Cách đất lên cáo i phen đần học cũng nhí tác mée phầm kt, chứng tôi lhoạe màững người Bite copa hota tiền dân cử dào sánh giáo khỏa, Mal khảo, chúng lôi cũng cổ găng giảm bói những gì
Trang 2
LE BAO - HÀ MINH,ĐỨC - ĐỖ KIM HỒI - NGUYỄN HOÀN! KHUNG
NGUYEN XUAN LAG’ NGUYEN ĐĂNG MẠNH - ĐOÀN 'ĐỨC PHƯỢNG
VŨ ANH TUẦN - THẦN THỊ BẰNG THANH - LÃ NHÂM THÌN
TRAN KHÁNH THÀNH - VĂN TÂM - NGUYÊN QUỐC TÚY
Trang 4
LỜI NÓI ĐẦU
Đầu: dọc dong cố trồng tay bi Sach GLANG VAN VAN HOC VIBT Nas,
Số sạch được xây dựng trên cơ sở ela 7 eudn Gidng win vt van hoe Việt Nam mã Nhà xuổi bản Gide dye da tan lượt cho dx hank trong thoi gian tit nam 1891 trở lai đây Với vies hap cae bai viet trong 7 enn sach 46 veo mot 66 chung, chúng lôi hi vong 06 thé phan ảnh và uli whan day đủ hơn những công sưc lên đở được đầu tu cho mot hoat ing quan (rong bậc nhôt ~ hoại động giáng uốn — của một món hoe quan trong bae mht = môn Văn họa ~ bế lừ Rhỉ thựo hiện chương
th cải cách giãn đực Ó nha trường
Nhưng bộ sãch này cũng không hoạn loàn Th su cong Iai một cách gidin ston `? đập sốch riêng, Chúng rải đã rÌm cách Bổ tăng thêm mot sẽ bai giống uên còn thiểu trong chương trùnh học, Bộ sách cùng được
ch cou fai thank: ba phầm lớn ¿ giảng cản cên học đân gian, giảng von hos trưng đại, giảng cân côn học hiển đại Cách đất lên cáo
i phen đần học cũng nhí tác mée phầm kt, chứng tôi lhoạe màững người Bite copa) hota tiền dân cử dào sánh giáo khỏa,
Mal khảo, chúng lôi cũng cổ găng giảm bói những gì ed the anh hưởng diên tÍnh thống nHữt, chật chẽ của một bộ sách Gidng van, Vi the cho di rất tiếc nhưng chúng đôi cing dank hong gia lại các bàn tết m2) dinc che các tập sảeh riêng, Chưng tôi còn buộc phải lom bói những bài giảng v2 edo tác phẩm không có trong chương trình hiển lạnh, Các từ liệu tham khỏe cà bài đọc thêm dược tỉnh tuyến loi Khusn hổ của bộ sóếh cũng không cho phát chứng tối in lại tiên ban cite ede fic phdin van tho được giảng thay trÍch giảng) ¡ dâu sao ede ban von nay ban đạt cũng rất đã dàng tìm thay trong cúc cuốn séch giao khow
Ty nhiên, dây là bộ sách cổ tồi 1ố tie giả, mà lại là sách giảng can Vì thế những mu khác biệt trề độ đài ngắn, nông sôu, về cách tite tie con ua giảng giới, ve cách trinh bay va diển đạt là điều Now hit khong trank Rhot, Một mới, bói các lác phẩm dược giảng khác nhau he chúng đòi hỏi những cênh giảng khác nhan, Chẳng hạn, trong giảng dân uốn học dân gian, a 60 sink, khảo sớt cúc bản hố, bản ghi cô thể là cần thiết Nlung sự khảo sốt côn bản sẽ hhông còn côn thiết như thể đổi oới phần lồm các lát phẩm van hoe thanh van, Cũng tương, tí như vậy, giảng trích down không thứ giống uới giảng căm đúc phẩm, giảng thơ không thể giống vời giéng van, gidne van họp trung đại phối khác nội van hoc kite dai, gidng tho van gude
3
Trang 5
am phải thdc véi giồng tác phẩm uiết bang chit’ Hén hay cht Phap
viv Mdt khée, cdm thu van chuong, ua gldng gidi dân chương cũng
lhố, là những hoại: động bao giờ cũng mang dấu ến rất rinng của lừng người, © city, hơn tất tử đu, không ai co thể nối giống lối củ, Tôi thoy chơ tất cá, Nhưng có lẽ chính dì thể mà troag link vue giảng ean, ay da dang, su khác biệt, chit không phải sự rộp khuôn, dong nhất, moi thee haw {ch cho miệc chiếm lĩnh tác phẩm, củng như uòi việc làm giàu dạp them cho tri thite ua tam đền cũa mỗi coi người Noi mot các: gidn don thi giảng van chung quỳ dẫn la cong vise giảng rò chất van trong the phẩm Công vite dy đầy lồng thủ, nhưng, cling Cay cực nhọc, Khó khân, Củe bhi tiết trông bộ sách gidng von nay, do dé, khống khối cồn nhíều khiểm khuyết uừ bốt cập, Nhà xuết bản tà các lúc giả rất mo! dọc gầm xa, dể lỗi những lăn xuối lữn sau, chết lường củu bộ sáo sẽ đáp ứng lốt hơn yêu cầu của người dùng sách, ng nhận được cáo ý biển chỉ giáo của bạn
Hà Nội, ngà, 16-6-1987
NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC
Trang 6Phần một
VĂN HỌC DÂN GIAN
Trang 81~ HOÀN CANH RA ĐỜI
Dé da: dé nude IA sic thi thần thoại Đương nhiên cáo thành tố cết lõi trong lược đó cấu trúc của nó ra đời từ cuối thời kỉ công xã nguyên thủy Nhưng kết luận đó chỉ là kết qua suy If theo lối tam đoạn: luân Tỉnh hình thực tế của sự hình thành nội dung tác phẩm trong tiên trình lịch sử vàn học đân gian đá cổ sự giàn nổ khác thường
Õ dạng ben đâu, Để đổt dé nude chỉ mới là sự xâu chuối một số Thần thoại suy nguyen oo le cing nguồn Mường - Việt từ thời trước lừng Vương, Dến khi trình độ tư duy, tỉnh cảm thẩm mử Mường cổ
đã phát triển ở một mức khá cao thÌ Để đấi đẻ nước đã được điểu chin theo chiếu hưởng tiếp tạc phát triển các sự kiện, các biến cổ Đảng cách so sánh căi đã có và cái chưa có, cái bên trong và cái bến ngoài Nang lực tư duy này tương ứng với một trình độ của ý thức
tự giác tee người, như trong tác phẩm cho thấy : cói ý thức độc người Mường đã chuyên hòa thành niềm cộng cảm thiêng liêng, Theo dó, vùng điển xướng "Đẻ đất đề nước" dồn được mỏ ra irên mội khu uực quần cư rông lớn : Thaah Hóa, Hòa Bình, Nghia Lô vữa là những muồn đất ngày nay cúc dêa Mường đong sống đồng đảo uh được đồng bao Hình dụng là que hương xử ad VA thế là các yến tố thần thoại trong sử thì Để đốt để nước tiếp tục được thu hút và sàng lọc lại theo tiêu chuẩn duy If tho da trong tất cả các mỗi quan hệ hiện thực, phản ảnh niếm mong mỗi điễn lại trên một mức độ cao hơn về cái bản chất chân chính của cộng đống Mưỡng trong kí ứo Theo quy luật chung, sd thi Để đất dẻ mước tiếp chân thần thoại Mường - Việt cổ được hoàn thiện Song ở "Để đết để nước" đọng (ren cùmg, như ngày may chúng ta tiếp nhận, còn thấy có các yếu tố đổi kháng gay gấc giữa "nhà Lang" và dân chúng Đó chỉ là những lớp xã hội - lich sử muon mảng TYong tính sử thí thấn thoại đích thực, Lang Cun Cain ghủi là một anh hằng văn hơa toàn ven
Như vậy Để đết đẻ nước tuyệt nhiền chưa có đấu vớt văn hóa
‘Trung Hos và Ấn Độ Nö đã bất đấu từ chỗ phải bất đấu và chửa đựng một loat biến cỡ bao trùm toàn bộ lịch sử Mường cứ đến khi
xã hội Mường dã chuyến sang chế độ thị tộc phụ quyền một cách sâu sắc Vay có thế nói : Để đới đế mưác được ra đời trong hoàn cảnh
xã hội Mường ở "giai doạn phát triển thị tộc cà chớm có sự phán hóa giai cấp trong xd hội thị tộc"
Trang 9
1 — TINH RINH VAN BAN
Newil đẤu tiên tơi đến Để đất để nước là Quách Điệu, một trí thúc Mường 6ở đĩ xếp còng đấu cho soan gia nay vi ¡ Trong tác phẩm đIềø Bình quan Lang sử khảo, bà "Minh đô sứ”, chương nói vé người Mưỡng (đã dâng ở tạp chi Nom Phong = 1935, có ghí : Quách Điều da bác đến một nhân vật trong truyện Dé dét đó nước - Dit Dang Digu đảng chủ ý là theo ong : Dịt Dàng chính là Hing Vuong Sau sich trên, từ 1936 - 1941 vải rác có một số học giả người Pháp đũ kế lại
Dé dat dé nude như một truyện cổ tÍnh bay met ang Lhơ ea nghĩ lễ
“Tì thập kỉ 60, các thảnh vỡ của Để đất để nước và những gì có Mến quan đến tác phẩm này đã được chính giới trí thức Mường khai phi Theo Dang Van Lung, che đến thời điểm 1985, chúng ta đã œ tên mời bản Øẻ đất để nước, Bản trung bình 8000 cầu, bản đài nhật 16000 cầu và bản ngấn nhất là 3600 câu
Von ban dau liên, được sưu tập là một bài mo không thuẩn nhất VÓI để đài bạn đấu tiên 20000 cau, Cong lao gựu tập này thuộc va hai cha con nhà thơ người Mường là Vương Anh Nhà thơ thuật lại
Mới học lớp ba mà bể đã bất Vương Ảnh lắm ông viée ghi mo, Ong
mai cic Ong Mo nổi tiếng đến bầy cơm rượu ân để các ông dọc che
