vfe

n h a

M 6 i n h a deu cd h a i Idi r a vao L 5 i trvfdc, d a n h cho

ca n g i r d i n h a Ian k h a c h - goi la n p a n Lo'i sau, c h i

d a n h r i e n g cho cac t h a n h vi§n t r o n g gia d i n h goi la

n b a n g

M o i n h a cd the cd h a i hay ba gian, vdi c h i ^ u dai

tiif 15 m e t den 18 m e t N h a c u n g cd the cd t d i t r e n

m i r d i gian, v d i c h i e u dai tur 50 m e t den 60 m e t , n e u

gia c h u g i a u cd So' g i a n la m d t c h i s6' k i n h te q u a n

t r o n g San n h a b a n g t r e Bep lura d^' ngay t r e n san

N h i n txi ngoai, p h i a b e n t r a i Idi triXdc, trvfdc t i e n la

g i a n d a n h ri§ng cho cac c6 gai da t d i t u o i l^y c h b n g

t i e p b a n t r a i , r b i t d i g i a n l a m ncfi t r i J nvfdc s i n h boat,

g i a n na'u thiJc a n cho Icfn, g i a n d a n h tig'p k h a c h P h i a

b e n p h a i la cac gian d a n h na'u do an cho n h i J n g ngtfdi

d a n o n g chifa vcf, cho ho h a n g , va cuoi c u n g la g i a n

cua cha me d ^ n 16'i d i sau nha't

d n h a dai t h i f d n g cd cac k h u - o a t , tiJc la cac n h a

n h o di tao t h o a n g k h i , s a n g sua va de ngtfdi n h a qua

l a i cac gian t h u a n t i e n K h a c h k h o n g d i qua cac cuTa

nay

Xay d u n g x o n g ngoi n h a , cac sa-lang difcfc m d i vao

n h a t r i r d c H o ngoi t a i g i a n d a n h cho k h a c h Sau do

la ngtfdi c h b n g Sau o n g t a la ngtfdi va va cac t h a n h

vi§n k h a c t r o n g gia d i n h N g t f d i vcf m a n g theo n b i , gao, mud'i, v a i thi? c^n thie't k h a c , n g o n dude dugc c h a m lura tCf n g d i n h a c u , m o t d'ng t r e day rtfcfu Cac con

m a n g theo m d t i t d& a n g i i i p me

Cac sa-lang k h i dd h o i ngtfdi c h b n g : " m a n g cai gi lai v a y ? " N g t f d i c h b n g t r a I d i : " V a n g , bac vd k h d ' i ! T h a t

n h i e u cua c a i ! B i e t bao n h i e u la c o n ! " Cac sa-lang v u i

N g t f d i K a - r e n l a m n h a san, t h t f d n g d u n g t h a n t r e dap dap ra l a m v a c h va san, d u n g cd t r a n h hoac la

CO Icfp m a i Dtfdi g^m san la c h u b n g ga, c h u b n g Icfn,

c h u b n g t r a u bd N h a cd h i e n r d n g , viifa d u n g l a m ncfi chuSin b i thiJc a n , det v a i va cac c d n g vi§c k h a c , vOfa

d u n g l a m ncfi t r o c h u y e n v d i b a n be va cho k h a c h t r o qua dem

N g d i n h a truyfen t h d ' n g cua ngtfdi ICa-ren k h d n g c h i a

p h d n g T r o n g m o t gdc nao dd cua n h a cd t h e cd m d t

k h o a n g che c h a n k i n l a m b u b n g n g u cho cd con gai den t u d i cap ke C o n ca gia d i n h t h i n g b i n g h i hoac

nhm ngu tren nhiJng chiec chieu trai ngang tr§n mat

san GiOTa nha la bd'p nKu Sn su6't dem ngay do Ida

Phia tren bg'p cd m6t gian treo dung lam nai cKt giU

db an kho

Nha kho chiia lua diing ri&ng, kh6ng dtfng d phia

trUdc va sau nha d Kh6ng phai ta't ca cac nha d&u

cd coi gia gao Vai gia dinh cung chung mdt c6'i Trong

lang cung nhir trong m6i nha deu khdng cd ncfi thd

cving N h i l n g nai linh thi^ng nkm d ngoai lang: nghia

dia va mieu thd "chu dat va nirdc"

M5i h6 la mot dcfn vj k i n h doc lap va diroc ca'u

thanh tCf bo ba: chbng, vO va nhiing ngUdi con chua

lap gia dinh Bdi vay, nhilng ngifdi phu n i l khdng phai

la me hoac vd ciia gia chu t h i khdng dxxac song trong

nha, vi neu ho sdng chung se gay ra xung dot cua cac

ma Chinh vi scf dieu do, dan ong Ka-ren khong bao

gid Ify va hai va hau nhif khong lay vcf mdi khi vcf

chet Ngvfdi dan 6ng gda nao mud'n la'y vcf, phai dcfi

den k h i cac con minh da thanh gia that va da ra d

rieng

Luat tuc cua ngUdi Ka-ren quy dinh rd nhilng ai

mdi difcfc ngu trong nha Con trai den tuoi lay vcf

khong diTcfc ngu cung nha vdi chi, em gai Idn cua

minh V i the, cac chang trai chUa vcf phai ngu dem

ngoai hien nha nhiJng ban trai khdng cd chi em gai

Idn Khach cung thifdng phai ngu ngoai hien

Nha cua ngUofi H'mong

Doi vdi ngirdi Hmong, chon da't lam nha la vi&e v6 cung quan trong va difcrc tien hanh ra't c i n than, vi

nai dtfng nha phai dircfc sU cha'p nhan cua t6 tien Ngirdi ta ifdm hoi y ki^'n cua t6 tien qua viec dang

cung "dbng tien gi^y" Neu tb tien cha'p nhan, gia dinh mdi don dep khu da't cho ngbi nha ttfcfng lai

Don xong khu da't, gia dinh mdi lo kiem nguygn lieu lam nha Cbt nha phai lam bang go tb't, chbng dirge mb'i mot Go tap, tre, niJa dung de lam vach va Idp mai

Vao ngay lanh, gia dinh mdi ba con ho hang tdi giiip diXng nha K h i hai chi§'c cbt d^u tibn dvfng xong, chu nha den diing ben mot chiec cbt kha'n: "Tbi da

db'n song d day rbi, tCr nay, xin dCfng cho ma d\3 vao nha tbi" Viec tiep theo la dat bep va dxXng ban thd

tam Chi sau khi cac viec tr§n hoan thanh, cac cbng viec dvfng nha con lai mdi dUcfc tiep tuc cbng viec con lai

K h i ngbi nha dtfcfc dtfng xong, gia chu gig't hai con

ga dat l i n ban thd ciing mdi tb tien va cac ma vfe d tai nha mdi, dat mot con ga trb'ng va mot con ga mai

d Ib'i cda chi'nh de cau "cac ma cda" bao ho cho gia sue, cac gibng cay trong cua gia dinh va dem nhilng di'feu tb't lanh den cho moi ngurdi song trong ngbi nha,

treo m6t thanh kiS'm g6 ngay phia tr§n c\ia d§' ngSn

cac ma ac n M p vao nha

Nha cua ngiTcfi A-kha

Co m6t cai gi do linh thi§ng toat ra tCf ng6i nha d

cua ngtfdi A-kha or My-an-ma, Thai Lan, Lao, Vi§t Nam

va Nam T r u n g Qu6'c, vi ban t h d t6 ti&n lu6n lu6n la

tSm diim cho moi nghi thitc thcS phung trufdc k h i don

sang nha mdi K h i ngoi nha diJng xong, n h i i n g d5 vat

thi§'t yeu nha't, trong do c6 chi^'c ki^ng b6p ba chan

bang sit, phai dem t r i n h trxldc ban thcf t6 tign Chi

sau k h i lam xong cong vi§c " t r i n h bao" do, cac thxi do

vat khac mdi difcfc chuy§'n vao nha

Nha cua ngiTdi A-kha thifdng la nha san ma phia

dvrdi du cao de dat chubng ga, chu&ng Icfn, chubng trau

bo va lam kho chiia cui cung cac vat dung khac M u

la nha di^ng tr&n m6t nen da't cao t h i ncfi na'u nvfdng

va an u6'ng d ngay tren nfen do, chi nai ngu cua gia

dinh mdi tr§n san

Nha cua ngifdi A-kha kh6ng cd cufa s6, mai dtfcfc

k§'t ca'u theo ki§'u tao ra hai m a i ' chia ra't tha'p d hai

d^u hbi V i th6', tuy nha cd kh6ng gian ben trong t6'i,

nhiTng lai t r a n h duac gid mifa va tao dxiac m6t khoang

trd'ng de lam viec b6n ngoai ngay phia difdi cac mai

nha

Khong gian b&n trong nha phan thanh hai k h u chinh

- k h u dan 6ng va k h u dan ba - qua m6t ta'm life'p cao

chay tOf vach sau tdi hang c6t giOfa Ban t h d t6 ti&n

treo d m6t gdc trong khu dan ba

M6i nha dfeu cd hai b§p: b6'p b§n k h u dan 6ng dung

na'u t h i t va nifdc che, b&'p b6n k h u dan ba dung na'u cdm va rau Ngoai ra, b&n k h u dan ba con cd th§m

b^p phu di na'u thiJc an cho Icfn

Ngufdi ngoai khdng difgc di th^ng m6t mach qua nha

td cijfa ben nay sang ciia b§n kia t h i chtfa uong nxidc

hoac an m6t chiit gi dd cd trong nha Khach la dan

6ng khdng dUcfc vao k h u vuc cua dan ba, trCf k h i chu

nha mdi vao Khach la phu n i l tuy vay lai cd th&' tijf

do ra vao k h u vtfc cua dan 6ng

Nha lam theo th§' niii cua ngirdi Li-su

Ngtfdi Li-su thtrdng dtfng nha theo th§' niii M6i nha

chi cd mdt cufa d c h i n h giiJa, hifdng xuong phia chan

niii Ban thd tS ti§n d phia dinh niii, vi t6 tien phai

cao hcfn con chau Vao dip 11 tet, ngurdi cd tudi ngbi

^ n ban thd, ngtfdi tre ngdi ^ n cufa ra vao Ngtfdi Li-su kieng lam nha ngay trufdc mat nha ngtfdi khac,

vi nhtf vAy la che ma't con "dtfdng ma" cua nha m i n h

va cua nha hang xdm Nha cua ngtfdi Li-su thtfdng lam each xa nhau phong k h i mot nha bj chay lufa khong lan sang cac nha bfin canh

