Phong tục Tết ông Táo và phong tục cúng Giao thừa

Lý do chọn đề tài: Nhóm Chuối sau khi bàn bạc và cân nhắc kỹ lưỡng đã chọn đề tài “Phong tục tết ông táo và phong tục cúng giao thừa của người Việt” vì đây là chủ để gần gũi, dễ tiếp cận

MỤC LỤC

1 Mở đầu 2

1.1 Lý do chọn đề tài: 2

1.2 Đối tượng, phạm vi nguyên cứu 2

1.2.1 Phong tục Tết ông Táo 2

1.2.2 Phong tục cúng giao thừa 2

1.3 Phương pháp nghiên cứu: 2

1.4 Mục đích nghiên cứu 2

1.5 Bố cục: 2

2 Nội dung 3

2.1 Phong tục Tết ông Táo 3

2.1.1 Sự tích ông Công, ông Táo: 3

2.1.2 Thời gian diễn ra 4

2.1.3 Cách thực hiện nghi thức cúng ông Công, ông Táo 4

2.2 Phong tục cúng Giao thừa 7

2.2.1 Nguồn gốc, ý nghĩa của việc cúng giao thừa 7

2.2.2 Thời gian tiến hành phong tục 8

2.2.3 Cách thực hiện nghi thức cúng giao thừa 8

3 Kết luận 12

4.Tài liệu tham khảo 13

1 Mở đầu.

1.1 Lý do chọn đề tài:

Nhóm Chuối sau khi bàn bạc và cân nhắc kỹ lưỡng đã chọn đề tài “Phong tục tết ông táo và phong tục cúng giao thừa của người Việt” vì đây là chủ để gần gũi, dễ tiếp cận, hầu như ai cũng cố hiểu biết ít nhiều về nó Và quan trọng hơn hết đó là chúng ta sắp chia tay năm cũ Canh Tí để đón năm mới Tân Sửu, thì đây cũng là khoảng thời gian gần với hai phong tục này nhất, nên

nó sẽ là nguồn cảm hứng và truyền động lực cho nhóm hoàn thiện bài tiểu luận tốt nhất

1.2 Đối tượng, phạm vi nguyên cứu.

1.2.1 Phong tục Tết ông Táo

1.2.2 Phong tục cúng giao thừa

1.3 Phương pháp nghiên cứu:

Nhóm Chuối sẽ chia ra và phân tích, tiềm hiểu hai phong tục này ở ba miền nước ta Tìm xem những điểm chung và những nét độc đáo riêng của phong tục đó ở mỗi vùng miền

1.4 Mục đích nghiên cứu

Để tìm hiểu thêm về những nét đặc trưng riêng về hai phong tục này ở các vùng miền khác nhau Giúp ta hiểu thêm về những nét văn hóa tuy gần gũi nhưng cũng thật mới mẻ khi ta chưa hiểu rõ về nó Đồng thời tôn vinh lên vẻ đẹp của 2 loại tính ngưỡng đã có từ xa xưa này của cha ông ta

1.5 Bố cục:

Mỗi phong tục gồm ba phần (lý do có phong tục này, thời điểm diễn ra, cách thực hiện)

2 Nội dung.

2.1 Phong tục Tết ông Táo

2.1.1 Sự tích ông Công, ông Táo:

Thần Táo Quân trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam có nguồn gốc từ ba vị

thần Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ của Lão giáo Trung Quốc Nhưng được Việt

hóa thành sự tích "2 ông 1 bà" - vị thần Đất, vị thần Nhà, vị thần Bếp núc.

Tuy vậy người dân vẫn quen gọi chung là Táo quân hoặc ông Táo

Tích của người Việt kể rằng, Thị Nhi có chồng là Trọng Cao Tuy ăn ở mặn nồng tha thiết với nhau, nhưng mãi không có con Vì vậy, dần dà Trọng Cao hay kiếm chuyện xô xát dằn vặt vợ

Một hôm, chỉ vì một chuyện nhỏ, Cao gây thành chuyện lớn, đánh Thị Nhi

và đuổi đi Nhi bỏ nhà, lang thang đến một xứ khác và sau đó gặp Phạm Lang Phải lòng nhau, hai người kết thành vợ chồng Phần Trọng Cao, sau khi nguôi giận thì quá ân hận, nhưng vợ đã bỏ đi xa rồi Day dứt và nhớ quay quắt, Cao lên đường tìm kiếm vợ