Na ng Anh ghi Cái khó khảm lớn của việc ghỉ mo nây đôi vôi sạu ho mi MM tuổi là ‹ người Mường chứa eú chữ viết Cũng may là eve Muang lại gẩn gi liếng Việt, dn Vuong Anh ot tự sing tác Bagh Shh Hai bố con đất nhau đi hết mưỡng nãy đến mường khảo Sen mdy nam, bo đã cố một tập giấy dày chừng gang tay, khỏi bếp wag, Bm bam vàng TẬP say d4 di qua mường Khe, mường Ống, Thưởng Lut, mường Lể, Sau sity, Vương Anh dịch sang tiếng Việc Yan hin tha bai do TÍ săn hóa Thanh Hớa công bố giảm 1976, Mong Anh, Hoàng Adh Nhân sơu tấm, chỉnh lí, phiên Am à định ot
đu att Pits ding lua 918: cảm cứ vàn những chỉ đến trong vận
bản đầu, các soạn giả vạch lại con đường "kéo chu" lrên thực địa, Họ
fab fio com đường Ấy, hưởng sự chủ ý vào bảy vùng tường : Ống,
4 Lim, Yen, Rac, Dã, Le Khon Kat qui IA họ tine on được nhiều Shona, LẠC nhau Sdu kồi đối chiếu câu nhấc, côn bay vam ban, họ Mon bên của mừng Yến làm cơ sở biên somm thành sảnh đâu ji bin the ba + Theo thôi gian công bố chính thie eam bản mày ra
tồi sau văn Đâu trên một ngụ, Ông Bùi Van KÍn cho biết : Bản này ly
HH cà cộn bốn nường ; BỊ, Vang, Thăng, Động lâm cau cử chính, đồng
ĐỀ a atte Cắt nguồn tật liệu ở một bố vũng khác thuộc tỉnh Piòa TÀnh Nó đã được ăn hành dui teu dé | De eek oe mước, thơ ca dan # lồi tựa cia Bui Van Kin, Nxb Văn học, HL, 1976 Wan bin thử kế + Ban Để đốt để nước (Sử thì Mudn, ) do ba soạn
gil Vuong: Anh, “Hoàng Anh Nhan, Dang Van ‘Lung situ 2 (phan giới
thu sà Kadai di.eda Dang Van Lang), Neo thos ieee hội ấn bành
Trang 10
iim 1988, cố thể dược coi lã văn bản mới, được biên soạn công phủ hiện nay Nhóm biên soan đã dựa vào tất cả các văn bản có trước me để khảo cứu và chỉnh , Đây là tác phẩm được ïn bằng hai thứ tiếng Việt và Mường Phẩm khảo dị có sự đổi chiếu tương đồng ghia ode midtip, ede mẫu kể đông hình của Iuột Số tộc người khác trong khu vực Cổ thể coi đây là văn bản đã được hệ thông hơa theo tỉnh thấn khoa học nghiềm túc, vA JA kết quả tổng hợp công lao của nhiều thế hệ tron đường sưu tấp, nghiên cứu Để đất đề mước
& De Dịt Dàng - 9 Đề Lang TR Cài 10 Dé Lang Cua Cain ~ 11 Lam nhà ở = 12 Tìm lủa mước ~ 18, Tim lia tim com - 14 Để rượu cẩn
— 18 Tim lợa gà, trâu bò — 16 Lang Cun Cẩn lấy vợ - 17 Đề trồng, đông và chỉa rưỡng đất -18 Tìm cây chủ - 19 Chật cây chú, kếo vòu - 20 Lam aha chu ~ 21, Dét nha chu ~ 22, Sén con Moong 16
~ 23, Banh e4 didn, quạ điền = 24 Dãnh ma Radng ~ 25, Danh ma May, ma Lang ~ 26, Dua nba vua vé Ding chi Tam quan Kẻ chớ, 'tReo cách chia hai phần của sách Vin 10, tương ứng 38 e6 : Phin I,
tỪ răng 1 đến răng 18 ;¿ phản ÍE r từ rồng 19 đến rúng 36 Có thể tổm tất chỉ tiết như sau
Mỏ đồu : Câu chuyên bất đấu điển ra trong cảnh tưởng xuột bầu
vũ trụ hoang sơ quạnh vắng mít mùng Khí ấy nơi nơi déu chỉ có
"Đất còn rồi rac, nước cồn bùng những"
Để đất Có mặt năm, mốt ngây mưa dầm mưa để, Tự nhiên mọc lên mot sêy xanh xanh Nước rút sau năm mươi ngày, cây may chín mươi cảnh Cảnh chọc lên trời biết rung động, biến thành con đấu là ống Thu Tha Cảnh bung xuag nghe có liếng đền bà con gấi, biến thành con thứ hai là ba Thu Thien Họ tao ra muôn vật bằng tiếng nói, truyền cho "con gà có cựa, đây dưa biết lơo, dầy pheo có gai cớ ngọn"
Để nước, Trời lại nắng hạn, đất xác xơ, suõi can đối khô, Năng đến nối làm gãy sừng hươu, mửi vỡ mai ba ba, Ong Pong Péu (thin Nưõ©) phải cấu mưa Một trận mưa lớn xới núi môn gò Bốn thống tước rút, bảy thứng nước xuôi,
Để si Tự nhiên một cây si thin moe lên Diu hom cây sỉ mới bang than cái chày Sóm mai sỉ đã lớn bằng mạt cải chiếu, Si than tao vượt lên trồi, che cả trấn gim Bố con nhà trời "ủang ngồi ben
9
Trang 11
sửa sổ uổng rượu khẽ khả" thấy cảnh tướng Hài mất, họ muốn phá nhưng sơ hư hại tống tuộng và muôn vật, Nhà trời sai sâu hốc xương fan da, sâu chả xương án lòng ấn tuột,
Để nưiờng, Cây sỉ thần có 19Ï9.cảnh mục ruống, đổ đán : đất sĩ đổ ầm ng,
RE st d6 inh inh,
Mos ctnh dd susng dit Sop thank toting Sap Mgt cinh đổ xuống đất Ciap nền mường Gigp Mỗi cành tạo nên mot muting ed ten han hơi còn đến ngày nay)
Để người Thân, cây sĩ mục hửa thành mụ Da Dần Mụ an cơm an
ca bung nghi điêu lành, Mụ đồ tạ hai cãi trứng Trứng nở va hai chàng trai : Cun Bướm Bạc và Cun Bướm Bờ Hai chàng đều "lối tướng đạo tướng cum tướng lawg', Một hôm cổ mười măng tiên con yua tral bay xướng "chơi bông chơi hoa", Nàng  năng Hai gặp hai chong Cun Ho ham chơi nến phạm giờ cẩm, rửa trời đóng lại, Hạ kết đuyễn với nhau San chín tháng mười bai nam họ sinh để chín ban Cac can của họ lấn lượt ra đời ; Oun Khổng Lăng, Cun Khổng Tập, Cu» Khổng Tối Lạ thay, đến lần thứ mười họ chỉ sinh ra hại cal tring : Trống chim ‘Ting, Mii chim ‘Ist Hai chim nghe 161 nou
Da Dan, vào lâm tổ trong hang ‘Teéng, hang Hao dé ra 1919 trứng tốt Các trứng lấn lướt nở ra thin Chep; thần MAy trên trời và muôn wat duci tran gian Hai chím lử vấo ổ đồ ra một quả trứng khác thường 'dn den bốn khúa, trứng bẩu dựp bốn khuông, mật vựõng may ren chin cạnh, rành rành shyei hai quai" Tring nay là trứng giốag sane dong, ting nên ông nên người, gọi là trúng Tiếng Trứng Tiếng ge Bui cho mu De Dain Chim Mai Chiến Chiện và chim Tréng ‘the Teio xin 4p Budi sing chim Mai lấy cánh vàng che mat trời Buổi Sos thin Teng My ean bes che mat trời, Sau chin, thắng, trúng Myatt Go He tng Lao, nghe Ino xao tiếng Kink, nghe ịnh ình trểug Mong aghe xin xao ếng Thái, nghe hoi hi Une Min, nghe nhậc
Ba cs gts Mito, aghe Ido x60 inh inh, nghe liếng nơi tiếng cười Trong 4s of Ong Dit Dang, Lang ii Cai, Lang Cun Can, Va Ha Kbit oe
TN TAN tions Kl & tite cao có tới chia mật trời lâm bang vang Bae aha QUA trông lồi Bằng động hơn đốt trấn gian Fo cre Nite (Hhến Nô bí) sấm tên bồng cấy bương gia ha mâm xông khói Bin ach uang ch béu erat, Hal vi ton lại huậng quá tron bee tam, Hạ! (hông bist debs chi tio» mat trang, at khOng biết ngay thi
Hi mat tồi”, CMu Chương Mường Nước phil ohe ae, Trống gà ải, mal ve Od he, ong Thu Tha, ba ‘Thu Thien mai
Số năm đẩy nam với, cứ tháng no tháng thiếu",
1 Che Cs Sead ude: tC acing hu HOI dng 040 che deh) 119) as
‘i ew eh wich wi miki Nia,
10
Trang 12
Chon thi link, Mung Nuée moi Dit Dang ra cm binh Ong Dit Đăng nhận li nhưng bị ma ếm Ho lại mời Lang TẢ Cải nhưng ông này công bị ma ốm dank, Lang Can Cin eo tai site 151 lạc hơn người,
Gi tới đâu ma quỷ cũng pHải chạy hốt Ông za cấm bình, cẩm mường Tâm nhà, tìm lứa, lừa lào, fim cầc loại gia súc oã rượa, Trấn gian
có người đứng đâu Lang Cun Cần được coi trọng như Một người anh hong Tua bấy cách dựng cho Lang một ngói nhà thật tơ” thật dep Tiếp đó, Vieng Cu Link (ve sâu) giúp Lang (Ìm lên xư sở thấm Lửa
Ta Cam Cot xin được tôm gối lửa và chín dùm nước TYên đường về, Viếng Cu Linh sơ ÿ để tay va vào mi, Chín đờm nước vỡ 7a, tưới đúng vào tăm gói lửa, lừa tất thành khới Dén lượt Tum Mun (rối trau) law Usb môi lừa được Ta Ơảm Cọt để đính cấp được cách làm
Ma Người Mường lại cấn cổ giống lúa Chuột bảy mẹo cho ning Dat Cới Oanh khóo léo mà xin dươe từ chỗ Tien Tiên Mái Lúa đem vẻ Nhà Dạng cấn rượu Cua và ốc bày cách làm miep, đốn bà Dị: bà Đănh chế ra rượu ngan, tm giống lợn giống gà, Cen trâu cũng vì Tông mÀ vớ cây ruộng