Cd hai kieu nha: tr§n niii cao thtfdng nha da't, d tha'p nha san Mac d&u khac kieu, bd' cue ndi tha't trong ca hai loai nha nay lai giong nhau: bubng ngu chinh d phia htfdng len n i i i , ben canh ban thd t6 tien;

b§n canh cac bubng ngu phu va ncri danh cho khach

Nha r6ng hay hep tuy thuoc vao s6 ngif&i song trong

nha Tre con ngu vdi bo me t r o n g bubng chinh TCf

mvfdi tuoi trcf len, con cai ngii rieng or cac k h u danh

cho khach: con trai, con gai riSng ntfi K h i cd khach,

con gai Idn ngu nhcf nha ho hang Cac c6 gai d&'n tu6i

IKy chbng c6 ncfi ngu rieng t r o n g nha K h i con trai

My va, cha me ngSn rifeng cho cSp va chbng tre m-ot

bubng ben canh bubng ngu c h i n h Khach ngu dr phia

ngoai cac bubng ngu cua gia dinh, kh6ng d\xac cham

ch&n vao ban thcf, va khbng difcfc nSm quay dau vao

b6p

X V I

X E T xtr

Trong xa hoi c6 t r u y ^ n cua Dbng Nam A, nhieu msku

t h u i n trong gia d i n h hoSc giila cac t h a n h vign trong c6ng dbng dUcTc ph^n xuf theo luat tuc; viec t r o n g tiifng lang chu yeu dvTcfc giai quyet noi bo Cau t h a n h ngOf

"phep vua thua 1§ lang" cua ngUbi Vigt, ph'An nao phan

anh diing dieu do d nhieu ncfi thubc D6ng Nam A

Cach giai quyet m^u t h u ^ n trong n6i b6 cac c6ng dbng CO diem thong nha't: nhif phat bang vkt cha't,

nhcf th'an l i n h phan d i n h thur thach, nhOfng bien phap chuoc toi mang t i n h chat tifdng triTng

•.J

Nop phat cho lang

d ngtfbi Tb-rat-gia (In-db-n6-xi-a), nh^ng ngixbi pham

tbi, t u y theo miic do nang nhe, deu phai n6p phat

bkhg trau hay vai voc An cap la t r o n g t6i, bi phat ctfc nang An cap thoc lua t h i bi phat nang nha't so

vdi an d p cac t h i i khac: tOf hai d^n nam con trftu

Lam ngiTcfi khac hi thifcfng chi hi phat m6t con ga

mai ThSm chi, t6i gifi't ngUcfi cting chi hi phat tvt ba

dfe'n b6'n con trku

d m6t s6' t6c ngifdi thudc h§ M6n Khcf-me, nhvf

ngifcfi Xti6ng, ngifdi Xcf-dang, ngcfcfi La-met (d Vi&t

Nam, Lao va Cam-pu-chia) Thfing dSm la trong t6i, bj

phat nang Con gai ma tha't ti§'t trifdc k h i cufdi, gia

dinh c6 ta phai n6p phat cho lang mot con bo hay

m6t con t r ^ u Dan lang xk t h i t con vat do, chia dfeu

cho moi thanh vi6n trong lang T6i ngoai t i n h con bi

phat nang han nUa V i du, ke an n^m vdi ngudi phu

n i l tai nha chbng c6 ta se phai ndp phat cho chbng

c6 ta b6'n con trau va n6p phat cho lang m6t con Icfn

cung m6t ghe rvfcm N§'u th6ng dam vdi ngtfdi dan ba

CO chbng d trong rOfng t h i bi phat m6t con Icfn va mot

ghe rxXOu

Rura t&i bkng mau Icrn

Ngtfdi Xti§ng (d Viet Nam va Cam-pu-chia), ra't coi

trong suf t r i n h ti&'t cua ngUdi con gai, nen xur phat rS't

nang nhiJng ngifdi "an ccfm trvfdc keng" La'y nhau ma

chuTa trUdc, sdm sinh con t h i doi vcf chbng bi dudi

khoi lang mdt thdi gian lang nhan t r d lai cdng

d6ng, doi va chbng bi duoi §iy phai lam nghi thiJc sau:

gi§'t m.6t con Ian, ISy mau tron vdi gao, rbi bifng s6'

gao tha'm mau Icfn do ra ngbi d giila lang de dan lang

di qua bd'c gao do rac len d^u hai ngiTdi T h i t Icfn dvrgc

chia deu cho moi ngifdi Sau nghi thiic nay, hai vg

chbng dtfcfc coi la h§'t t6i, va dugc sd'ng trong lang nhvf moi ngudi

Gi^t cho rura t6i loan lu&n

Da s6 cac dan tdc d Ddng Nam A khong an t h j t

cho, tham chi nhibu dan tdc con coi cho nhif ngtfdi chi? khdng phai nhif cac loai vat khac Du ra't quy

cho, nhifng trong mdt vai trifdng hcfp, dac bi§t nhufng trtfdng hcfp ngtfdi bi coi mSc tdi loan luan, t h i cho t r d thanh vat t§' de rura t6i, cau may

Doi vdi ngifdi Thai I^an, ngtfdi Gia-rai, n§u anh em

ho ma la'y nhau t h i gia dinh phai gi6't cho lam 11 rura toi va hai vcf chbng phai an ccJm d mang theo ki^u

cho Chi sau cac nghi thitc do, va chbng loan luan do

mdi dtfdc coi la het tdi va difcJc sd'ng vdi nhau binh

thifdng nhif cac cap va chbng khac

Ngtfdi T6-rat-gia (In-d6-ne-xia-a) cung cd phong tuc

nhvf vay N§'u hai ngifdi c6 ho (du la xa) ma \Ky nhau,

dan lang phai giet cho dl ruTa toi cho ho Ngtfdi ta dem cho ra s6ng giet, rbi c6 dau, chii re phai tam d ch6 nifdc do ng&u mau cho, trong k h i dan lang t h i nhau het: "Cho ai! Hay mang di khoi day moi dibu ba't hanh":

M6t s6' dan tdc ngoai hai dao dung cho la vat tg'

giai tdi ca trong trtfdng hap em gai dung vao anh hoac

em trai De»i vdi ngifdi Nip-ha, neu em gai hay chi gai lam ao qu^n minh qu&t vao anh trai hay em trai minh, hoac btfdc qua chan ho, hoac cham vao vu k h i cua

275

ho dfeu bi coi la pham t d i loan l u ^ n NgUcfi c h i gai

hoac em gai do phai mua m6t con cho cua nha hang

xom diTa cho ngiTcfi em hoSc a n h m i n h , va ngtfdi em

(anh) nay gig't chg't con cho do dem t§'

Ngirdi dan dao Xu-la-v6-xi d In-d6-ne-xi-a c6 tuc:

chang t r a i nao My phai c6 gai th\i hai, t h i i tif, t h i i

sau (s6' chan) cua m6t gia d i n h t h i k h o n g phai tra gia

"sTla me", nghia la khflng phai n6p t i gi cho nha h6

me vcf Tuy nhi&n, trvfdc dam cifdi, chu r l phai giet

m6t con cho, mang d^u cho dat d chan cau thang nha

c6 dSu

ThuT toi bkng nhai gao

Ngtrcfi X t i & n g c6 kieu thvjf hkng nhai gao: hai ngiTcfi

cho gao vao mom nhai t h a t Mu rbi cung nho ra NgiTdi

nao con h6t gao chifa nhai t h i bi thua

K h i thur, moi ngifcfi t i n r ^ n g t h ^ n l i n h bao gicf cung

giiip ngLfcri ngay, qua do dan lang t i m diTtfc ke gian

Cach xac dinh ma lai

N h i ^ u t6c ngtfcfi cr Dong Nam A t i n rang t r o n g c6ng

dbng m i n h cd mot loai ngifdi quy chuyen giet hai dan

l a n h bang each an mat hbn va h i i t ma't mau ngiTdi do

Viec xac d i n h diToc ngifcfi quy la viec kho, doi hoi

nhiJng thuf t h a c h dac biet Ngifdi X t i e n g cr dong bac

Cam-pu-chia va of Tay Nguyen (Viet Nam) ra't sa nhiJng

ngtrdi b i ma quy nhap vao va goi ngifcfi do la e-ak

nghla ra ngUcfi chuyen mang dau bm, chet choc cho

ngvfcfi khac va thiic/ng an gan ngifcfi Mu6'n bi§'t ai la

§-ak, ngifcri X t 6 n g d u n g phifcfng phap d6 chi n d n g chay vao tay Ta't ca moi ngUdi, trijf tre con, dfeu phai nguTa long ban tay, sao cho ban tay h d i doc, de dd' chi long Tay ai de chi t r o i t u d t xud'ng da't, ngtfcfi dd k h d n g phai

la §-ak; neu chi dong lai va lam chay da tay ngtfdi nao, ngifcfi dd d i i n g la e-ak