Ngày này qua tháng nọ, tìm mãi, hết gạo hết tiền, Cao phải làm kẻ ăn xin dọc đường Cuối cùng, may cho Cao, tình cờ tìm xin ăn đúng nhà của Nhi, nhằm lúc Phạm Lang đi vắng Nhi sớm nhận ra người hành khất đúng là người chồng cũ Nàng mời vào nhà, nấu cơm mời Cao Đúng lúc đó, Phạm Lang trở về Nhi sợ chồng nghi oan, nên giấu Cao dưới đống rạ sau vườn Chẳng may, đêm ấy, Phạm Lang nổi lửa đốt đống rạ để lấy tro bón ruộng Thấy lửa cháy, Nhi lao mình vào cứu Cao ra Thấy Nhi nhảy vào đống lửa, Phạm Lang thương vợ cũng nhảy theo Cả ba đều chết trong đám lửa

Thượng đế thương tình thấy 3 người sống có nghĩa có tình nên phong cho

làm vua bếp hay còn gọi là Định phúc Táo Quân và giao cho người chồng

mới là Thổ Công trông coi việc trong bếp, người chồng cũ là Thổ Địa trông coi việc trong nhà, còn người vợ là Thổ Kỳ trông coi việc chợ búa Không

những định đoạt may, rủi, phúc họa của gia chủ, các vị Táo còn ngăn cản sự xâm phạm của ma quỷ vào thổ cư, giữ bình yên cho mọi người trong nhà

2.1.2 Thời gian diễn ra.

Hàng năm, đúng vào ngày 23 tháng Chạp là ngày Táo Quân lên chầu trời báo cáo tất cả việc làm tốt và chưa tốt của con người trong một năm để Thiên đình định đoạt công tội, thưởng phạt phân minh cho tất cả loài người

2.1.3 Cách thực hiện nghi thức cúng ông Công, ông Táo

Ngày 23 tháng chạp hàng năm, theo tục lệ, người dân Việt Nam làm Lễ cúng tiễn ông Công ông Táo về trời Tuy nhiên, mỗi vùng miền lại có những phong tục cúng lễ rất khác nhau

 Miền Bắc.

Ở miền Bắc, có lẽ nét đặc trưng văn hóa khác biệt nhất với 2 miền còn lại

trong lễ cúng ông Công ông Táo này chính là việc dùng cá chép làm đồ cúng

lễ Cá chép ở đây có thể là cá chép sống, cũng có thể là cá chép giấy, tùy theo từng gia đình mà có điểm khác biệt Ngày nay, vì một số lý do chủ quan, nhiều người dân sau khi thả cá chép xong thì tiện tay vứt bao bì ni-long xuống

ao hồ làm ô nhiễm nặng nguồn nước Bên cạnh đó cũng đã có những tổ chức, đoàn thể, các bạn sinh viên tình nguyện đứng ra để hướng dẫn người dân thả

cá đúng cách, văn minh nhất và dọn dẹp vệ sinh sau những đợt phóng sinh này

Ngoài ra, trong tâm thức người Việt, “cá vượt Vũ Môn Quan” hay “ cá chép hóa rồng” còn mang ý nghĩa của sự thăng hoa, biểu tượng của tinh thần vượt khó, sự kiên trì, bền chí chinh phục tri thức để đi tới thành công biểu trưng cho nhân cách thanh cao tiền ẩn hoặc hướng đến một kết quả tốt đẹp

Trong mâm cỗ cúng Táo quân của người miền Bắc không thể thiếu bộ áo mũ các Táo và cá chép Tùy theo từng địa phương, từng gia đình mà số lượng cá

có sự sai khác Có nhà chỉ dùng 1 con, trong khi có nhà lại cúng tới 3 con cá chép vàng

Mâm cỗ cúng Táo ở miền Bắc cầu kì nhất trong ba miền với đủ các món ăn truyền thống như xôi, gà, giò chả, canh măng, nem… Đặc biệt, trong mâm cỗ cúng Táo ở nhiều địa phương vùng Bắc Bộ thường sẽ có xôi chè, thường là chè bà cốt, nấu bằng nếp cái, xôi vò, đường nâu và gừng Chè có vị ngọt ấm, tượng trưng cho mong muốn các Táo về trời nói giúp gia chủ những điều tốt đẹp, ngọt ngào với Ngọc Hoàng

Người miền Bắc thường cúng ông Công ông Táo khá sớm Thông thường,

các gia đình đã chuẩn bị làm lễ từ khoảng 20 tháng Chạp và muộn nhất là trước 12h trưa ngày 23 tháng Chạp, bởi họ quan niệm rằng sau giờ đó, ông Công ông Táo đã về chầu trời

 Miền Trung.