Lang Cun Cân lấy vợ Nhấ Lang trở nên quyến uy và giàu cú Một hồm Làng nửớ xuống bến nước, nảy ra y định "rấp ranh TấY em gi vuợc củu mình làm vợ, Cả mmường khuyên can nhưng Lang Cun Cấn không nghe VÍ øf# ý lấy em gai đà nềng Vạ Hai Khit nếu dẻ lấn đáo, nhà Lang sinh ra mua ếm, Chụ Chương Mường Nước di Um va khác cha Lang Lang Cuw Cấn cưới Vậm Dấu Hãt đẻ và Cun Tếi Quái Vật Đđu Nước đẻ mm Cun Tang, Sau dé Lung doi cưới Ả Sao, A
Sang, A Ra mha troi Dam cưới ấy mới thật lính đỉnh họ sinh ra
Lang Cun Khương 8au còng, Lang cõn an nằm với Á gái nuôi trong muting, dé ra chàng Toởng In
be tring dong, Thanh thể Lang Ơun Cấn ngày càng lớn, Châu, Vá, Bình mưỡng cùng nhà Lang lên đường học cách đúc trồng đông rồi bảo nhau quay về Đền Rồng Họ nên đất đếp khuôn, dang edi nung "chảy, nước đồng như bông hoa” Công việc phúc tap, họ phải dé ba lần mới nến "trồng của người Mường",
Lang Gun Ofin chia dat cho các con, Nhà Lang tuổi già, người thủ lnh cho gọi các cơn đến chín đốt, Laqg cũng muốn cöng bằng nhưng vải vÌ say rượn say cơm, lại sức yếu nẻn ý định dy không thành Lang, Cun Khương lính được phần xến nhết Cun Khương chạy về trời thưa ông bà ngoại Trời giúp Lang Cun Khương trở lại trấn gian làm Đạo teng Khương Toống Ín bị tị tội
Chat chủ, kéa chủ, dựng lại triều dình, dạp loạn, diệt Hủ: đữ, dánh:
ma ác, Lạng Cun Khương dựng nhà Lang Cong Việc này rất to tất hộ trong Nhà Lang đời mường Nước phải chat cho được "cây chu di, la chu ding, bong than quả thiếc, Dây là cây thấn = cây thị tộc = được than linh che chở HÍt nghiếm ngặt Dười voi đã Để lộ nơi có cây ấy sho Tạm Tạch Biết, Tạm Tụnh vốn I một đứa ấn đứn ð trong nhà
aa
Trang 13
Lang, hién limb tt ugt Cun Khutong Wa cho Tam Tych aay rượu, say com Tam Tạch để lộ bỉ mật Theo đó, Cun KHương đưa mường Nước đi chật chủ, kéo chu về dựng lại triểu đình Tạm Tịch đá phat chết mt cách thê thâm đế nhà Lang "lấy đấu rach làm mô, lấy xương
nd thay g6 làm đã", Các cơn của Tậm Tạch oán gign nổi lớn đết nhà Lang "chém sém sap bạc ngai vàng” suốt mười chín ngày dém Nha Lang gi6t ho, nidu chây đến đâu, thú dữ hiện lên đến đố Comet tia mit tượi ròng biến ra con thú ghẽ gớm nhất là con Aloong Lõ Nhà Lang
xà mường Nước phải tổ chức sin bat quyết liết, Moong Lỡ bị giết, Đàm chớ san an phải miếng phối hớa thành chớ điềm Người nhà lang giá: chớ quảng xác xuống suối, Cá nuốt vào tuệt bữa, sà đàn cũng hda diễn ‘Anh em nha Cun Khương, Cun Tang di quảng ehài thả lưới, bị chúng, tăn công Mưỡng Nước lại một phen chém cá clu ho thoat nan He đem xác tưởng cả Ngạo phơi nắng Qua an xúc cá đau đấu hứa diễn, kéo đến mốc nhà Lang gào thét om sòm inh tai nhức óc Nhà Lang
ai một phen chống trà kinh hoàng Nhưng chưa hết trở lực, hồn Tháng
Íb, sen at eda Lang bị giết trước đây, lại kéo các thử ma Ruộng, mạ May, ma Lang đến chống lại nhà Lang Toởng Ín còn đưa các loài thiy qudi dâng nước lên đánh nhau ác Hệt, giết chết Cun Tối Con Ting Sau ching Cun hương chiến thắng như một người anh hùng
Qua tha thịt xương Toống Ín về bỗ vào hang Hao, hang “Trống,
Youn chink lank thd, nước oun về Đồng chi Tem quan Ki shgU) Moi vide yon ổn Mường Nước "chẳng thấy còn cố giạc, chẳng còn vấp Pan ma, chỉ còn thấy dâm sô bay lượn, thấỳ đàn bb di an, thấy con hint ila bal, thấy cơn gái vác nước, thấy din nai chạy vong” Vua Dit Daag ailing Mim Lang Cun Khitong và Chu Chương )Mường Nước rước sha <2 Dong chi Tu quan Kế chợ Người người dị tiễn vua Vào lục ghuấn bj lên đường, vua nghe thấy cơn gà gáy ; "Đừng quan nơi de 5ó đc mường, để nước, đẻ lửa, đẻ aba not que cha đất tế”, Nhà vua
đế một ngọn lá rấc xuống lồng đường, nơi câu chúc tụng nhứ lếi hược lồi hoa, trong cảnh tượng suất trời đa mạng, căng mhường nàng nước
TY ~ GIÁ TRỊ TÁC PHẨM
1 Nội dụng”
9) Bite trosh hiện thực hoành trúng
TU ẤP đất đẻ nước được nhìn nhàn từ góc độ ngữ thee ear thoat lich sit Ai vi, e6.tinh hodmh tring Na duce và if Mage nghitn cttw, Cé thể œoi tác Phẩm là máy búc tranh ghếp mônh ⁄ 3 mi lộ ngỮ văn đân gian còn z © sling teo theo its hung c6l nguén mang ¥ sưởng "chùm tim #8, npuee te teng’,
ag tte AY trim đây ám bưởng sử thủ, vừa cớ nh nhân đau „ t
Trang 14bến bl và sức mạnh hòa hợp của cả một công đống Mường cổ, dược tao dựng từ cuộe đổi thoại đấu tiên giữa con người với va tru chứa đầy bí ẩn, đến khi ho bất đấu y thức được khả năng võ hạn cũa mình trên con đường khni sáng Õ dơ, khong khí Mường, cuộc sông Mường trong hồi tưởng cứ vươn đại trải rông từ lớp này đến lớp khác qua
smọi nh huồng thử thách Ở đơ, như vẫn eÐn nguyên trong sâu thắm
tim hon eda ngưới xưa l4 những niềm cảm khối, eó ck vinh quang
và say đống song cảm hứng bao trem vin tran day niểm tự tôn, tự hào, Đó lũ dick sit Mudng duge tai hiện một cách thẩm: mĩ tháng qua: iri ting tong wong trẻo như những giọt mắng đấu tiên vừa tòa chiếu, tRuẩn khiết phư những hạt lửa đấu tiên vữa căng sửa nhú mim Go thể gọi đ là những giọt tâm hön, những hat trí tuệ Mường:
sở đa lắng kết đến độ cơ súc tập hợp gọi đầm
0 Hình tượng anh hồng gân hào
Từ đi) đề nước xây dựng nhân vật Lang Cun Cẩn như là một kiến miin onh hung van héa Mường, Những lí đa để Ohu Chương Mường Nước chon kta Lang Cun Can ra cảm bình cẩm mường đã khẳng định khả nang biện thực của con người này lA mot anh bùng văn bớa, ñøg£ động với vai trà của người xáy đựng thế-giối chứ không đồng vat trò cầu mối dũng sống dạo siệc nhiên Lang Cun Cẩn tuy có mguốn gốc Jai lich thân kì nhưng lại sống một cuộc đời thường, đi sản, quảng chải (hả lưới vÀ nuôi lợn để thết khách ¡ tuy có dia VỊ thiên quý cũng vẫn có sai lâm để cả mưỡng Nước phải can ngàn ; tuy đao cảm với thin linh để xảy đưng "côi người" nhưng các việc cũng phải thăng qua nhân vật trung gian V/hững ÿ miưển lớn nề nác haại động khai sàng cộng đồng Mường cũa hgười anh hùng dược
bự cấu lì do va i th, song cái hạt nhân hợp li bên trong các sử kiện oẩm nối đậm Dưỡng nhiên, Lang Cun Cân là xuột anh hùng văn hóa của thời đại sử thì nền cứ tuổi hàng vạn nàm TYên con đường van dam đưa eA bộ sọc mình từng bước dĩ lên, người anh hùng này
đã lấp những kì tích một cách vô tư vì các lợi ích tôi thương của muốn người, Tính không toàn ven của cơn người nảy ed nguyên nhân
từ sự không thuần nhất trong rẩu trúc tác phẩm
# Nghệ thuật
Để đốt dẻ nước là mệt công trình vàn hét nghyên bợp, trong đỏ
cổ giá Ui ngữ vàn dân gian Dỗ là ñệ thống cỉỉ Hiết trừng diệp vớa
là thủ pháp còn nghề thuật sử thì phù hợp với cấu true cd tink hounh trăng, Đề cồn là cA mot hé thing tie nga, Mink dak vita eu thé theo tiêu chuẩn tôn trọng thực tiễn Mường một cách hôn nhiên, uừa gợi cảm theo những mới liên hệ thm mi ki thủ giữa trí tưởng tượng bay bồng và hiện thực phng khoáng nhuần thấm sác thấm tâm hổn con người miến nủi ở một thỏi còn nguyễn sơ, hoang dã Đương nhiên, cải '0höm" của ngôn ngủ kế chuyện vấn về theo nhịp chẩn ở đây cố
18
Trang 15
at a ginh eta mới trường diễn xướng Nớ chỉ được cảm nhận đáy Tương nghỉ lễ mo riêu của người Mường thột nghĩ thức tiến đưa ^gwời dã khuất bằng sách kể chuyện trường thiên sự tính Dé du? as nutéc theo điệu ngâm từng khúc cở nhạo đệm)
ge gia tei tren đã mang lai cho Dé dt dé nude một vẻ dẹp thuần
No Ming, trổ thành siêm tự hào chúng của cũng động Mường - Việt cổ
B PHAN TICH VA BINH LI AN DOAN TRÍCH "DE NUOct
1 ~ XUẤT XỨ DOẠN TRÍCH
HH He co) “Hẻ nước" ihube ring thứ ba trồng 26 vũng của táo pai Dé dd dé mide (thos văn bên của nhóm Vượng Anh, Hobo Ảnh Nhân, Đặng Vấn Lụng sưu tăm, biên soạn)
Aone “De nước diễn tả nổi dựng : Thời lại nắng hạn, mặt đất nú,