Cac dan toe i t ngifdi cr Tay Nguyen goi loai quy gay benh tat, chet choc la ma lai Ho ra't scf ma lai va cung cd nhiJng each thuf de t i m ra ma l a i Ngoai each dd nifdc chi ndng chay vao long ban tay, ho con thifc h a n h n h i f n g each thuT khac d§' xac d i n h ma lai nhif:

ngifcfi Cving th'an, rbi dem ngifcfi b i n g h i dim xud'ng nifde N6'u la ma lai, ngifcfi b i n g h i se nhoi 16n ngay'

- C l i n g t h a n , r b i ISiy gifcfm chat mot cai nbi da't set

m d i N e u ngifcfi bj n g h i k h d n g phai la ma l a i - t h i cai nbi se bufa ddi, t r a i l a i , neu cai ribi vd tan t h i ngudi

dd la ma l a i

- La'y nhifa cay eiing t h i n r b i cho vao nbi dun s6i

len Ngifdi bi n g h i phai tho tay vao nbi, di ban tay

g i n sat mat nhUa cay Neu la ma lai, tay ngifcfi dd se

p h b n g len va ngifcfi dd phai r i i t tay ngay k h o i n b i

M o t ngifcfi dan ong, k h i difcfc xac d i n h la ngifcfi quy,

se b i giet ngay, con vcf con dng ta t h i b i ban lam t o i

t d cho lang khac

L e p h a i t h u d c v§ nguTori l ^ n l a u h e m

NgiTcfi K h a - s i ( M y - a n - m a ) g i a i quyg"! cac bS't d b n g

theo nhOfng each thiJc qvia d6c dao

T n r d c d 6 n g dao nhOfng ngifcfi c h i i n g ki§n, t r o n g do

CO ca v i t h t i l i n h , h a i ngifcfi t r a n h k i e n c^tn cky thifcmg

x u 6 n g dirdi day nifdc, r b i c u n g I a n t r o n g nifdc, tay c^m

d6'i phi:rcfng, n a n g cao t i n h th'&n n g u d i m i n h u n g ho v i

ca h a i deu difdi nUdc, cac "cd d 6 n g v i e n " t h u d n g d u n g

cfiy thifcfng t i Ign n g u d i m i n h u n g ho, " g i i i p " n g i f d i do

d dvrdi n u d e l a u hOn K e t qua la, t r o n g k h o n g i t t r i f d n g

h ^ p , ke t h ^ n g cudc u o n g d^y b u n g nUdc

X e t q u a b o c v a n g hoc b a c

N g i r d i K h a - s i ( M y - a n - m a ) con c6 each p h a n xijf k h a c :

D a t r a h a i b i n h day nude lAy v a i hoc h a i boc cac

t h o i v a n g , h a i hoc cac t h o i bac C h o vao m 6 i b i n h m o t

boc v a n g va m 6 t boc bac N h i n bfe ngoai, h a i hoc n a y

h o a n t o a n gid'ng n h a u D 6 i bSn t r a n h k i e n t h o t a y vao

b i n h d a n h cho m o i bgn, l^y r a m d t t r o n g h a i hoc N§u

n g u d i n a y la'y diTcrc boc v a n g , con ngUdi k i a la'y dUde

boc bac t h i p h & n t h 4 n g t h u 6 c v& ngiTdi Ifiy diTcfc boc

v a n g T r i r d n g hcfp ea h a i n g i r d i c u n g ISy dircfc boc v a n g

h a y bac t h i v u k i e n diTcfe vj t h u l i n h d a n xep tr§n

t i n h a n h e m

Ngtfcfi d u n g , k h & n g b i b o n g

N g i r d i K a - c h i n ( M y - a n - m a ) , k h i eo ba't d b n g n g h i S m

t r o n g , CO h i n h thiJc x i i goi la t u m - l u t u m - l u n H a i

n g i r d i t r a n h k i e n vao rijfng d a n cac cky t r e b e n t r o n g

c h i t a nirdc T a i ncfi p h a n xur, t r e dirdc eat m d r^ Nirdc

t r e m 6 t p h ^ n d a n g t r o n g m d t cai b i n h , p h ^ n eon l a i diTng t r o n g h a i o n g t r e B i n h va h a i 6'ng t r e dvrcfc d u n

t r ^ n ba d b n g Ivla, bb' t r i theo h i n h t a m giac m a cai

b i n h d goc t r e n H a i b'ng t r e d a t d h a i gb'e d u d i , each

n h a u q u a n g 60 c m va hiTdng m i e n g vao n h a u

N i r d c sbi, nhOfng g i o t nirdc p h o t r a ngoai h a i b n g

t r e K h o a n g da't g i i l a h a i b'ng l u b n cd nirde sbi b a n t d i

H a i n g i r d i t r a n h k i e n p h a i I ^ n lircft birdc d i gii3a k h o a n g

da't nay A i k h b n g b i nirdc sbi l a m b o n g c h a n t h i dvxac

coi la n g i r d i vb t b i

K h a n a n g may, r i i i vhn c6 thi xay r a t r o n g each

thuf t h a c h nay, v i nirdc sbi k h b n g p h a i l u c nao c u n g

p h o t r a va con p h u t h u b e vao n g o n Ida Cd le v i t h e

m a h a i n g i r d i g h a i t r a i qua k h a u "thuT" tiS'p theo

T r o n g b i n h nirdc d u n d p h i a t r e n cd de m o t m i e n g

e h i L ^ n lirot, m b i n g i r d i p h a i t h o tay vao b i n h niXdc sbi 1 % mi§'ng e h i r a A i b i b o n g tay, ke do t h u a cube

T r o n g k h i t h o t a y l ^ y e h i , ho p h a i l§n t i e n g t h e r a n g

ng'u ho sai t h i "se bi hS Sn, se bi ch§'t vi vu Itfc" d6ng

thcri giam ban chan ro manh xufi'ng da't

Xet qua c6 c6 dinh chi chay hay khong

Ngtrdi Ka-chin c6 m6t kiiu xur d6c dao Dat mot

mig'ng chi trong cai binh Cai binh dat t r ^ n bg'p luTa

Lvia ndng r\Sc lam chi nong chay Hai b&n tranh ki§n

cung th'fe rbi dira cong c6 khun-du khin-lap vao trong

chi dang chay Chi dinh vao c6 cua ngtfdi nao thi ph^n

thua thu6c ve ngtrcfi do

Xet qua goi gao chin ra sao

Tum-lu ka-gi la each phan xuf kha dcfn gian cua

ngifcfi Ka-chin Hai ben tranh kien goi gao vao la rbi

bu6c lai Rbi ho cung bo cac goi gao do vao m6t nbi

nvfdc sbi, va lat sau lai cung ISy ra Mcr goi, th^fy gao

cua ai chin hcfn t h i le phai thubc vb ngtfcfi ^y

Dam this, se th^ng kifsn

Co nhilng mau t h u i n , tranh cha'p khong thi hoa

giai theo cac each thiJc thdng thvTcfng Va, the la ngu'cfi

Kha-si dbi k h i phai chdng kien mot sU the nguyen

gh§ gdm

Trirdc hg't, c^n ndi r^ng diT luan khSng khich 1& siX

the nguyen kieu nay K h i nhan dUcfc yeu cau cua hai

b&n tranh kien ngifcfi ta thvfcfng khuyen ho tiif bo y

dinh do Neu m6t ben c\i khang khang yeu cau, va

b§n kia cung dbng y, t h i nghi thiic mdi dxxac cha'p

thuan Nghi thiJc nay c6 ten la u-klong hay u-klong u-khnam

Trifdc mdt vi t h u iTnh hoac phi§n toa c6ng khai c6

dat bbu Txxau, goi la u-klong Trong bau c6 mui tefe cd

canh va m6t vat nhon k i m loai c6 nganh sac Ngirdi xin difcfc the mang mot bau rifcfu hoac mot bau dung mui ten cd canh tdi dat trifdc vi quan toa

Quan toa ca't tieng long trong cbu niJ thbn:

"Hay xubng da't hdi nd thbn, hay xubng lam chiJng,

hdi da'ng ngif t r i ben tren va ben difdi, da'ng sang tao

ra loai ngifdi va dat loai ngifdi song tren mat da't, da'ng phan dieu sai le phai cung nhif cho phep con ngifbi

diTcfc song ! Hdi thbn qubc gia, than x\i sd - nhiJng

vi than trong coi nifdc va lang, x i n hay tdi cung phan xuf Neu ngirdi nay la bat chinh, x i n hay bat han khong Idn khon, khong trifdng tho, bat han rbi bd t h i tbc, vcf con Chi cd chiec cot trong nha han la con Chi

cd nhilng biJc vach nha han la tbn tai Chi cd nhiJng

chiec cot be va nhiing vien da d bep lufa la con Han

se bi dau bung H ^ n se phai chiu nhifng can dau nhif

dam nhif xe Han se bi mui ten dam, nhifng mui ten

xe t h i t Than th§ han se bi dieu hau digu di, se bi qua ria Gia dinh hSn va t h i toe hSn se khbng sao t i m thfiy han Han se t r d thanh mot con chd Han se la mbt con meo Han se bb let trong cdt, bb let trong nifdc dai Han se bi trifng phat bdi chinh tay Ngifbi, bdi chinh tay NgiTbi, bi Nif tKan ! Neu, trai lai, ly

cua anh ta la dung, anh ta se kh6e manh, se giau cd,

se sffng lHu, se s6ng mai tdi gia, se Idn I6n d6' t r d

thanh ngucfi bao v§, gin givl t h i t6c Anh ta se lam

chu nhSn cua hang chuc, hang trSm thi? cua cai Hay

ISng nghe ! 6i, Da'ng than linh ! Ngai chinh la quan

toa phkn xur"