Người miền Trung cũng cúng ông Công ông Táo nhưng phong tục lại khác

so với người miền Bắc và miền Nam

Ông Táo trong văn hóa Huế và một số tỉnh lân cận cũng có vị trí cực kì quan

trọng khi mà người dân vừa thờ ông Táo trên Trang Ông, vừa lập bàn thờ nhỏ

ở bếp

Cứ mỗi 30, mùng 1, ngày 14 và ngày rằm hàng tháng, gia chủ sẽ dâng lễ cúng ông Táo với hoa quả, nhang đèn Đặc biệt, người phụ nữ miền Trung nết

na hiền thảo luôn được căn dặn phải giữ cho bếp núc sạch sẽ, gọn gàng và yên tĩnh

Chính vì thế mà lễ tiễn ông Táo về trời ở vùng miền này ngày 23 tháng Chạp cũng vô cùng trọng thể Việc đầu tiên là phải thay cát mới trong lư hương và lau dọn bàn thờ ông Táo sạch sẽ

Ở miền Trung, người ta cúng ông Công ông Táo một con ngựa bằng giấy với yên, cương đầy đủ

Ông Táo cũ được tiễn khỏi bàn thờ bếp và đặt bên cạnh các am miếu hoặc gốc cổ thụ cạnh ngã ba đường, gia chủ làm lễ rước ông Táo mới về nhà Tượng ba ông Táo mới cũng được rước lên bàn thờ để gia chủ dễ bề hương khói

Người dân Huế còn có tục dựng cây nêu trước sân nhà hay sân đình trong sáng 23 Lễ cúng chiều 30 Tết, họ lại rước thần về và sáng mồng 1 Tết an vị ông Táo mới Điều đặc biệt là người Huế khi cúng lễ gì trong nhà cũng khấn vái để mời Thần Bếp về chứng giám

 Miền Nam.

Người miền Nam có tục cúng ông táo vào 2 dịp trong năm đó là cúng tiễn

ông Táo về chầu trời ngày 23 tháng Chạp âm lịch và cúng đón ông Táo về vào ngày 7 tháng Giêng

Lễ tiễn ông Táo về chầu trời là một trong những ngày lễ quan trọng nhất trong năm đối với người Nam bộ Họ quan niệm rằng đây là ngày đánh dấu thời điểm bắt đầu vào mùa Tết Nguyên Đán Ngày xưa ông bà gọi là lễ tiễn Táo quân chầu trời Thời nay, người dân thường gọi là Tết ông Táo

Lễ đón ông Táo về nhà vào ngày ngày 7 tháng Giêng Theo tín ngưỡng dân gian, ông Táo lên trời bẩm báo chuyện trần gian với Ngọc Hoàng từ ngày 23 tháng Chạp đến 30 tháng Chạp mỗi năm Vì vậy, cứ đến mùng 7 tháng Giêng, người ta lại chuẩn bị lễ đón Táo quân về nhà

Mâm cúng ông Táo ngày 23 tháng chạp của người Nam bộ, ngoài những món chủ đạo như: Nem, giò, bánh chưng, hành muối, gà luộc người miền Nam có thêm một đĩa đậu phộng, kẹo vừng đen (kẹo thèo lèo) và một bộ “cò bay, ngựa chạy” (cò bay, ngựa chạy là hình con cò và con ngựa cắt bằng giấy, không phải áo mũ có khung tre cầu kỳ như miền Bắc)

Người Nam bộ thường cúng ông Táo vào buổi từ 8h đến 11h đêm Họ cho rằng vào cuối ngày, sau khi cả gia đình đã dùng xong bữa tối, không còn nấu nướng và dùng đến bếp nữa thì mới được tiễn ông Táo lên đường gặp Ngọc Hoàng

Tết Táo quân trong Nam không có tục trút lư nhang để thay cọng nhang, không mua cá chép thả trong chậu rồi thả sông, không hóa vàng áo mũ thờ, vì không thờ áo mũ Một số nơi còn nấu thêm chè xôi hoặc nếu không thì chỉ là mâm trái cây đơn giản để cúng Táo quân

2.2 Phong tục cúng Giao thừa.

2.2.1 Nguồn gốc, ý nghĩa của việc cúng giao thừa.

Theo từ điển Hán - Việt của tác giả Ðào Duy Anh, Giao thừa nghĩa là cũ giao lại, mới đón lấy Chính vì ý nghĩa ấy nên hàng năm vào lúc giao thời giữa hai năm cũ, mới có lễ trừ tịch

Ý nghĩa của lễ trừ tịch là đem bỏ hết đi những điều xấu của năm cũ sắp qua

để đón những điều tốt đẹp của năm mới sắp đến

Lễ trừ tịch còn là lễ để "khu trừ ma quỷ", do đó có từ "trừ tịch" Lễ trừ tịch

cử hành vào lúc Giao thừa nên còn mang tên là lễ Giao thừa.