Me NE XO su6l can đổi khô Nắng nung gay sừng hươu vã nữ wo oe
int ba bo Dg Pong Pou Gig Nude) ngbl dan ch gor cer Soe
cia 36 Khí đỡ “ông Ta ngoài ngô, trông lên trên trời" dạ thương xát
trấn gian Ông Pống Đêu cấu mưa Một cuộc đẻ nước điển rạ, Chúng
TA đã biết : Trước cuộc đê aude là vũ trụ hốn mon
Sau cuộc đỡ nước là các suốo đồ cấy si thi Cỏ IG 48 oA cs thành phần dân tộc anh em cụ,
HN Nêu eẽ những cách nổi mang bảm sim riệng tên "Dé nude" fila ee người Mường cing vay Khải niệm “ase shép vôi các sự vật Righ QHIỚN nhứ "đất" và "gước" hửa vựng mạy quan nigm ddy ve đếm sơ, thd da O Wt thuổ cổ xưa xa xăm ta mỊt, người Mường
Tổ CũNG như nhân loại buếi đầu "ngay thi cho Bing moi sy vat hiện C6 cite MU cot naudL déu do mbt obi gh ao Shine để 'mà thành nền, GIAN Biệm nhữ thế còn bốc lộ một KHÍ, c#nh khác thuộc v2
HN hái (#w hồn Mường bộc trực mà đáng vế, Cạn VI sinh con
ae eal, con những "Ong than kia, bà thane thi dé ra ca vd tra
ry pga: C4 quả đất khổng lẻ và cả vận ver Ge, ngvồi ah ds ma vn TU “ước tiệc sống như họ dang cứ Con "gười biết ơn gác x† thấn linh Dé Ja niêm biết ơn vất đặy thiêng liêng, Sự quan sấy và: ĐẶC sợ nghĩ như thế là bop dao lý Tm
bản lên khi chuyện
lân gian
“Để nước" về mặt tụ 'Y vật của con người thời thải ed Hon › nó Biểu biến một sự liên tường ạị
#9Ỉ cằm Tương tự, người
(3 BÀI By chúng tạị c ido Khảo từ HỢI của nhã văn Vị tháng
Trang 16
Mường nơi vẽ cây lúa : "Thắng bảy mài mại cây lúa non, Tháng tâm lúa chữa dòng đòng, Chúng ta lưu ý giải thích tựa đồ trước khi tiến hành giảng cụ thổ 1À rất cần thiết đối với oáo tic phẩm của các tộc
ÍC người như trên
1 ~ PHAN TÍCH VA BINH LUẬN
Việc giảng doan trích “Để nước" chỉ nên tập trung vào một vÀT ý miêu LÀ cuộc ⁄để nước, tức cơn mưa đặc biết, cơn mưa than thani Sou đây chỉ lÀ một cách mew đại ý đoạn trick’: Mr cube "de mước" bảng một cơn mưa đạc biet được bình dung lại trong trí tướng tượng, RIV) va hao hing eda ngwat avn
+ Gợi ý về nội dung
ai HÌnh ảnh cơn miưa trông cảm thận hiện thực
= Hon hin lin ngày và người làm ruộng khao khát một cuộc dé nước đi t lâu, Tầm trang mây đươn điển tả vừa chân thật, vừa di dom hop phiền Khi năng đã đến nổi con trâu phi nhai đất cơng, con người phải nổng nước sương, con gà rừng phải đi kiếm nước & mat long cay buong thi Ong thấn nước sở tên là Tổng Pêu vẫn thân nhiên ngết đen chải dan lưới bèn cửa sổ Dến khi ông trong ra ngoài ngũ, ngõ lên trên trời mới để mất đến moi sự
Ông Hồng Pêu ao ước
= Use ø 1h ước Ube sao dược một trộn mưa
wae của thám linh, Trong ba câu thơ ngứn gọn liên tip day vag mot
từ "ước", tiêng câu thứ Hai trong nguyên bàn tiếng Mưỡng (ao ơ lày wộc) cũng như lãi dịch khiến người nghe có cảm giác li gấu mưa đã đến độ khẩn thiết Có thể liên hộ điều này với lõi cẩu mưa cũng ngắn gon va khẩn thiết của người Mường ~ Việt sổ mà hgày nay đã trở thành ca ao nghỉ lố của người Kink +
Lay trời nhựa xướng:
Lay nude tôi uống
TẨY ruộng Hồi cay Ý
Cho đây nồi cơm.„
~ Cấu được ước thay, con mưa trút suốt một thời gian trong một ngày dom va trong "những ngày dem" Nếu như người hiện đại họ gỡ nổi rằng sưa hai mươi kử trên hai mươi tư tiếng, Nhưng người kưa nói :
ưa đầm để chấn diêm mười bữa sáng
Mua rao rùo chín buổi sing musi đêm,
‘Ta khong được làm phép tỉnh cộng đốn giản các boổi mưa lai thành
số buổi Hư là mười chịn đếm và mười chỉn buổi sáng, mặc đấu mưa như vậy i rat đài Nhưng vẫn không thể dải, không thổ nhiều bằng
15
Trang 17
céeh mới cia cin tho người Mường Cáu thơ nối rẵng mua nhiều vá tha vat da tong như không cũng: Để làm rõ cát ý để của hai câu thơ vừa trích, tác gid dan gian da minh hoa bang đoạn thơ fiếp theo Mite 6 giữa đồng
Mua ving ra bờ suối
Mua xii nit
Mua mon go
Mua tit chan toi này
‘Mua rang chan indi ng
Mya "mon", “xdM* réi com "mun trim bã suối, gò cao" Mưa nhự bám Vầm cà trời đất, mũi đối, mưa rưởi đội từ châm trời này sang chán
Wi no, mưa trần tré khấp mọi nẻo của mật đất
Bề rằng đoạn thơ này đơn thuần tả xsớt cơn tnưa t, kế dÀI, thew lỗi suy nghĩ và quan sát về cơn mưa của người xua,
7 fret mute và người nông dân khao khót một cơn mưa khi trời fan J chuytn bình thường của trời đất và câu cơn người Nhụng con Dawei thoi thai cố hình dang mưa là thấm đồ ra nước, Cơn chúa dự
Be a ptt vidal ! Thin de: ra mot trời nước ! Cơn mưa nha Het ah bide vồng đấy ]A dưỡng nhÌm cña cơn mất quan sất can mưa
dạ ng dân Việt Nam xửa nay vấn thường xuyên quan aấ Hi
Ge ahd | trồng mưa, trồng gió Ca dab Việt Nam có câu bine hiện tầm trạng đó cũa người nông đấn nghìn đời,
“hông trời, trông đái, trông máy
Trig mute, tring gid, trởng mgẫy, trồng: dăm) Trồng cha chộn cũng đá mồ,
‘rei yer bE ting mot yen tim Tang,
Trang’ 18 quan sai urdi đất, "rồng" số nghĩa Jà trồng chờ, mong Hán duy cốt lành Về Ìo lắng sự rủi ro do trời đất đạn, Hà, Dang hav baa mA gap mua thl vul ming Mua lau eink oa iat lội thì ai lo so, cũng như nối lo sợ vì hạn han
=, Ham ban lan gay, nag ab chy toi dd, đồng lũa như chạy đội vào cơn ghế, tỉnh Nồi thấn bổng đế ra nước trnn tre Thôn, như A ay bing trong lòng người noag din, Hp val ame Khon sift Vi the, cơn dường dị chuyên tos ont mua 2 di vòng,
th nh, đi từ giữa đồng di ra be sul, tovo lan nui, bang
TY tử chân ti nầy sang chân trời họ dự lạ những nối niêm trong Tạp "gười nẽng dện được tất hiện bằng hinh tưởng thẩm mĩ một sách không tự giác Ÿ
Nhung didu ta chủ ý đẩu tiện là cáu thợ,
bit du ð giữa đồng, chứ không phải chị dd
Sop dt bin con, mua nhữ muốn xem với chuc,
xuộng hước, Mưa bất đầu từ giga đạn
$ánh đống, sau đố mưa smới đi khấp nơi mợt, Một từ "giữa" gián dị 18
Trang 18quen thuộc đã trở thành trợ lì cầm xúc trong cuộc sống thường ngày, nhưng trong đoạn thơ này nó bổng trở nen có ¥ nghia, có xúc em như tiếng røo vúi Cơn mưa giữa dõng như thấm nhuấn vào lòng người, lòng “người vui mừng khân xiết Bởi cen mưa giữa đống là mưa
mà vững ra bạc Người nông dân Việt Nam thưởng nói thế Chỉ cở nguời nông đân trông ngày trông đồm ở cây lúa ngoài đống mới hiểu được giá tị hạt mưa rơi giữa đồng Người miền núi có một câu lục ngữ giau tỉnh khoa học như sau + TNước đấy dưới gốc lúa không bàng mặt giL vai xuống ngọn" (tục ngữ Tây)
Mưa củng nhữ nhiều cành vật trong tự nhiên đã đi vac van tho, Mưa đi vào văn thơ thường để chuyến chỗ nổi buổn nhiều hơn là đố thể hiện niểmw sui Tả cố thể lấy được nhiều vi dụ một cách dễ dàng cho ý hiến này Nhưng mưa trong cơn mưa "để nước" ð đây lại là trần mua reo vui trong lòng người nông dân Mường
Mưa vải người nông đán làm ruộng nước chỉ cơ hài đạng thức tam trạng chỉnh, gần như đức khoá và minh bạch, Đơ là reo vui và lo làng Người Mưỡng tà cơn `để nước" rất đồng với tam trang trong mưa của người nông đản Họ tả cơn mưa bằng eon mit nhha vũ lâm trạng tran trõ của người nông đôn Nét cảm nhận tỉnh tế trong chiều xâm xúe cảm thẩm mĩ đối hồi người nghe phải nhận ra rằng : Sau những cào thơ tÀ cơn mưa bằng một tâm trạng reo vui và thơ ngây
a hati cam thơ đảo từ ngự tA cơn saua kếo đài quá, dân di, vật lại xây làm trạng lo lắng bằng khuảng ¿
Muc muro, gio ais +
Gid gid muro mưa
Mita hgộp: ruộng su rướng cạn:
Mita tran be sudt, go cao
Nhưng hai câu thơ vẫn thống nhất với ý đoạn trên, vẫn bám vào tâm trạng của người nông dàn, Nhưng tâm trạng đã chuyển từ reo vụi sang lo láng : "trần" là dâm xuống, chém xuống, rối mưa ngập vuông thấp ruộng cno Mưa thế là đáng sợ với!)