Trong liic quan toa cku khin, riftfu trong u-klong

diTcfc viy ra Rbi quan toa ti&'p tuc c^u khin trxXdc

u-klong:

"U-klong ! Chinh nhcf sii giiip dd cua may, theo t6n

giao va phong tuc ciia chung ta, ma m6i ngifcfi, khi ra

dcfi, cd dtfOc cai ten Xin hay l i n g nghe va hay phan

xur ! N§u ngtrdi nay noi sai, t h i hay dt ho ten cua

hAn di N h u vay, h§n se phai ch§'t"

Kg' do la Icfi cku khin rxidu:

"Nay men, nay than, nay gao cua chy, nay gao cua

ach, ca may ni3a, hay Mng nghe va phan xur ! N^u

ngiTcfi nay noi sai, hay Sn cai Ixidi cua hSn, hay an cai

mi&ng cua han"

Cu6'i cung la y&u c^u dS'i vdi mui t§n:

"Hdi mui ten sac nhon, vi may diTcJc l§nh ciia N i l

than - da'ng sang tao ra con ngurdi, da'ng cho con ngifdi

CO vi t r i noi bat trong chien tranh va tranh cai, may

hay nghe va phan xuT Neu han noi sai, hay de cho

han phai nga xuong tri/dc may hay di cho han bi chat,

bi xe, hi ten ban lam cho dau ddn"

Kg" do, ngtrcfi xin dxxac the cam u-klong, gi»3 no tren

d^u Trong tvf th§' nhtf v&y, anh ta t r i n h trong t\X ndi

nhOtng Icfi thfe tifctog tvjf Xong vi§c, u-klong lai difcfc trao cho quan toa, khdng cd chuyfin xem xet ket qua Ngifcfi diing ra nhan m6t cuoc thIS kinh hai nhiT thS' mac nhi§n dUcfc coi la thang cu6c

Luat bao thii

d ngifcfi Ka-chin (My-an-ma), theo phong tuc, d6i b§n thtfcfng nhcf tdi sijf phan xijr ciia Sa-lang (ngvfcfi gia) khi CO chuyen tranh cha'p, mau thuln Sau khi xem xet can than, Sa-lang ra lenh cho ben c6 16i boi thvf&ng cho

ben kia Do la each giai quyet ra't ph6 bien a dan toe nay

Thu llnh Ka-chin (Du-oa) kh6ng bao gi& ra lenh bo

tu, xur tur hay phat bang roi ke pham l5i NhiJng ke c6n db hung di3 hanh d6ng sat nhan thi phai chiu giam gii3 tdi hang thang,, tham chi hang nam trong m6t thvt "xa lim" dac biet d ngoai trcfi, thap, be d^n

miJc ke bi giam phai a trong tif the ng&i hay nam

Ho hang ke do phai hang ngay tdi cham sdc

Ben CO loi thifcfng bbi thifdng cho ben bi thiet hai trau, quan ao, vong c6, giao

Neu b§n thiet hai khong cha'p nhan hinh thiJc bbi

thUcfng do sa-lang quyet dinh, t h i luat bao thu d\xac

vien tdi

Cac ngoi m6 Ka-chin cd m6t ranh chay quanh N6u m6t ngoi mo nao do ma ranh khong bao quanh het mp thi cd nghia rang nam dvfdi mo la ngifcfi chifa thanh

toan dixac na Ngifcfi Ka-chin goi mdn ncf nhtf th§' la

kha Moi di^u xi nhuc, du trtfc tiep hay gian tiep, dfeu

lam san sinh m6t kha NgUdi hi thiet hai se tim each,

trong su6't cu6c ddi, doi hkng diTtfc mon na nay Neu

khong CO kha nang doi ngtfdi do se truy&n lai cho con

chau va con chau c6 trach nhiem doi Chau chat bay

dcJi cua ngiTcri do v i n con cd trach nhiem doi Dieu ay

CO nghia r^ng, chau chat ke pham l5i cung phai ganh

chiu loi cua cha 6ng minh

S\X bao thu thifdng d i i n ra bi mat, bat ngcf Mot

ngudi nao do thu6c thg" h§ con chau ngiTcfi bi thiet

kheo leo lot vao nha con chau ke thu va tim ca h6i

thuan Igi nha't de giet "mon na" tuf day chuyen ve Va

nhilng cuoc bao thu lai dixac theo duoi bdi ben "thiet

hai" mdi

Phong tuc xiTa nay con li§n quan tdi mot hinh thvic

bao thu khac, trong do, ngiTcfi thtfc hien hanh dong

bao t h u la ngtfdi ngoai dong ho ngtfdi bi thiet Gia

dinh ngifcfi bi thiet khong cd kha nang ttf bao thu, va

ke gay an t h i a xa, khong chiu bbi thudng theo each

thiJc truyen thong - txic la theo quyg't dinh cua sa-lang

K h i dd, gia dinh ngiTdi bi thiet tdi yeu c'au tum-sa chi

dinh cho mot ngLfdi lam sa-re

Tum-sa la loai thay thong thao mot s6' nghi I'e thd

cung, bdi toan 6 n g ta t i m mot ngirdi trong lang thich

hcfp lam sa-re Sa-re nghia la ngifdi dung cam Trong

trirdng hgp nay, sa-re lanh nhiem vu thanh toan mdn

na A n h ta dxiac phep tdi lang cua ke gay an, kheo

leo lot vao gia dinh cua ke dd, rbi tim each chig'm

dxiac long t i n NgiXdi Ka-chin ra't men khach Ba't ky

ai, du la du quen, da tdi nha ai d&u dxiac nha Sy ti§'p

ddn, doi xiJ, cho fin nghi tuf t§' n h u ngtfdi than Ddi khi cd dieu kien thuan Idi, sa-re bay gi6 ha t h u dd'i tifcfng can tra thu hoac ba't ky ai thuoe gia dinh doi tUdng dd Xong viec, anh ta nhanh chdng trd'n vfe Tuy nhi6n, hbn cua ke bi sat hai luon bam theo sa-r§, cd

th§ theo sa-re vao trong lang ciia anh ta, gay nen 6m

dau hoac lam chet ngifcfi De tranh dieu nay, ngiTdi ta

gig't mot con ga di hien te Sa-re cung chi dxiac phep vao lang minh k h i anh ta hoac ai dd gi§'t dxiac m6t

con chd bgn eanh lang, de cung hbn ma eua ngirdi

chet vi bao \xic

Muon biet ke gian, nguTori ngay

d Cam-pu-chia thdi xxia, thifdng cd Ibi thuf dang sa

nham xac dinh dieu nghi ngd doi vdi mot ngiXdi nao

dd

Mot anh chang bi nghi an trom vi nhif tien bac

cua ngirdi khac, nhifng khong du bang chiJng di kg't tSi va cung khong t i n ehSc rang anh ta thtTc sxi la ke

pham toi, t h i ngUdi ta danh phai dun niTdc (hoac nha sau nay; dun Jau) sbi len, rbi bat anh ta nhung tay

vao A n h ta chi dxiac eoi la v6 toi, neu sau k h i nha'c

tay trong nbi nvrde soi ra ma tay van nguyen lanh Neu cd hai anh chang keo nhau di thvfa kien, va ca

hai d&u khSng khSng rSng chinh m i n h dung, t h i sao?

Trong trifcfng hdp nay, lai cd each thuT khac, xem ai

dung, ai sai NgUcfi ta cho m6i anh chang vao trong

m6t thap da d trifdc hoang thanh (nay cac thap da do

vSn con va cd 12 thap) NgU&i nha cua anh chang nay

t h i tdi canh anh chang kia, va ngifac lai Sau tiif hai

den bd'n ngay, hai anh chang dtfcfc tha ra NgiTcfi ta

di y t i n h t r a n g ca the cvia hp A n h chang nao "dil da",

khong chiu difcfc rubi, bo, bj x^y sat, ngiia Id, hoSc

s6't, t h i coi nhif la ke ba't liTcmg Le phai thuoc v& loai

ngtfcfi "da ky da" coi k h i n h moi loai rubi, bo

XVII NlTdNG NHCJ BONG PHAT

Ngay tOf nhiJng th§' ky d&u ti§n cua c6ng Ijch, h'&u

h§'t cac qu6'c gia c6 dai d D6ng Nam A da tiep t h u

Phat giao tOf An Do Nhieu c6ng t r i n h ki&'n true, dieu

khac, hoi hoa n6i tieng bac nha't d D6ng Nam A c6

ngubn g6'c Phat: B6-rb-bu-du cua In-d6-n&-xia, Bay-on cua Cam-pu-chia, k h u den chua thap thcf Quan Th&'