Theo tục lệ cổ truyền thì Giao thừa được tổ chức nhằm đón các Thiên binh (12 vị Hành khiển) Lúc đó họ đi thị sát dưới hạ giới, rất vội không kịp vào tận bên trong nhà được nên bàn cúng thường được đặt ở ngoài cửa chính mỗi nhà.Hết một năm, vị Hành khiển cũ đã cai quản hạ giới trong năm cũ sẽ bàn

giao công việc cho vị Hành khiển mới đi xuống cai quản Hạ giới trong năm mới

Mâm lễ được sắp bày với lòng thành kính tiễn đưa người nhà Trời đã cai quản mình năm cũ trở lại thiên đình và đón người mới xuống sẽ làm nhiệm vụ cai quản hạ giới năm tới

Do bàn giao việc cũ, tiếp quản công việc năm mới diễn ra trong không khí khẩn trương nên các vị chỉ có thể ăn vội vàng, hoặc chỉ kịp chứng kiến tấm lòng thành của chủ nhà Vì thế, ngày Tết trên bàn thờ mỗi gia đình phải luôn

có bình hương, đèn dầu và hai ngọn nến thắp sáng

2.2.2 Thời gian tiến hành phong tục.

Trong đêm Giao thừa mọi nhà phải làm lễ cúng đêm giao thừa Lễ Giao thừa được cúng vào đúng giờ chính tý tức 00 giờ ngày 1 tháng 1 âm lịch trong năm

2.2.3 Cách thực hiện nghi thức cúng giao thừa.

Theo phong tục của người Việt Nam từ cổ xưa, giao thừa nhà nhà đều cúng

lễ ngoài trời và cúng lễ trong nhà chuẩn bị chu đáo để đón người đến xông đất, mang tài lộc vào nhà Tuy nhiên, phong tục mỗi miền về mâm cỗ cúng giao thừa vẫn có nét khác nhau

 Miền Bắc.

Mâm cỗ cúng giao thừa ngoài trời của người miền Bắc cũng khá đầy đủ và phong phú Đặc biệt gà luộc với xôi đỗ xanh ít khi thiếu trong mâm cỗ mặn và

gà cúng giao thừa thường phải là gà trống

Theo quan niệm từ ông cha để lại, vì giao thừa (trừ tịch) là đêm mà mặt trời ngủ sâu nhất, bởi thế nên các cụ ta thường hay cúng gà trống hơn là gà mái với hy vọng con gà sẽ cất cao tiếng gáy đánh thức mặt trời dậy để cả năm

được tràn ngập ánh sáng, mưa thuận gió hòa, con đường tiền tài, sức khỏe… được rạng rỡ, sáng sủa Những con gà trống vàng ươm, da bóng, sáng nằm yên vị trên mâm xôi thơm nức luôn hằn sâu trong tâm trí mỗi người Việt và

nó trở thành một nét văn hóa tâm linh đẹp chẳng bao giờ phai Nhiều gia đình còn thay gà trống bằng thủ lợn

Bên cạnh xôi, gà hoặc thủ lợn, người Bắc cúng giao thừa cùng bánh chưng vuông, bánh chưng dài (nhiều nơi còn gọi là bánh tày, còn người miền Nam lại gọi là bánh tét) và cả hoa quả Những loại quả già, chín, mọng còn tươi mới để bày tỏ lòng thành kính dâng lên thần linh, thổ địa, tổ tiên như táo, lê, cam, quýt, bưởi và chuối Nói chung, cách chọn hoa quả cúng đêm giao thừa cũng như trong mấy ngày Tết của người Bắc không quá khắt khe như người miền Nam

Trong mâm cỗ cúng giao thừa ngoài Bắc, nhiều gia đình còn cúng quả trứng luộc, để chung với chút gạo mà muối và một bát cháo trắng

 Miền Trung.