Lau khong mưa thành hạn thì lo, raưa xuống thì reo với, sưa quá
thành lat lỗi lại lo sợ, Dó là tâm trang that của người nông dân trong đoạn thơ trích, Váy là đoạn thơ này có một phần tả cơn mưa thật, lâm trạng thật
4) Lata ý họng cÍc tần tểng Mường ôn ti cŸ 3 cách ghỉlã“án' và "Hán" có nghĩa
là "ưnf hoặc "yänŸ Miễu then nghĩ nản cũng được
Trang 196) Hinh ảnh cuậc dé nude trong trí tudng tugng thần thoại
Đoạn thơ tiếp theo bất đấu từ câu : "Đồn ring.” cho dén "Hom sau mưa ngập cày" là tâm trang lo sợ của con người trước những cơn bão và những cơn giâng, Cơn bảo hay cơn giống trong đoan thơ trích lại dược miêu tả qua đối mất côa con người thuở khai thiên lập địa, thug "dẻ đất đẻ nước, Cái thuở ấy mưa, mấy, giỗ, sấm, sốt thật quai daa, thật kinh khủng : “Troi kéo may an an‘, "dan may kin kin
an len ting ding’, "kéo chống dừng mảng, the ri may den, may ving, may mưa, mây gis Hat mua còn qui đản hơn thế : hat bằng hột cả, hạt bông quả bười Phải chang người Mường sổ xưa muốn phúc hơn, phô điến mệt điều kính khủng tbzo trí tường tượng ngày thơ của họ + đó là cơn đau đẻ của trời đất, là cuộc chừa đẻ của vũ trụ Đổ mới Phục ]A cảm xúc của sảng tạo nghệ thuật, là tâm trạng của con người cổ xưa Cho nên chúng tôi không thấy có một điều gì liên quan đến cuộc vat lộn chống thiên nhiền, chỉnh phục nước
‘That va, mua gi ma dén thé thì khủng khiếp nhiều hơn, hủy hoai nhiều hơn, lei lộc thật không đáng kể Lợi đưa vợ chống Ngâu sang sông v2 töi là cái lợi xa với Còn cải Joi rita sting dan nai, gach ling phượng thì nó mới nhỏ bé và xe xÍ làm eao | (Chú ý TA người miện núi thuờng hay dũng sừng nai để làm mắc áo và cũng để trang trí nhà của ; lông phượng, lông công cùng có tác dụng như vậy, Cho nôn Fon mua rita những cái gi, thì sỉ dân gían cũng cơ chọn lọc)
€ơn mưa từ cái thuở hồng hoang - con mưa thần thoại đã là gập lụt cả một đất là nàn hồng thủy mà các đâm tốc thiểu số thường hãy nói là "nước ngặp trời, cá đớp ân cÀ trang sao", Hơi mưa ngập cây tức ngập rừng ;
Hôm dồu mức ngập bụt
Hom sau mua ngop cây,
Nhitng clu the cu6i của đoạn trích là hình ảnh sau nạn hồng thily với ý Lử rất quen thuộc trong oác truyện và thơ vó nạn hồng thủy của các dân tộc thiếu số, Than thoại hồng thủy = nước ngập trời ~ của người Thy, Nùng Thái, H'Mông, Dao vẽ chỉ tiết có thể khác nhau, nhưng đều có chung một nội dung là : Sau cơn hồng thủy, nước
đA cuốn đi hết mọi thứ, mặt đất trơ lại bùn lấy với hai anh om ruột chui ra st mot qud bau hay từ trong một bọng cây, một chiếc trồng Qua nhiều thủ thích của thấn linh, hai anh em phải lây nheu làm
ve lâm chống đổ khỏi “đút mạch" nội giống và làm lại cuộc sống, tim lại toàn thể giống mê, đúng như phấn cuối của đoạn trịch này ‘Tuy doan thơ trích chỉ nối đến bước cuốn đi mất một số loài thủy tộc — trong tho nói như thế la nối nhiều - song nó cổ ý nghĩa tượng trưng Ring, dén tom cả cũng không chống lại được với sức nước cuốn trôi, huống là mvôn loài kháe, rang chỉ còn trở lại bùn lấy và nước đọng đục ngấu Đó chính là sự thật trong trí tưởng tượng của con người
về một trân đại hồng thủy :
Trang 20
C6 dat, det dang xo xc
Cổ nước, mide m đực ngầu
Nếu nói rằng ở đây, sau com mua khong khigp mà eé cá th
vặt xuất hiện đồng vui ¡ cua @é trong hang, ba ba di tham suối vv thi cd thé là không chỉnh xác, Ngược lại với "xuất hiến" thị mới dũng,
‘Va điều đớ với sư dân giải ngân gon như trên của chúng tôi đã qui
đa điên, nhiều mẫu sốc
~ Thủ phép sử đưng điệp từ uà đấo ngữ: + Ö đây nghệ sĩ dân gian
phố diễn tâm trang ở nhiều mặt, nhiều cung bậo trùng trùng [bp lop cø hả năng đạc tả nhiều cũng bộc của cảm xúc, nhiều cảnh huớng của sự vật, hiện tương : may, gid, may CO thé noi lối đảo ngữ kiếu như "mua mưa giơ gi, gớ gÌớ mưa mưa" một cách toàn khối vừa có tính tượng hình theo đường mưa bay ngang quét doc, vừa bặc l5 sư 'sấp ngửa" của tâm trang
- Thủ pháp sử dùng tiếp ngà kết hộp sở đổi toi, đổi cac đem Tại cho lời thơ âm điệu độc đáo ¡
AMưe dãm đề chín đếm mười bữa đẳng,
Mua rio vào chín buổi sóng muưồi đêm
Nude chin dBi đổ vẽ mới biển
Nước mười đầi đổ 08 mỹt sông
Gái ý cơ bản của những câu thơ như trên là giổng nữau hoặc gần giống nhau, nhưng đã có sử sáp xếp kỉ thuật bằng cach điệp ý nhưng đào vị trí của từ rất nhịp nhâng và đưa vào thế cấu trúc cân đối bài hòa, Cơ lẽ trong cảm quan thẩm mỉ của người Mường cổ, người ta
đã nhận ra rằng cung cách nghệ thuất này vừa khiến người nghe dé nhớ, đố hiểu, để thuộc đổ truyền mmlệng, dồng thời lại có giả trị tang tiến gay ấn lượng mạnh ma lời thơ văn không nhềm chấn, tứ thơ vẫn nhẹ nhàng, thanh thoát tổa ra cùng màn hương khơi hư ảo trong nghi lễ mô ứ/6z thiêng Weng +
May mira, may giỏ
May den, may ubig
hoặc
Trời bớờ mũy ùn ăn
Trời dùm mày kin lần
Trang 21
Gid ầm ăm bốn bea
Mây in lên tung đống
Afây léo chồng từng măng
Những từ ứn ứa, lìn kàn, từng đồng, rừng mảng đó ý nghĩa tương
tự Ô dây, chỉ một vấng mây mưa nàng nể đến kinh khủng mà được
tái hišn thẩm mỉ ở đủ mọi chiều cằm nhận
Cũng cần nối thêm vớ ý nghĩa của những con số đếm Con sõ chín, mười với đân Mường và một số tae thiểu số khác là cứ nghĩa chỉ sẽ
nhiều dến vô cùng Đây là một cách nổi tượng trưng trong thơi quan
nói nàng của người miền núi Híe thường nởi 'vượt chín suối, Imưới
#èo" hoặc "lá che chin lép mudi tổng” Cách nới mày công hợp với văn
phong sử thị
b) Se là Mhông đẩy đã nếu dứa chỉ m được ở Để đất đề nước cứng như Đích đoạn “Để nước” trên đây những vẻ đẹp thuân khi: Mường Dó cùng là vẽ đẹp tên trọng thực tiên Mưỡng nhưng còn 2
một trình độ nguyên sơ, thô dã
~ Thù pháp so sánh tạo hình ảnh mối trong etch int ig
Cứ (hể VỆ dụ ;
Đầu đếm ae tô Bằng hạt cá
Sông ra mua to bing qué bust
So sdnh hạt mưa với hình ảnh qué cd, quả bưởi thì trọng văn chương
nói cbung là hiểm thấy Do đá, hình ảnh trong câu thơ trên trở nền hơi sức đôc đáo Lối so sánh cũng rất lạ bởi mết liên tưởng that hén nhiên swe Wage trước những hÌnh ảnh liên tưởng kì lạ bai edu tho sau Mua rita sting dan nai
ưa sạch lông châm, phượng
TA nó lạ thư thế bắt buộc người ta ngạc nhiền và sau dS la thính
để mụn ¬Ói từng diệp để khác boa mot ý nào đơ hay để lAny cho ¥
t ninh mét sắc thái riêng thi 8 "Dé nude"
WF moe mie mue: Phấn sau của trích đoạn này cũng là như vậy Nude lông &hó tem dé Nude rit, nude xudi
Nude day, nude ai,
CN tisng dtp ngừ hước "trời đàu * cũng dạ lập lại sảu lần, Nói "trói" Ratu nit vay IA để mối một ý tượng tring rang’ met vat trong hang hic va trin mgt dat déu da.bl quốt di, cuốn dị để ee đất, đất dang cain pike ug WYRE không hang nghĩa “bợi thọ đạn" để done lại Sâm giác muôn vậi vai kươi hớn hồ san con ưa "hàm khốc
20 ~
Trang 22
= Thi pháp nhan hóa không triệt để : Có nhà nghiên cứu gọi là kiểu nhân hớa "một nửa" (theo cách nơi của Vì Hồng) Có lẽ đây là một thuật ngữ #ghiêm túc chỉ một cung cách tu bử chỉ có ở văn chương dân gian miền mũi Nhân hổa một nửa, còn nữa kía vẫn còn
Jà vật vô trí Ta gập thủ pháp này trong lời thơ "Để nước" ; mưa Tước, mưa đưa, mưa vòng, mưa bổ, mưa rửa, mmưa di nhưng không
eó từ "mưa tránh", Nếu như "mua" còn biết "tránh" một cai gi dé Ohi e6 nghĩa là nhàn hơa triệt để Mưa cũng chỉ từ dầy "sang" đấy chứ không “Mi” thành tùng bước Lôi phố điễn này đã có hiệu quả gây mot cảm xúc lạ : thực và giả, đùa và thật, hồn nhiên và giả-đện cứ lấn