A m Bb Tat cr D6ng DiTcfng cua Cham-pa, That Ludng cua Lao, chua Vang cua My-an-ma, tUcfng Phat cua Thai Lan Theo nam thang, bvic tranh t6n giao Dong Nam A ngay mot doi thay Hbi giao, Thien chiia giao d^n dtrcfc tiep nhan: Thien chiia giao thanh t6n giao

c h i n h a Phi-lip-pin, Hoi giao thanh ton giao chinh cua

I n - d 6 - n 6 - x i - a va M a - l a i - x i a Th^' n h U n g , d Lao,

Cam-pu-chia, Thai Lan, My-an-ma v i n c\i r\Xc rd mau

ca sa vang cua cac nha sif Dao Phat tOfng la qubc giao

va da hoa nhap sau sac vao phong tuc cac dSn t6c tr§n, tao thanh net dac t r i m g van hoa cua toan k h u vtfc cung nhir cua tufng dan toe

Phat giao t h i n h hanh khong phai vdi txX each la

m6t he thb'ng triet ly t6n giao dung nghia ma la n h i i n g

quy tac s6'ng, chuin m\ic dao diJc, hufdng con ngUcfi

tdi cMn, thien, mi-noi each khac: ca m6t vSn hoa lam

ngtf&i Noi tdi Phat giao la ndi tdi ba vi&n ngoc quy,

tiJc Tam bao: Phat, Phap, Tang Moi ngiTdi hoc each

song d ban than Bxic Phat tCf bi, bac ai d cac di^u

Ngai ran day (Phap), va d cac nha sir (TSng)

Ngifdi dan My-an-ma thiTdng ndi tdi nSm cai bong

mat: bong cay, bong cha me, bong thay giao, bong eac

ong hoang, bong Phat Diu la cha me, th^y giao, vua

chua, tham chi dku la than thanh, thi, tat ca, deu

tha'y hanh phiic va binh an khi nUcJng minh difdi bong

Phat quyen nSng, nhan dvJc va bao dung v6 han

NhiTng, nifcfng nhd dau c6 nghia la y lai Phat day

rang, moi chving sinh deu chiu trach nhiem ve cae

hanh vi thien, ac cua minh, va chi ti^ minh di dUcfe

tdi cai dich binh an, hanh phiic qua nhilng hanh vi

eong diJc, nhilng viec lam tii thien, nhilng y nghi t6't

lanh, tao nen con thuyen Bat Nha de r6i bo Ben Me

sang Ben Ngo Ngay tCf ta'm be ta nen tich ddc, lam

vi&c thien

Bai hoc v6 long

Tre con 8, 9 tu6i difcJc cha me guri tdi hoc trong

trirdng chua d do, chiing difdc cac th'ay giao (tiic cac

nha sil) day doc, viet va nhilng kien thiJc scf dang

nhat v§ the gidi quan Phat giao

Thay day rang vu tru menh mong, v6 tan Dai diAJng

Tha-mo-day-a tren do n6i len bon hon dao Idn Dao

nao cung la m6t th§' gidi ky v i Ba d^o D6ng, Tay va

Bic tran day cua cAi, cd sSn ctfm, cd hoa trai thcJm

ngon - an bao nhi§u ciing dxxac, cd v6 van qu^n ao

m^c d^y tr6n cac canh cay - mu5n mac b6 nao, tuy

y Dan cac dao do ch^ng phai lam lung, lai difcfc s5ng

lau - cd khi tdi ngan tu6i Du sung sUdng, ho chi quin quanh, h6't kiep no sang ki§p kia, d mai mdt hon dao

ma thdi Chi nhilng ehung sinh d dao Nam nay mdi

cd quyin dugc len nui vu tru My-in-m6 Nui My-in-m6

d trung tam dai ducrng, cao nga't Nd gbm nhi^u t^ng, vuong viic, moi t&ng la mdt thg' gidi Gang d tSng cao, cu6c song cang hanh phuc Nhifng, du d fang tha'p nh^t, cuoc song cung da thiSn th'&n, ga'p ngan van l^n

so vdi d ha hon dao tr^n gian kia v.v

Rbi tre eon difgc cac th'ay day: ai cung cd thi tdi duac My-in-m6, miln rkng, khi con nho, biet vang Idi

th^y, cham giiip bd me, hoc hanh tien b6, ngoan ngoan Rbi th^y ke chuy^n v> cac ti'^n kiS'p cua Fhat nhilng cau chuyen ly ky, I6i cud'n -Ngay tiep ngay, thang tig'p thang, cac buoi Ign Idp gieo vao long tre nhilng hat gidng nhan sinh, nhilng

m^m non ma Udc

Ldp hoc d chua dan sa nhifng a'm eiing Tro ng6i

thanh hang Mdi tro cd m6t bang den d§' tap vi§'t ehil

Cd tro ciii sat mat xudng san nha ma viet Khi doc, tro §-a Liic nao ca ldp thu6c bai va diTcJe phep cung doc, cac tro doc nhif gao iSn Du la cham, nhilng mai

rbi cac tro cung big't doc, big't vifi't C h i n h nhd cac Idp

hoc d chua nay ma tai My-an-ma, vao th§' ky trifdc,

ty s6' ngU&i thoat nan mu chiJ cao hem ba't ky m6t

nifdc phvfcfng Tay van m i n h cong n g h i l p nao

Trong Idp, d6'i difin vdi tro, tr§n hue, la nha sif

-th'&y giao TYiky mac ao vang, chSn khoanh bat cheo

Th^y d^n dat tro b^ng nhvJng dong chtl, nhi3ng cku

chuy&n m& l i d^y huy"&n thoai Th^y kh6ng qu6n duy

t r i tr4t t\X ky cifcfng Va, di c6 ky cifcfng, nhOtng Icfi

khuy§n bao d6i k h i phai kem theo nhiing cu don " d i

nhd"

C o n diTofng n g a n nhllt de tdi coi a n lac

Lam ti&u la di&u bat bu6c d6'i vdi moi be trai trong

thdi nien thi§u Chi qua thdi lam tieu, ngifcfi thanh

niSn mdi d^y du t\X each c6ng dan, mdi c6 quyen la'y

vo, mdi dvfcfc coi la ngtfcfi da "chin"

L6 p h o n g t i l u ddnh d^u di&'m khdi d&u cho viSc

tham gia t u hanh La sU ki6n t r o n g dai vdi ban than,

gia d i n h va c6ng dbng, l i phong tieu difcfc to chdc

long trong M o t dam rifdc vui ve dxsac tig'n hanh, mo

phong cu6c che»i tCf l i c h sur cua diic Phat Thcfi xUa,

tr&n con ngifa Kan-tha-ra, hoang tur Thay-dat (Phat) ra

di giila d6m t h a n h vang, nhif t r o n chay kh6i k i n h

thanh t r a n g le, de tinj goc r i sau xa cua mu6n van

khd dau, kham pha con diTcfng d i n dat chving sinh tdi

ch6'n giai thoat, an lac Ngay nay, cac phat tur My-an-ma,

Thai Lan lai t6 chi?c dam rvfdc b n ao, nao nhiSt, cd

b6' me, ban be diia tre, c6 ca ba con than thudc trong xom, ngoai lang D i trong dam rirdc, bao gid cung cd doan ngh§ si cuf cac di§u nhac vui ve Vay la cu6c m6 phong l i c h sur chi giiJ lai cai idi ma th6i Su pha vd khu6n m l u nay, tuy nhi§n, lai mang y nghia sau xa

No la cu6c nh^c nhd tap th§', qua do, lam cho cac phat tijr cua ca c6ng dbng suy ng&m ve ta'm gUcJng hy sinh, chbi bo Idn lao cua Phat

C h i n h cau be difcfc phong tiiu ddng vai hoang tur

Va, vai nay cung chi mang t i n h Udc le Con ngua Kan-tha-ra mau t r ^ n g xUa, cd the, t r o n g nhibu trudng hap, dugc thay bang mot ngudi dan 6ng khoe manh

Va "hoang tur" - cvrdi t r e n "ngUa ngiTdi" - cd th§' mac qii^n ao n h u n g lua sac sd k i m tuyen hoac qu&n ao giong quan ao cd xvfa cua mot vi t h u l i n h dan t6c thieu sd nao do, hoac b6 db kep hat, hoac (nS'u khdng

cd n h i l n g loai quan ao nhif tren) qu'an ao bang vai x6 Dibu cdt yeu la cau be - "hoang tur" phai khac n h i i n g ngUdi xung quanh

Dam rUdc tdi chua t h i dCfng lai Nhac cung dijfng theo Moi ngtfcfi lang le di quanh k h u vxXc l i n h thieng nay ba l ^ n , to long tdn k i n h Tam Bao (Phat - Phap

- Tang)

Sau do la 11 phong Sau 11 phong, cau be t h a n h tieu, cao troc d&u, khoac chi6'c ao vang t u hanh, tCf bo t§n tuc, mang ten thi§ng