Đêm giao thừa lễ cúng ngoài trời của người miền Trung với hương trầm ngào ngạt, không gian thờ phượng đoan nghiêm, mọi người trong gia đình đứng xếp hàng theo thứ tự trước án thờ dâng hương cúng giao thừa Bắt đầu

từ thời khắc giao thừa thì trên bàn thờ luôn luôn được hương chong đèn rạng, nghi ngút trầm hương

Mâm cỗ cúng giao thừa của người miền Trung cũng không thể thiếu gà, bánh chưng và bánh nếp Có nhiều gia đình làm đơn giản hơn là mâm xôi và

gà luộc cùng những chén rượu để tiễn năm cũ qua đi, bỏ lại sau lưng những gì không may mắn và đón những thời khắc đầu tiên của năm mới với hi vọng về

sự may mắn và sung túc

Trên thực tế, ngoài ý nghĩa mang màu sắc tâm linh đẹp đẽ của người dân Việt Nam thì đêm giao thừa chính là thời điểm các thành viên trong gia đình sum họp, quây quần bên nhau, cùng hướng tới một năm mới với nhiều điều bất ngờ đang đón chờ ngoài cửa Những món ăn trong mâm cỗ dù sang trọng hay bình dân, đều mang ý nghĩa riêng biệt, sâu sắc mà mỗi người Việt đều thành tâm dâng lên tiên tổ

 Miền Nam.

Thời khắc giao thừa, người miền Nam cúng ngoài sân và trong nhà Lễ cúng đơn giản với đĩa ngũ quả, hoa trang hoặc vạn thọ, sống đời, hai cây đèn cầy,

lư hương, giấy tiền vàng bạc và một trái dừa tươi đã chặt sẵn

Ngoài ra, tôi (nhóm trưởng) _người con của miền Trung may mắn được một lần ăn Tết ở miền Tây Nam Bộ vào năm ngoái và được các cụ lão ở đây kể them cho biết cúng giao thừa miền Nam ngày nay đã lược bớt một số công đoạn cũng như giảm đi phần lễ Nếu đầy đủ và “đúng chuẩn” thì mâm lễ mặn phải có thủ lợn luộc, gà trống luộc, xôi, bánh chưng, chè Đặt biệt kèm thêm bắp cải thảo… tất cả được bày lên bàn trang trọng đặt ở trước cửa nhà Vào đúng thời điểm giao thừa, người chủ gia đình phải thắp đèn, nến, rót rượu, rồi khấn vái trước án Tuy nhiên, hiện nay, nhiều gia đình vẫn còn duy trì cách cúng đầy đủ như thế này

Ngoài việc cúng giao thừa ra, trong đêm giao thừa, người dân Việt Nam ta từ xưa có những tục lệ riêng mà cho đến nay, từ thôn quê đến thành thị, vẫn còn nhiều người tôn trọng thực hiện đó là:

- Lễ chùa, đình, đền: Lễ giao thừa ở nhà xong, người ta kéo nhau đi lễ các

đình, chùa, miếu, điện để cầu phúc, cầu may, để xin Phật, Thần phù hộ độ trì cho bản thân và gia đình và nhân dịp này người ta thường xin quẻ thẻ đầu năm

- Kén hướng xuất hành: Khi đi lễ, người ta kén giờ và hướng xuất hành, đi

đúng hướng đúng giờ để gặp may mắn quanh năm

- Hái lộc: Ði lễ đình, chùa, miếu, điện xong người ta có tục hái trước cửa

đình, cửa đền một cành cây gọi là cành lộc mang về ngụ ý là "lấy lộc" của Trời đất Thần Phật ban cho Cành lộc này được mang về cắm trước bàn thờ cho đến khi tàn khô

- Hương lộc: Có nhiều người thay vì hái cành lộc lại xin lộc tại các đình, đền,

chùa, miếu bằng cách đốt một nắm hương, đứng khấn vái trước bàn thờ, rồi mang hương đó về cắm và bình hương bàn thờ nhà mình.Ngọn lửa tượng trưng cho sự phát đạt được lấy từ nơi thờ tự về tức là xin Phật, Thánh phù hộ cho được phát đạt quanh năm

- Xông nhà: Thường người ta kén một người "dễ vía" trong gia đình ra đi từ

trước giờ trừ tịch, rồi sau lễ trừ tịch thì xin hương lộc hoặc hái cành lộc ở đình chùa mang về Lúc trở về đã sang năm mới và ngưòi này sẽ tự "xông nhà" cho gia đình mình, mang sự tốt đẹp quanh năm về cho gia đình Nếu không có người nhà dễ vía người ta phải nhờ người khác tốt vía để sớm ngày mồng một đến xông nhà trước khi có khách tới chúc tết, để người này đem lại sự may mắn dễ dãi