lộn dan xen vào nhau Thi phdp "kiếu miền núi" của người XMường
chắc chân đã gợi ít nhiều cho viêe sing tác vẫn chương ngày nay Trên c4 số những gới ý đã nếu (mã chủ dich của người phân tích
lA thiên về cảm thụ vì vấn để cảm thụ vân học đân gian dân tộc không dễ đẳng), chúng ta nhãn ra ràng : "Đề nước là một đoạn thật đối đão giả trị nghệ thuật ngữ văn dân gian
Bài 2
BAI CA DAM SAN
(Si the Baa)
A ~ GIO] THIEU TAC PHAM
T~ HOÀN CẢNH RA ĐỒI
Bai co Dane San 3 sit thì anh hùng: Đương nhiên, nó đánh dấu nghệ thuật vào thời điểm coa người dễ bắt đũu lao dưng được một IAE giỏi riêng bồng những thắng doạt đầu tiên irong cưúc đối thoại vot fu min hát vọng anh hùng của con người đã chuyển hớa hình tướng tháa thoại “khổng lẽ về thế chất" trở thành hình tượng anh hùng ca "khổng lế về ý chí: Và khi đố cow người lin dian tien trả Hành nhân vat trang (âm Càn cử vào bản chất thổ loại theo các mếi quan hệ hiện thực, có thể yên tâm khẳng định cơ sở xã hội của
sử thì Đøm Sạn là thời đại anh hùng, khi con người đã cấm chiếc
iu ding ~ sất, biết trồng trọt, chân nuối, định cư quấn tụ, đồng thời thường xoyên tiến hãnh những cuộc chiến tranh để bảo vệ đất dai và
ma rong dia ban cư trú Đé lA thời kì chế độ thị tộc mẫu quyền bát đấu nhường chỗ cho chỡ độ shị tộc phụ quyón, cũng với sự ra đời của Bến mình bộ tộc
“Tuy nhiên, c&n cứ vào một số yếu tổ cụ thể trong nội đụng, mà những yếu tố mày có giả trị như một cải nến phát triển tỉnh cách nhân vật chính (trong sự so sánh với các sử thi Itiat va Odixé cia
MỸ Lạp vã một vài sử thì khác của Đức và Nga), ta thấy hoàn cảnh
21
Trang 23
ra dQi cia Bai ca Dani Sam od thd con ở một hình thấi xã hội sém bơn Trên cơ sỡ phân tích những giá trị dae thi cia st thi Thy Nguyên, trong đó có Bài sœ Øœne Sở“, Võ Quang Nhơn và Đỗ Bình Trị khẳng định + Co sd xd Adi của Hồi ca Dom San di cudi thời kệ sông sản nguyễn thủy trên đường giải thé dé chuyến bang xã hội cỏ giai cấp dong còn ở dạng mỗu hệ Có diều cần phải nói thêm : Trên thực tỪ trước năm 1945, xã hột Bde cũng cỏn đang ở hỉnh thức thị tộc mẫu hộ, Mật khác, trong các văn bền Bài cœ Đảm Söm được sưu tập Lừ nâm 1933 đốn may đếu cd những chỉ tiết liên quan đến tèc gui Chàm trong cộng đồng Êđô Nếu sử thì /liot của Hi Lạp cá tác giá và được ghi lại từ rất sôm, thì sử thị đài ca Dam San lai ta sin phẩm nghệ thuật được truyển miệng qua nhiều ¿hế hệ Nơ phát triển theo quy luật riêng của văn học dân gian Cớ lẽ các van bản như hiến nay đã sưu tập chỉ được hoàn thiện sớm nhất cũng là vào khoảng thế kỉ XIV, sau khí người Chàm -đã có mật ó Tây Nguyen,
tì nhân người Éđê đang ngồi kể và nghe nhữg chuyên mã sau này
ng ta biết đó là Khan Và nhờ sự giúp đỡ của một người Bde thu hai, một phiên địch viên, ông đã ghỉ lại được nội dung câu chuyện Nam 1929, đưới hình thức là một bàn dich tiếng Pháp, in đẹp tren lấy đúc biệt kèm thed mot số tranh nÍnh hea công pha, câu chuyện trên
Ga được xuất bản tại Padi Phải đến năm 1933, Tạp vàu của Học viện Viễn đông Bác cổ tai: Hã Nội mời In lại đưới hình thức song ngữ Đác
- Pháp nguyên bền Khza này, Trong đố, LXabachie đã lược bộ di mới vải Lrận đánh trong Đam San ma éng cho là trùng lấp, như ông
đã ghỉ rõ trong sách nãy, rằng : “Hơ,Nhí liên tục bị cướp bỗi các vue sat, qua, diếu hâu và ốc sẽn Tôi chỉ gỉ eó bai trận Bồi vì các lời cđều giống nhau, và đếu lập lại một cách võ vị, Năm 1957, lần dậu tiên Dào Từ Chỉ giới thiệu Øúm: Söm bằng tiếng Việt trên tạp chi Van nghệ số 1 ~ 1957 Nam 1968, Nhà xuất bàn Văn hợn Hà Nội ấn hành
tá phẩm đài ea Dam San, Van ban nảy được Đào Tử Chí dịch va song ngữ Việt - Êđe từ chính vàn bản trên của L.Xabachie Dây là băn thử phất, một tác phẩm: "Bài ea chang Dam 8ăn* chưa hoàn chỉnh
2 Trong cấ đợt điển sủa từ 1985 ~ 1987, một đơàn cán b nghiên cúu củ Viện văn hơa dân gian và 8ð văn hớa = thong tin Dae bác
đã tiến hành một đợt sửu tẩm, nghiên nứ tại chố, kết quả là bọ đã
Số miệt công trinh văn koe dan gian đê do Đinh Thế Lệ ehì bien và Ngô
Đức Thính cùng tập thể tham gia biện soạn Công trình này cho biết Ngoti hai trận đánh được cồng bổ trong văn bản Ì nối tren, Dam Šân còn tiến hành cất cuộc chiến đấu khác đánh Mơ tao'Ak (qua)
22,
ia,
Trang 24
Mo tno Iubr (Ge), Ma tno Kaat vn Ma tao Ba C6 thé coi nở là mộc
dị bản với toần bộ câu chuyện Đam San ed ti 13 khue ca
3, Õ một hướng kháe, sau khá nhiều năm tìm tài, nghiên cứu công pha và có sự phối hợp với một số trí thúc Éđe cố tem tuổi, nam 1983 Nguyễn Hữu ‘Thau cho ra dai mot van bin Khan song ngũ Êđê = Viet, do Nhà xuất ban Khoa hee xa hot dn hank Đây là vàn bản được biến soạn, nghiên cứu, dịch thuật và chủ thích cóng phu Tuy nhiên, ván bán nây không có sự khác biết dáng kế vé lược đố cốt truyện so với bàn của Đào Từ Chí Diếu đảng chủ ý ở dây là ngòn ngữ dịch thuật kí khu, rất sat nghĩa, song việc chuyển thể rừ thơ sang ván xuối theo each dịch ấy có lẻ đã làm giảm di it nhiều sự hấp dẫn
TH - TÔM TẮT TÁC PHẨM
đài ca Đan, Số (bản do Dão fữ Chí dịch) gốm cớ T khúc ca (còn gói l3 chương) có cấu trúc chặt chẽ, xâu chuối một loạt tình tiết, mà Mới tinh Liết có thể được xem như một tích kế tương đối độc lập, sưng quanh só phân nhân vat anh hing trang tim le Dam San Trình bày cốt truyện dual hình thúc lược dể, có thể coi tác phẩm có 4 phẩm Phan thd abt: Dam San tim chong Ho Nhi, Ho Bhi trong bất inh ea cong ding Hheo lúc nối day (che nud)
Chang Daw San twin ti tai ba lon lên ở một ngôi làng to nhất
và nhân nhịp không đâu bàng Dam San đã cớ người yeu là năng Hơ Bia, Theo lời dặn của ông nội, Hg Nhỉ và He Bhí cho người đến ép, buộc Dam Sân làm chống, Hai người hãy cũng là hai cô gái đẹp Lời đạn của ông Ý Xia từ khí ông bố 1d Nhí ngồi trên về và công anh
Y Đám San ð trên lưng ; "Tết nhiền tá không thể lấy cháu ta lâu được Th đã là một người giả Sau may chau vs Dam San sé lấy nhau” được hai năng tuyệt đối tum thi Trude tink thé ay, Dam San od ¥ định coi thưởng, tránh mát nhưng không được, muốn bối thường bằng
vat cbát cũng không xong, chàng bỗ đi báo tin dữ cho Hơ Bìa Ông trời
chống gây heo đến nhà họ thu xếp việc cưới hỏi Đam Sin bay ra mot cuộc thì chạy, nhưng rồi Damm Ban cũng phải thuận theo ¥ Ho Nhi va Ho Bhi 4 Jai nhà họ lam chống thết khủe TÀ
‘Dam San lem chống nhưng không thiết tha với công việc lớn, suốt y bầy trò chơi đẩy những thanh gỗ đến quêa ân quốn ngủ Ảnh chấp từng lượt nàm trai làng mà lấn nào Đam 84m cũng thắng cuộc Hai năng tô ý khống bằng lòng Dam Sán tức giận bổ vớ nhà chị xuøt, haL người đi tìm Dam San bing cach ty đi công nước ở suối như người ngang hàng với tôi tớ troag nhà chẳng, Đam Sàn thấy thớ, mém, ling, nhưng chàng vẫn quyết dút tinh mgt ln nila, Con voi dit
‘chi cd Dam San thufin phye duge da dua chàng vào rùng, chàng tinh
08 gap một cây đa, có chùm nở đổi hoa, chùm nở bà hoa Dam San này vĩ ý định khếu hơn để chơi Chàng không biết rằng đó là hoa thiêng của hai vợ của mình, Chàng ngủ thiếp trên cảnh đa Hộn Đam San
”ạ
Trang 25
ey ae ee
ten gas tal nhờ lấy hộ bọa Trềt nơi cho biết sự thật "Com chin thy