T h d i gian lam tieu cua cau be, c6 the chi la m6t

mua Kiet ha, cd the vai tukn l i , cung cd thd m^y nam

- tuy theo ham mu5n va gia canh cua tre Lam tieu

la CO thdm ctf h6i dS' hi§'u th^m m6t btfdc giao ly cua

Phat: thg' nao la T\i di§u d§', Bat chanh dao muon

thoat vong luSn hbi phai thi^c hanh n h i i n g di^u gi

trong cu6c s5ng t h ^ tuc cung nhtf trong thcfi gian t u

hanh, v.v

Sau thdi gian lam tig'u, ngiTdi thi&'u nign (hoSc thanh

nien) c6 th§' cori bo ao t u , t r d vfe coi tuc thtfc han

nghia vu c6ng dan- Phat tuf, dtfng xay cu6c dcfi Neu

dap ling dircfc n h a n g doi hoi td'i t h i l u v1 kien thdc,

v§ siic khoe , ti^u c6 the d lai chua, thanh sir Svf

cung difcfc phan thanh nhi&u hang, tuy ki§n thiic, diJc

d6, tham nien

Dhu svf hay ti§'u t h i sd hvlu cung chi la m6t bat bao

ma th6i Do la ba manh vai dung che than, cai bat

kha't thUc, cai that liTng, cai riu, cai kim, cai loc nifdc

Lo nvrdc rat c^n nha t u hanh khoi v6 t i n h u6'ng

phai nhiJng sinh vat nho Ian trong nUdc, t r a n h sat

sinh

D6'i vdi cac nha t u hanh Phat giao, dieu t r a n h t h d

nha't - va tranh tuyet d5i - la sat sinh Neu nghi6m

ngat ra, ho kh6ng d i m chan len ca dam c6 xanh, e

v6 t i n h giet chet nhiJng con vat be nho in m i n h phia

difdi Dieu tranh thiJ hai la dan ba Ngoai bat bao, k h i

ra khcfi ch6'n t u hanh, bao gicf nha sif cung mang theo

cai quat h i n h la sen lam bang la co ta-la-pat Co le

nha sir cam quat ta-la-pat gay a'n tifcJng doi vdi khach

la manh lam n§n n h i l n g ngif&i Bb Dao Nha dau tien

tdi My-an-ma, da goi nha s\X la ta-la Ngoai tac dung

che nAng, quat ta-la-pat giiip cac sif giam nhuc due

trong ngirdi K h i tien hanh nghi thd'c, nha s U hay ph4i

ti§'p xuc vdi dam ddng qu^n chiing m6 dao Thifdng

t h i cac ba, cac chi ra't cham - cham hcfn ca dan ong

- trong cac c6ng vi6c t6n giao Nha sir nang quat 16n

qua mAt di t r a n h phai n h i n vao cac ba, cac chi (nS'u

n h i n , nhuc due xa'u xa se cxXa quky pha phach ngay)

Noi d§'n cac nha sif la ndi dl'n di?c khiem nhirdng, kiS'n thiJc uygn tham, ta'm long nhan ai, va sif coi thifdng moi ham muon vat cha't, xac t h j t

Cac nha sir kh6ng an cam vao budi chieu Bu6i chieu, cai bong nga ve Dong; moi bao dam*cho sir thu&n khi&'t trong sach khong con chSc chan nila Budi chi^u con

de lam cho mau nong len A n chi^u, bung no, gay trang thai lif6i bi^'ng, met moi

Ddi vdi sif, an chi cot cd nang lifdng duy t r i than xac, chit kh6ng cot thifdng thiJc vi tham, ngon K h i

an, stf thd a dtfa thiic an vao mieng, cham rai, nu6't theo ban nang, va lu6n tam ni&m rkng: an, chi di duy

t r i than xac

Vdi sif, vi§c mac cung difdc quan niem gidng vi6c fin NhiJng manh vai choang mau vang khi^m nhifdng

chi dung che day than h i n h tr"an t r u i ma th6i, chiJ

tuy§t nhien kh6ng dung lam dep con ngirdi Xifa, va

ca nay cung vay, theo Idi Phat day, nhieu bac chan

tu d\ic hanh khac khd thifdng lay vai Hem ngifdi ch&'t lam db mac Nha sif, du gia yeu, vhn luon nhd hang ngay di kha't thiTc Canh quen thuoc d nhieu lang que

293

va thanh ph6' My-an-ma, Thai Lan, Lao, Cam-pu-chia

la cac sU, t i i u dxing b6n difcfng chef cua b6' t h i cua moi

ngirdi K h i nhSn cua b6' t h i , ho binh than Chinh nhOfng

ngirdi b6' t h i difcfc them c6ng diic

Nha sU phai tu^n t h u nhi^u di'feu niJa Niem ham

muon - neu c6 the noi nh\X vSy - duy nha't cua nha

sxX la giai thoat ban than va cdu vdt m6t ph^n chung

sinh ncri minh quan h§ D l lam difcfc di^u Siy, s\l tham

gia cac nghi thiJc cua cong dbng, thong qua cac nghi

thxic do ma truyen siic manh linh thigng cua Phat tdi

chiing sinh va dan dat chiing sinh wftfn tdi Sir ngay

dem tung k i n h niem Phat, chiem nghiem de tha'u hieu

den tan cung nhiJng y tiTdng cao sieu cua Phat (Hilu

dUdc triet ly Phat, dau phai d l ! )

Bkng s\i mang cao ca cua minh, nha sir, tOf mfiy

ngan nSm nay, la t r i thiJc cua nhieu dSn t6c Sir diTcfc

t6n k i n h hcfn ca vua Cung chinh vi si? m^nh cao ca

do ma nha sir chan chinh, sau khi qua ddi, dirge hirdng

hanh phiic d t^ng cao nha't cua nui vu t r u My-in-mo

Con dirdng ngSn nhat M vxXcSn tdi coi an lac la t r d

thanh nha sir

Tuy nhien, de gii? difcfc minh trong sach, kh6ng gcfn

chut ba dao trirdc ccfn gid bui cuoc ddi, dau phai d§

N^'u vi pham nhOtng dieu quy dinh nghiem khSc cua

Phat d miic nang, sir cd the bi true suat khoi tang

doan

Tang doan cd he thd'ng t6 chitc rieng ben canh tS

chxic chinh quyen nha niTdc No cd toa an xet xur tdi

trang cua cac nha sir N§'u t6i dang khai trOf t h i t6

chiJc 11 khai trOf Ke pham tdi d giila vong cac sir T&ng vien triTdng doc doan cud'i cua kinh Kam-ma-va

(kinh nay thiTdng dircfc t u n g dd' xua du6i ta ma, bdnh tat) Sau do, ke pham tdi bj Idt ao tu hanh va td'ng

ra ngoai tang vign Giila cudc ddi the tuc, dng ta hi coi k h i n h gh^ gdm Ch^ng ai ndi chuy§n vdi dng ta, chang nha sir nao them ISy cua bd t h i cua dng ta, chang ai them lam an, budn ban vdi dng ta

L a ngvfofi the tuc

P h l n Idn thanh thieu ni§n, sau thdi gian la tieu, triit bd ao vang, t r d ve vdi gia dinh, lao ddng, vui chcfi, l^y va, sinh con Ho bid't, sau k h i kS't thiic cudc ddi tfan tuc, linh hbn ho khdng diTdc hirdng hanh phuc

vinh h^ng nh\X linh hbn cac nha sir Tuy nhien, bang

hanh vi cdng diJc tich t u nam nay qua nam khac, tich

tu tdi hcfi thd cud'i cung, ngiTdi th§' tuc cd thi de dang

viTcft ra ngoai dao Nam, cai hi kho mudn ddi, tdi niii

My-in-md thien th'an hanh phiic

La Phat tuf, ludn ghi nhd nam gidi luat: khdng sat

sinh, khdng noi ddi, khdng udng rircfu, khdng quan he trai gai bat chinh, khdng trdm cip (xet cho cung t h i

do cung la mong mud'n cua moi xa hdi) GiiJ nam gidi luat do khdng de X i n My v i du vH vi^c khdng sat sinh Can lifu y: sat sinh, chi? khdng chi bd hep sat nhan Sat nhan la dinh diem tot cung cua t i n h vd nhan dao Dieu a'y tuyet ddi tranh, dircmg nhi&n! Nhimg, sinh vat la mudn loai - du chi bd hep d ddng vat Cac

Phat tur t i n r i n g c6 21 loai t6i nhkn, sau khi ch§'t, bi

d&y ai nai dia nguc, trong do, 19 loai t6i nh^n cd the

chu6c I6i I^m n§u bi§'t Sn nfin h6'i han va lam di'6u

c6ng diic Rigng hai loai ngifcri danh ca va di sSn

-la kh6ng the chu6c I6i, du cho cd an han nhiT th§' nao

Ho pham t 6 i sat sinh Th§' nhtTng d My-an-ma,

Cam-pu-chia m i m ca la mdn Sn dan t6c c6 truyen

Cac phat tur an ca, nhimg bi§n ly r^ng: ca m^c liTdi,

l§n bd, khdng big't dirdng xu6'ng nvrdc, ca ch6't Khdng

ai giet no c i Phat tur chi IKy ca do vg lam m^m Trong

xac ca, dau con linh hbn - hay t i n h cha't song, cai

sinh linh - t r u ngu?

Phat tur Thai Lan cung c6 \6i giai quy§'t mau thuSn

giiJa nhu cau dam va vi§c sat sinh Ho nu6i Ign, v6

beo K h i cd vi6c, ho khdng t h i t Itfn, ma ban cho lai

bu6n ngircri Hoa Ngirdi Hoa m6 Ign, ban t h i t cho ngirdi

Thai NgUdi Thai Sn t h i t , ma trong long rat thanh

than, vi kh6ng sat sinh

L e n chua le phat ' M6i thang cac phat tur m6 dao Ign chua b6'n fen,

vao cac ngay 1, 8, 15, 23 Ngi/cfi Thai goi do la Oan

Pra, con ngUcfi My-an-ma goi la U-bo-ne Viec Ign chua

vao ngay 1 va 15 quan trong hcfn vao ngay 8 va 23

Xua kia, or My-an-ma, tCf t6'i h6m triTdc cac phat tuf

da dvrgc th6ng bao ve viec 16n chua hSm sau Mot so

ngudi gia m6 dao di quanh cac xdm ngo, go chidng,

bao cac gia dinh big't Chieng hinh tarn giac (goi la

ky-i-di), c6 day bu6c, noi vdi chi§'c gay mang tr&n vai,

va chi dung vao cac nghi thiJc ton giao tifong ttf ma th6i Nghe ti§'ng ky-i-di, cac gia dinh mang ch§n chieu,

thitc an chiia na'u, xoong n6i, di thanh cac t6'p nho

tdi chiaa Gia dinh nao c6 ky-i-di ri§ng thi chu gia

dinh vufa di vvfa go Tieng ky-i-di nhvC tieng chu6ng,

vCfa tao kh6ng k h i ll hoi, vOfa th6ng bao cho cac the gidi ve cong viec tOf thien cua nhiJng ngUcfi diX ll Cong

d\ic qua hoat dong nay dxxgc ghi trong "b6 nhd" linh

thigng ciia vu t r u Cac gia dinh - ta't ca tre gia, trai gai - tdi chua,

dtfng leu ngii, dgi sang mai Nhi^u ngifcfi lan trang

hat, t h i tham tung niem Can sang, cac gia dinh na'u

db an di bieu cac svr, tid'u Mot doan svf tCr trong t u vi&n ra V i s\i trvrdng nhom nhac cac phat tur v'g mirdi

gidi luat, hoac cung cd th§' nhac vai Idi ran day cua Phat Rbi tat ca cung tung kinh Tdi day, nghi le ket

thiic Cac SIX trd vie Cac gia dinh an sang, chuyen tro

vui ve

6 Thai Lan xiTa kia ll Oan Pra cung dtfcfc th6ng

bao ta hom triTdc bang tieng trong Nay, sU thong bao

n h u th§' chi cd trong cac Oan Pra dSc biet hay trong tu^n chay ma thoi

Cham tdi chua vao cac ngay l i la tich thorn cong

diJc Trong cac ngay l i , phat tuf dxxgc dip dang do biS'u

cac svf, nghe nhilng Idi Phat day, suy nglm ve nhiJng

I6i lam - n&'u cd - cua minh trong thdi gian qua, va

hy vong tifcfng lai tdt dep

Ngoai cac djp I I thiTcfng- ky, chua thap P M t giao

Iu6n mcr r6ng cufa don tiep cac thi§n nam tin nCf Sau

bi?a sang, k h i cac svf tre va tifi'u t\X do, tan man trong

tu vien, vi Tfing triforng thifcfng ban tiep khach Khach

CO the la m6t 6ng gia, mdt ngifcfi c6 c6ng xay di/ng

tu vien, mot 6ng quan Du la ai, khach d&u dUcfc d6'i

xuT nhvt nhau Khach c6 thi hoi y kien ve c6ng vi^c

nao do, hoSc b^y to noi long mong t i m Idi khuy&n chan

thxic Mcr d&u, bao gid khach cung vai ba l^n trifdc

vi stf va noi: "Cau mong moi toi l5i ma con pham phai

- du hanh d6ng hay l&i noi - ducfc lifcrng th\i Con quy

vai Ian dau ton kinh Phat, Ian thu" hai t6n kinh Phap,

fen th\i ba ton kinh TSng - Tam Bao Con c^u mong

khong bi giam ham trong ba tai hoa, b6'n trang thai

trijfng phat, nSm ke t h u la lufa, niTdc, ke cifdp, cac

ganh nSng va nhilng ke tan ac" V i su dap lai: "La

phan thvfdng cho c6ng d\ic va s\X vang Icfi (cua 6ng)

c&u cho ta-ga thoat khoi ba tai hoa, bon trang thai

trOfng phat, nam ke t h u va moi tai xXcfng khac Cku

cho moi muc tieu (cua ong) d&u t6't dep va ket qua

Cau cho (6ng) tife'n manh tren con diTcfng cao quy, t u

hoan thi^n minh thanh thong tue va dat tdi Niet ban

an lac" K h i noi chuyen, khach ch^p tay, ngifcJi hcfi

nga vl phia trifdc, thufa su bang tirdc pa-y-a (nghia la

ngai, chua ), vdi thai do dSc biet k i n h can Nha sif,

goi khach la ta-ga (tile la ngudi giiip dd) hay ta-ga-ma

(neu la khach nvl)

Ket thiic buoi noi chuyen, khach ciii minh ba fen,

noi "D§ tur x i n k i n h chao', hoSc cham tran sat da't, rbi ngang len, va, sau do, lui tijf nSm d&'n mUdi budc, quay

sang phai, di ra

Vao cac djp 11, cac ngay h6i, cac cu gia m6 dao d

Thai Lan thUcfng van b6 db t r ^ n g tdi chua ngu qua

d§m 36 do trang nay thifcfng dxiac cac phat tvl dSc

biet mo dao mic vao cac ngay le Oan Pra va mua KiS't

ha B6 d& nay cung diicfc dung lam vai li&m k h i ho

qua ddi

Cac phat tur con ra't nhieu dip len chua le Phat V i nhif dip td chiic hoi mOfng nam mdi Trong hoi nay, cac phat tijf khong quen mang nifdc trong sach l§n chua " t i m " - diing ra la lau chui - cac tuong Phat Tiftfng, C l i n g nhif den, chua - tiJc la cac c6ng t r i n h

tirdng niem - la nhiJng thxi Phat kh6ng bao lam Tuy

nhien, ciing vdi thcfi gian, chiing vSn dUcfc lam ra, nhif minh chi?ng cho long ngifdng mo cua nhan dan The rbi chung t r d nen linh t h i i n g va la ddi tUcfng thd Cling Cac cong t r i n h kien true noi ti&'ng thiXdng la ncfi don cac khach hanh hifcfng - c6 k h i tOf ra't xa den Cac biic tUdng Phat la ddi tuong dang, ciing, kha'n vai Trifdc cac bifc ti/cfng Phat, ngifdi phu n i l m6 dao My-an-ma, k h i ngdi vai, keo vay sao cho k i n h&'t ban chan K h i kha'n l i , ngtf&i dan 6ng len xudng gdi ba fen, sau do nang tay ngang tran K h i l i Phat, phat tur My-an-ma khSng cau xin Ho ca ngai Phat va bay to long t6n k i n h Phat bang cau: "Nam m6 Phat, nam m6 Phap, nam m6 TSng"

Dang hien ban than

Vi&c lam c6ng diJc, t u y d kha nSng tOfng ngifcfi, thi

hien difdi nhi'&u h i n h thi?c khac nhau Cac hkc vua

chiia xifa g i n g d^ng cho sxi nghi§p t6n giao nhiing

c6ng t r i n h kien triic v l dai Ho huy d6ng hang van

ngifdi trong nhieu nam de hoan thanh c6ng t r i n h Ta't

nhien, nhilng ngifcfi tham gia x^y di^ng, nhving ngifcfi

gdp ciia, deu c6 them c6ng diJc Kh6ng chi xSy den,

chua, ma due chu6ng, dUng tuong , deu la nhOfng vi6c

lam mang nhieu c6ng diic

O cuTa ng6i den A-nan-da n6i tieng trong k h u thanh

dia Pa-gan linh thi^ng, nay vkn con hai bi?c tifcfng

ngirdi - to bang ngifcfi that - quy g6'i, khu6n mSt thanh

kinh Do la tUOng ong vua vi dai Ky-an-di-tha va vi

sir td Sin A-ra-han

Vua Bay-in-na-ung - t r i vi vao the ky X V I - nhieu

ran gd bo wTcfng mien cua minh, lay ngoc trang d i l m

cho cac c6ng t r i n h n6i tieng nhiT Soe Da-g6n, Soe

Mo-do, Ky-ai-to v.v Vao dip 52 tu6i, 6ng cho xky

dung 52 t u vien bao quanh chua Soe M6-d6 Viec diic

tUcfng minh va x^y di^ng so t u vien b&ng tu6i minh,

ham y dang hien ban than cho sU nghi§p Phat giao

Cac 6ng vua cung hien dang s6' vang c6 trong luang

bang trong lucfng ban than

Viec hien dang trSn day, ro rang chi la d6c quyfen

cua cac bac viTcfng gia hay nhiing nha quy t6c quyen

quy, giau c6 Khong c6 dieu kien nhiT nhiing bac vxTcfng

300

gia, ngifdi dan thifcfng lam viec c6ng diic b^ng each

ri6ng cua m i n h K h i di li, ho mang theo nhting cay

nen cd h i n h con vat ho c^m t i n h Nen chay, con vat tan d i , va phat tuf m6 dao coi n h u da dUcfc dang cho

sxX nghidp thieng lieng Con vat c^m t i n h t i n h theo

ngay sinh cua moi phat tur M6t ngiTdi sinh thiJ hai,

do vay, se mang cay nen hinh con h6 NgifcJi Sy cung

CO th6 mang cay nen hinh sir tu: cho ong b6' sinh ngay

thxi ba, con voi c6 nga cho ngirdi ban gai sinh vao

khoang tuf nufa d§m tdi 12 gid trUa ngay th\i tiT

Trong moi sir nghiep, viec dang hien ban than bao gicf cung cd gia t r i cao, thieng lieng va quy bau