Bo Nbi, He Bhi ta sẽ cho cop cải cụm hoa ay", Dam San nói "ha chết củn hơn", Ông trời lấy ống điểm gồ vio dau Dam Sin bay Tin hét a sống lại Đam Sam phải chịu lấy nhưng vẫn côn ra diều kiện vải trợi "phải trò thành Là trưởng giâu mạnh" Vé với hai người, Dan Sâm văn cử hữ hững, Trên đường đi, Dam Ban chỉ quên ao khó mia tật ve nhà, Những chẳng đa ngồ quên bỏ mắt hai chị em Ho Nh
ya Ho Bhi ta dem trong rừng lang thang di tìm với dữ cho ching Hai chi eda Dam San phii dé thige naa-chiy vào tai chàng, Dam San mới tinh Jai, di tim hai vợ chàng Họ gạp nhau, bai ning ngtt Jim, chết đi Dam Sản nhai g9o mdm che ho song lai, Dam San khóc nơi vàng chăng chỉ tiếc "Chẳng le con người đẹp thế mà phải chết, người trong như nướu trong ổng, sảjg như nước trong bôn" (hết khúc 2ì Phon thi hai: Dam San chién thông các th trưởng gian hùng, mà mang nghề rừng, ngữ 'củ, xôy dựng bên lông hồng nữnh
Trở vẽ nhề Hở Nhị, Hơ BB{ lâm chống Đam San vin choi quay
từ sắng đến tối Có ngui đến bán voi hay khi bữa eat ngon da duce don ra, Đam Sản cũng chẳng vý Hơ NhÍ không làm sac thay đổi được những hàm muốn ấy của chàng Ehí đó có một tù trưởng lãng gieng giao sẽ la Mở táo Grư được tha đốn "Ho Nif đẹp như ảnh sảng mạc tưới, mệt bẩu ới nhấp nháy đẩy sao Ngón tay thuên thuôn như lô» shim’, ngtla là dep đến nối tất cà các vợ của héa cũng không ¢ fanh Kip Mo tao Grứ cho tôi tả đồ la rối tự mình cưới voi già làn ban cla Dam San dén thin Hến dượo Hơ Nhí "đốt một eon gh ap BEL mot con gh ds, gia eno trắng long lanh" để mời cơm rượu
Ma tao Gru gid vờ quên điếu khi đã lăn với ra v6, Hi
inv He Nhi om điểể ra Mơ tao Grư liên bố xóa năng bổ-lên vọi mà Sxcp ah Ha Bhi bao tin-cho Dam San Chang tức giận nổi trăng than
đc lề com, tất đà bộ tặc lừ người MnÔng nứệng rộng có từ văng SG nh vòng tăng rấn, đến người B tại số có tù trường dọa Rong of bong rang hin Ching phải gọi tất cảy gợi vé het những rede nla dong cng như Phi-tây theo chang di danh mgt’ ĐrẠn cảng gạch của chàng đĩ trân hgập củ vũng Dam Sam ở giữa Tiưag Tene give ait ho di thes nguai ti trưởng sai hùng đấu dại khay Keo, val mang tôi ô3” Trước kế thi, Đam Bạn vô cing đũng mãnh Tren pattems: Chang mia khiên phát se ting nhạc Cây kiếm, thép
Ee dis ching quay tit Cây to cin chàng bay nhanh thi corn
20 dang Dani Sin chién thing oanh let ke da "lấy tim mình m Tươi tung’ Goi Dam Sen) Chang mé ti ăn mùng chiến sông vừa đánh tháng, vừa bất dược nhiều tới tổ, vữa chiếm dược nhiều dạt đai, Chang
to tháng cán hại len lỗ để thần lnh gip ta hoện trần hằng cu
Day Sin Keu goi bubn tang nhau mau di lam sy
*Xhu rừng, chật cây đất ‘ray trên một khoảng tông bài
Chang day toi te dao dat cuSe cð Trong khi doi thi ing bảy bàn núi a, Dam San làn ho di kin mot
24
Trang 26
tười theo một cây sào bằng vàng đổ xin thúc giống Trời cho hy mit thu hia thfeng, méi hạt gao đả một góc rẫy HÍo làm chồi đuổi thu Đam San ngì luôn trong từng để gác Cbn He Nhi, Ho Bhi thi ke ngồi may a bên cửa, người de: vai dui san nha, Dam Sản lại hô hảo buôn làng ; "Pat cả ta xuống nước để, cả đoàn người đông như kiến ra sông Họ đếu lợi xuống nước và chỉ trong chốc lat, hạ đã mang lên đẩy cá, cua, tôm
‘Thong Khi Dam San đang bắt cá, một tù trưởng láng giếng hùng sanh khác là Mơ tao Moxây sảng đến Wa cướp He Nhí Hiớn cả Mơ tao Gra han o5 gong com lò bình chất cả làng, lông chân hồn đầy như dip len, Jong may hảu sắc như đá mài di Miắt hấn sáng ngời như vita udng het mot chum rượu Tián có nhà trước hiện khác mat trắng, đều eau thang cham mô con sáo, cẩu thang rong bang chiếc chiếu, đấu nở hai người đi lên khiêng rượu, hai người di xuống khiêng rượu cũng không dụng nhau, Lếi vào nhà hến đấy chống Kẻ thủ lần máy ssanh hơn gấp bội Dam Sản cảm thấy "nềng dét chav mat’ Chang đem đạo quân "mạc do sắt, mặc áo thép, đeo guam va mang khien sing obi mat tri" đì hồi tôi Mơ rao Moxây Dam San đùng mãnh tự mình phá rào giáp chiến Mũi lao của chàng như những con sao bảng shớn sắng ngồi trên đồi Mo tao Moxay nhưng không đám thùng được Nhữ mời mơ giáp vũ khi là “một cái chày nếm vân lỗ ta” Dam Sản mới chiến tháng, Lễ ân mừng được tổ chức lớn chứa từng có Tieng thiêng Damm Sân vang vọng xuống dưới đất, vượt qua mái nhà, vọng lên tri rối lan ra khấp xử Người aguời đếu truyễn tụng "Đam Sám
là tội là trưởng dành lột, Đam Sản hàng cường ngày lờ trong lồng mẹ" (hết khúo 4)
“Vậy thì ta đốn cây này đi! Chàng ham làm việc quốn cả thời gian,
44 eS bao chuyén trang sing di qua, va ve sấu đã kêu lại mot ki khác Hơ Nhị, Hơ Bhí lên fing tim chang, Biết chuyện, ho van xin chàng đủ mọi cách Hạ nói : nếu cây sinh mệnh đổ thí cả hai người đếu chet Dam San vẫn điểm nhiền vui vẻ như ngày lễ đầu mâm, Cây
đổ, hai nàng chết thất Tôi tở khóa rằng “Hỏi ông, các bà tôi chết cả xối, Chúng tối không côn ai nữa ! Chúng tôi chỉ còn một mình" Dam Sân cũng khác từ sáng đến tối, từ tối đến sáng "nước mắt đồng một bat, chảy ngập cả chiếc chiếu", Dam San ién trời bằng thang vàng, Chang chụp cái đấu trời để bất đến Trời mách Dam S8 lấy nhụy
25
Trang 27
oa rừng làm thuổs lấy củ Chia ð rừng làm phếp Hai nàng sống lại
Tê Sản cát mừng kite xik chàng cho tôi t0 đánh chiêng kek d4
“Hẽng vàng Uống bạc ngân lên” Chàng nói "He Nhi, Ho Bhi that ca Sống rồi, Cả dánh lên đL Hơ Nhi và Hd Bhí mà thời đã cho te để te trẻ thành tù trưởng giàu mạnh đấú đội kháu kép, vai mang tdi da: hết khúe 5),
Niém vul qua mau, Dam Sản chỉ ight ðiết ngôy, một đêm và mộc chiếu Một buổi sảng, chàng lại lên đường với ý định "đi bát nữ thần Mật Trếi vẽ làm vợ” Chàng cho răng chỉ có như vậy mới trở thành
tà trường hết sức giau manh, trên đồi không ai bi kip Ea Nhi Hy Bhi San ngàn không được, Các ban Ji Tang Mang vi Dum Pác Quay khuyên nhủ cũng không xeng, Dam San eit <i trong liếng tam lừng lấy aren nen đưỡng "đấy cop và đẩy rấn độc" Chàng bất chấp mọi hiểm nguy
đc dọn tỉnh mạng, cho đù phải vượt qua những cái bấy đã dược bảo trước : "Người ta đã cảm chòng trên đường dì húi cà, Người ta da sảm bấy trên đường đí bái ot Th trường vào chết tù trưởng Người git sang vào cũng chết người giàn sang Người gan dạ vào chết người gen dị" Dam San tuyên bố ; "Mạc kệ ! Để tối kiếm một lối đi Toi
$E lõi chỗ tôi muốn 'ˆ Đam Sản đã đến được nơi mình muốn và chàng nao loi câu hòa với xữ thấn Mạt Trời Nữ thển Mặt Trời đẹp khong
al sinh tay di tiép ching như tiếp "mot than linh mà danh tiếng đà weal que nai riiag tới thin Anh Sing’, nhưng việc phải lấy Dam San thi nding từ chế Bởi vi ning id con trời Nang di voi Dain San thi
‘mon wat sẽ chất hết, Đam Sản trách of nit than Chang khong then đếm xi: dến lời Kinyén-eta nit than Chang noi = “Toi khong can chết va lex ngựa về ngay Ngva Dam San chay dun té do vei
mg nợ mật trời nhưng ngựa không kip nữa Đam /Bàa chối ngạy trong rừng đất đen đang tan chấy của ba Sun ¥ Ris,
Jung ngudi anh hùng Đam Ban được tổ chde ah đình, Người
wo dim dong không biết bạo nhiều mà kể Hơ Nhí và Mơ Đhí khoe SUM nal, Whde su6t dom "nước mất ngập eà tay chân" Tyong khi ay,
SE met con ruối bay vào miệng Ho’ Ang Hén Dam Sản dà đầu thy vao.chi ruột Của chăng (hột khúc'6j,
Tần thứ ta: Châm Đam Sản they tue ii day’
Thời gian trôi qua, Một buổi sáng lên 'nương, Hd Ảng thấy bụn,