Phong sinh lam phuc

H i n h thiic t i c h diic pho bien cua phat tur d cac xif

theo Phat giao la tra lai tir do cho cac con vat

Vao djp tet cT Lao, Cam-pu-chia, Thai Lan, My-an-ma

d i l n ra thong nha't vao khoang giiJa thang tir diTcfng Ijch - hay cac dip 1§ t i e t khac, ngiTcJi ta thiTdng tha chim, gia sue, gia cam Trong nhieu trirdng hcfp, hanh dong phdng sinh nay chi mang t i n h h i n h thdc V i du, trirdc ngay 11, ngir&i ta bat cac con vat nh6't trong Ibng, trong chubng, va rbi den t h d i dig'm t h i c h hcfp t h i tha ra D i nhign, n6u nhiing con vat dirac "phdng sinh"

la gia siic, gia c^m, t h i sau dd, chung van thudc quyfen

sd hiJu cua chu du dirdi hinh thdc nao O thanh ph6', cac ba, cac chi ra eho mua con ca chep nho con song,

to b S n g h a i n g d n tay, dem t h a r a h b N h i l n g con ca

to, hS't b a n m 6 t ki6'p s i n h , diTdc cac ba, cac c h i r a c h

nay, nxXdc hb, ao can, de doa cu6c s6'ng cua n h i J n g con

ca D a n c h u n g c u n g x u b n g hb, ao b a t ca, bo vao cac

v a i nirdc - goi la sin-6 Sau do m 6 t d a m rifdc I d n , l o n g

t r o n g dirge to c h i i c D i n dau d a m riTcJc la d a m t h a n h

n i e n , Sn v a n boa t r a n g - ngLfdi t h i n h i f n h i J n g 6 n g

h o a n g , ke t h i n h i f n h i l n g c o n y g u t i n h , quy q u a i H o

vOfa d i vijfa m u a , h a t Sau h o la d o a n n h a c M d e n la

d a n , m b t sb k h i e n g cai b I d n m a u v a n g hay m a u t r S n g ,

m b t so k h i & n g cai l o n g b I d n , m o t sb c&m t h a n h t r e ,

g i b n g n h a cai can cau, m a v a n g Tijfng quang, cd cai

xe c h d n h i l n g chiec vai di^ng ca GiiJa dam rirdc la m6

h i n h con t h u y e n l a m hhng t r e b b i gigy, cd b a n h i S n

N g t r d i c h i b u y diJng oai p h o n g t r ^ n m u i t h u y e n ; GT

k h o a n g l a i , n g i r d i c a m l a i b a n h d o n g theo m § n h I g n h

cua ngtrbi c h i b u y

D a m rirdc t d i song h a y m 6 t ncJi cd n h i e u nifdc, t h u a n

Igi cho ca s i n h song T d i n d i , doan rifdc dOrng l a i

bao g i b Cling la tarn giTcfng dao diJc c'^n n o i theo Cuoc

d b i cua P h a t , d i vao nhi?ng cau chuy§n c6 t i c h - de

sif day ti^u, k h u y e n r a n m o i ngiXbi, di b n g ba, c h a me

k§' cho c h a u con n g h e -, h i & n h i n h t r S n n h i J n g biJc

t r a n h , n h i l n g h i n h t r a m k h a c - dg m o i ngiTbi m b i k h i l§n c h u a n h i n va suy n g l m D a u t h e , k h o n g n a m nao

m o i n g t f b i l a i k h d n g td' chiJc n h i l n g 11 h o i I d n de b n

l a i cube d d i difc P h a t D d la n h i l n g n g a y b d i doe

M a - h a - x a t (tac p h ^ m v i e t ve cac k i e p t r a d e cua P h a t ) cua n g a d i T h a i ( T h a i L a n ) la n g a y h b i P h a v 6 t ciia

c h i m b i n d i , m b i l i i c l a i k h a c

H a n g n a m h b i P h a v g t cua Lao t h i f d n g t6 c h i i c vao

t h a n g t i f Cac sif k i cho m o i ngUbi t i m i vfe ti"&n ki§'p

ctia diic P h a t - Txic hoang tur V 6 t X4n-don H6i P h a

v6t la h6i t6n giao Idn nM't d Lao

Trirdc ngay h6i, sir va dkn c h u n g trong lang (n§'u

lang lam h6i rieng) hoac lang dSng cai (n&'u vai lang

lam h6i chung) don dep sach se va trang hoang k h u

chua Vao bu6'i l i , cac bac Idn tudi ngbi nghi^m trang

trong c h u a nghe cac sif thay n h a u ngam v i n h truyen

V e t Xam-don (gbm 500 truyen) T r o n g k h i do, ngoai

san chua, t h a n h nien nam nv3, tre em tS chiJc nhieu

tro vui, vui dua, ca hat hoac nghe cac ngh& si dan

gian t r i n h d i l n van nghe ca ngtfi da't nvfdc, ca ngcfi

cac vi a n h hung NhiJng liic nghi, cac cu, cac 6ng,

cac ba, cac bac cha me cung c6 thi ra san chua vui

chcfi, thifdng thU"c van ngh& c u n g con chau

Vao dip hoi 16, dS'i vdi moi ngifdi, doc va nghe chuy&n

ve ddi diJc Phat, khong chi la nghi thiJc t6n giao, ma

trd t h a n h n h u c'au can t h i e t

Toe dang Phat, toe tha song

P h a t tur T h a i L a n c u n g n h u P h a t tuf cac nifdc khac,

tin r a n g P h a t tOfng dat c h a n tdi nhieu mien NgUdi

mo dao dufng chua tai nhiJng ncfi in da'u c h a n P h a t

(thifdng la ncfi san thuy htfu t i n h ) Ngay xuan, da't trdi

c u n g mu6n vat trof nen s i n h dong, gdi cam, cac phat

tur c u n g h a n h hucrng, vijfa thifdng ngoan canh dep, vOfa

to long ngirdng mo thanh k i n h dxic Phat, x i n ngai doai

thucfng ban phuc l a n h H a n h hiTcfng, ngifcfi m6 dao

khong quen mang theo n h i l n g md tdc dai cat tCf sau

11 cat chom tdc di dang tang chua Tdc Sy se kS't

t h a n h ch6i hoSc vi dap rubi d§'lam s a c h da't ncfi cd vg't

c h a n l i n h thigng cua Phat N e u la tdc ngSn (tdc tre

c^t vao dip mdt thang c h i n g han) t h i lai dvxgc tha tr6i

theo dong nvTdc trong ngay hdi (nhiT trong hdi L o i Kra-thong) Vao hdi nay, ngiTdi ta lam le ta l6i vdi Phat vi da dim c h a n (hay di t h u y i n ) tr6n cac bai cat ( hay dong s6ng) Phat tOfng qua V i ^ c tha trdi n h i l n g scJi tdc ngdn la n h ^ m to'ng khiJ moi nhcr b i n tr§n t h a n

thi NgUdi H i n - d u xifa k h i tig'n h a n h le tAm rufa da

coi n h i l n g sai tdc bi c^t nhif tdi l6i difac tach khoi ngodi

Cay ti§n ciing chua

N h i l n g c a n h cay nho dtfac dan theo Phat giao d

T h a i L a n dinh n h i l n g dong tien vao, lam la C a c gia dinh mang cay tiffin nay tdi c h u a dang tang sir, ti§'u, giiip vao viec c h i phi trong chua D a m rudc cay t i l n tahg n h a c h u a d i l n ra vui ve, nhdn n h i p , vdi n h i l n g di§u miia rbng va tiS'ng n h a c ron ra K h a c h di difdng

cd the nhap vao dam rUdc Nhi"&u ngiTdi di dudng, gSp dam rifdc l l y tien cua m i n h d i n h len cay c6ng ditc

L a Phat tuf, khdng ai nghi c h u y e n thigt hem, nhi"&u, it trong cac vigc gay c6ng dilc!

Tirofng Phat dac biet

T r o n g n h a mdt s6' phat tuT ra't d6i md dao cua My-an-ma, cd n h i l n g tifcfng Phat nho be dat tr§n ban

305

thd Sau le hoa tang ngUdi than, nhiJng ngifdi trong

gia d i n h t h u nhat cac m^u xifcmg con lai, mang

nha, tan t h a n h b6t B6t xxXOng dxXqc t r 6 n vdi nhUa cay

t h i t - x i , rbi nan t h a n h h i n h Phat nho Ttfcfng Phat ^y

dxXqc dat t r g n ban thcf va dang cung thifdng xuyen

Sau tang l i nha svf, nha't la nha s\X dang k i n h , ngifcfi

ta cung t h u xtfcmg nha svf con lai rbi lam cac biic

tiTcfng Phat theo each thiJc t r 6 n day, va de thcf trong

chua

X V I I I

T O N G CIJXJ N G H I N H T A N

D§n nay, am l i c h (lich t i n h theo mat trang) vhn

vung thfin qu§, sur dung de xac d i n h thdi vu canh tac

va to chiJc cac ngay h6i 11 truyen th6ng Va, nam mdi

- hay cai t§'t c6 t r u y l n - cua cac dan t6c D6ng Nam

A bao gicf cung t i n h theo am Ijch va dvTcfc to chile theo n h i l n g nghi thvic, quan ni§m xvTa

L i c h cua tCfng dan t6c, tuy c6 khac nhau i t n h i l u (vfe each t i n h ngay, t u ^ n , thang), nhifng Tfe't t h i dSu vao luc da't trcfi chuyen mua - tijf mua khd sang mua mifa, vao, liic mua mang t h u hoach xong va moi ngtfcfi nghi ngdi d&' chu^n bi bvfdc vao vu cay cay mdi Du cho h i n h thiJc va nghi thilc don tg't cua tOfng dan tdc

CO khac nhau, nhiTng t§'t bao gid cung la djp moi ngi/cfi nghi ngai, vui chcfi, lam l i ta cfn da't t r d i , to tiSn, t h ^ n

l i n h da ban cho m6t nam miTa thuan gio hoa, g6t bo nhvlng di'feu xa'u trong nam cu, cau mong va don nhan van su t6't lanh cua nam mdi

O n h i l u dan tdc chifa h^ ti&'p xiic vdi van m i n h A n