lứa lên, đấu vủ thâm don Nàng einh một dứ ai Thin Tah
ad dua chust, ehigng, inva voi vi
45 WL AS" Ching ec dita nào man đất và leo thang giải bằng nơ eee eg bl edi bốn, Đam 8ãn chấu về nhà Hơ Nhĩ làm chống
Mi ai Je như Y Búh anh ruột Hơ NhÍ nối : "Lúc cậu chết H ee che "Atl thay thế Lúc di chết chỉ chấu gái phảt thay thế, Người này GXG cài Phải cố người kháe thay thể, Mat năm mới lại den Dae fan chau 8 che 1@ tết linh dình Thững chiêng của Daw Soy om lại vàng lùng Chú bế đã trở thành một tù trường như cậu nợ ngày, xưa thết khúc 7) ý
26
Trang 28Jv ~ Gia PRT TAC PHAM
1 Noi dung
1 Bai ca cuốc sống trầm dãy khát uọng hào hùng,
Bởi ca Đam Sản có giá trí tư tưởng - thẩm mỉ trong hình thức cổ
điển, phê đít tức điếp những khát Lọng hếo hùng của lịch sử buối
đầu hình thờnH: cóc bố tộc TRy Nguyên, Bồi lẽ từ cảm bứng-cối nguồn đến để Hải và tử tướng tình cằm thẩm mí cũng như toàn bỏ cải hiện thực eụ thể được phản ảnh của nó đều nằm trong hệ thống sử thí
Ônh hùng Ty Nguyên Ở đó kiện ra tron ven chan dung tam hon của ngưại fide thor cổ đi, Bài hò dã bật dầu Nây ro ÿ tướng muốn cươa lột những đỉnh cao nhận thức mới về cải thể giới mà họ dang khai haw Bivim pha Duong nhiền, chiếu sâu và dỈnh cao còa ý bưởng ấy & Bồi em Đam Sản mới chỉ đước giới hạn trong khuôn khể của
đạt sử thì anh hùng, Khi phản Lích hàng loạt sự kiện, biến cổ xoay
quagl: các hoạt động mở đường chỉnh phạc thiến nhiên và cúc cuộc
chiến tranh giành lai vợ (thực chất là bào vệ thị tòc), giữ đất đai và
mồ tông lạnh thể của người anh hing Dam Sin đã được tải hiện mot cách thẩm ml, người nghe a# thấy edi nội dụng cho dao may Dinh
cao của nở chỉnh là sư kiên Đam Sản đi bát Nữ thần Mat Trời, một
sự kiện bi tring nhưng tính eao cả và hào hùng cũng được biểu hiện
ð múc độ tuyết đối Tuy hiên, nét đạc sắc riêng cha Bit ca Dam
Sam côn là ð eíc phốn enh sinh động uấn đề phong túe, tân quan, cảnh mộ”, cam người Tây Nguyễn trong sink hogt doi thường củ thei fi min he OS dida, van dé nay chi có ý nghĩa như là một cải nến
by Hink tượng người anh hững Ram San
Đam Sản vừa là anh hồng uốn Hóa, vữa là gui hùng trộn mơc Dam San phi thườäg quá cảm và luôn luôn chiến thắng ở côi người vải những lí do hiển nhiên Đam Nán tài giỏi và nhạy cảm trước số nhận cả bộ tộc trong lao động rùng núi Dam Sản vừa chấp nhận suốc bàn nhân và bảo vệ Hơ Nhí, Hở Bhí như là một hãnh động cùng,
cố công đống, vừa luôn luỡn khong bằng lòng với thực tại cuốc sống, như là ý thúc mãnh liệt đối giải phống, Nếu chơ rằng Dam San liên tục chống lại phong Lạc aối đây hoạc hoàn toàn phục Lòng déu có phần không thôa đăng, Trên thực tế, hãnh động phi thường và ý muốn lam của Đam Ban cố thể giãn nở tự nhiên nhưng tất cà đếu thống nhất khao mệt mục dÍch vi lợi ieh cña bộ-tộc-chúng-ta Đam Sản 1A
sự kốE tinh toàn vẹn tính cách anh hing sit thi Bs,
si Hình hương người phúc PỮ
Bài cơ Đam ám có sẽu nhân vật phụ nữ thì có bại cấp doi Ho Whi, Hu BA va Ho Li, Ho Ang Họ hiện ra trong od dep ni tink toên vẹn, và đếu là những người tha đhiết udi nghĩa dự edo cả bảo
gộ phong tục cộng đồng Trong quan hệ với người anh hung Dam San,
họ giữ chức nàng vừa lim băm vita thúc đẩy trong một trật tự" khong
27
Trang 29
dời đổi Hai 'ngườf' côn lại 1a Ho Bia va nữ thấu Mật Thời, mỗi người mot ve và déu la hien than Khdt vong tink yeu ute Hi tưởng cường nhiệt của Đam Sân, Từ những nhân vật này tòa ra cái chới tho cia xmặt đùi thường không phải chỉ of chin tranh và chếm giết ¢
3 Nghệ thuật
a) Bai ca Dam Sàn có kết cấu đấu cuối tương ủng nhưng thát ra không phải là chất chẽ Bởi vi đường ahư mối chiến công của người anh hồng đếm được kể lại như một tích truyến tương đối tụ do Tren thực tế, sự mở rộng cấu trúc tác phẩm theo chiếu hướng gia táng phẩm chất anh hùng trên mạc của Đam San là hoàa toàn phù họp kết câu sử thì anh hùng
bì Văn để xây dụng tính cách Dam San và ý nghĩa nghệ thuật tỏa x4 Ui cic Nhân vật phụ nữ khiến cho tác phẩm vừa có nét loạj hình chung của sử thì thế giới, vừa chứa đưng bản sắc riêng oủa sử lậu Viết Nam,
© Tương tự như thổ, nếu thù pháp sử dụng ngôn ngữ trùng diep đây ấn tuong trong Bai ca Dam San là nét loại hình chúng thụ họ giống từ ng giàu hình ảnh nhuận thấm màu sốc Tây Nguyễn cũng
Pho, TH ela B0i ea Dom Son điển tả bai hãnh động sih hú;
Gi Midi vật chink Dé là việc chặt cây Sask - cay Lage eee cia te Hien aca A việc đi bất Ne than Mgt Thời và làm vụ lệ, Hơi sự Hen chat cly thé, ‘afi buốn và niếm vuj của Đam Sen quả mau
“am San chi nghi met gầy, mờt đêm và một chiêm Mật Coal sáng Nha na đường với ý định "đi bết NG thấm Mật Ti of toes oe Chàng cho ring chỉ cổ nhu vay mới trở thành một tà trưởng giàu và Naan nhit trên đời, để không cửn có ai' sánh lập được vội chàng Nhvng lan nay, người.anh hing không còn đủ khả nã
Sigs kiện thực tế Kết thúc sự kien này là cối chết của chang trong Thad itt dem eda bà Sun ¥ Rit Sau đó tắc phố chuyếy qua phan thứ IV : ehâu Dam San tiếp tục nố( day
Trang 30
1l - PHAN TiCH VA BINH LUAN
Bai co Dam San là bài ca cuộc sống bản đẩy khát vọng anh hùng
của bê tộc đê trong buổi đấu hình thành các bộ tộc Thy Nguyên
'Treng đ, bình tượng người anh hùng Dam San hiện ra như xuột nhân cách tần vẹn, Từ sức mạnh shế lực vã vẻ đóp hình thỷ của chàng, đến ý chỉ vô song và lòng đăng cảm tuyết vùi của chàng, đế là hiện thân của li tưởng anh hùng và tim vde trở trung dang trỗi đây cám
cả hộ tộc trong thời đại sử thị Mối chiến công của chàng đếu khỏi dan ti mot ¥ mudn lớn và hiên ra bằng một "rường hành động" phí thường, đây tỉnh khim phá để thắng đoạt, để khẳng định Nó tương
ng với mỏ? hành động anh hùng tẩm ,eỡ âử thì
Trich Goan “Bắt NO thin Mat Troi" diễn tả trọn vẹn quá trình một hành đông anh hùng của Đam San, Day là hành động có giá trị biểu Miện bài hòn cả bai phim chat “anh hing tran mac! va ‘anh hing van hia’ eva con người khổng lô vế ý chỉ đến mức kì la nay Và để
là hành động đã đạt Lới đỉnh cao nhất, tới giới hạn tốt cùng, tương trung cho ý muốn võ biện của khát vọng anh hùng thời đại Dam San Đây cũng là khúc ca đẹp nhất, kì ví nhất, bãa hùng nhất, tráng lẻ nhất và cũng bí trắng wast Toần bộ khúc ca cớ thể phan tich thành
Wa phiến đoạn diếp Lá tử l tưởng cao cả tột cùng, đến hành đông dũng cảm tột cũng và cái kết thúc bí hùng Tuy nhiên, để thực hiện mục dieh lam sáng tô thêm toần bộ vấn đồ giá trị Lúc phẩm bài giảng gên đi theo một kết cấu nhụ-sau
sà nhanh nhẹn như một con rấn thường lập đi lập lại chỉ là một sự
so sinh quan thuộc của người Tây Nguyên) Đam Säa đẹp từ hình dáng bên ngoài cho đến giọng mới hot tha Hay ngho nhận xết của người nhà Nữ chan Mat ‘Troi về Đam Sản : "Lông chân mượt như chuối dao, giọng nói như ting ve su So vol tat cA cdc tù trưởng không sở ai giống như thế", Ho nhìn chàng "nhữ nhỉn một thấn linh
mà danh tiếng dã vượt qua nút rùng tới thân Ảnh Sóng (Giọng nơi
như tiếng ve sấu trong nếp cảm nếp nghĩ cia người Tây Nguyên nghĩa
là tha thiết, da điết, al monl Ÿ8 đẹp của Đam Sản đã đốu độ "Phong,
tứ dải mạo tót või' theo cách nơi của Nguyễn Dự
29
Trang 31có tới hàng trầm bộ, trị giá tài sắn của nở rất lớn, MỖI bộ chiếng cử khi phải đổi bằng mấy sập coi quý, Dam Sản còn cơ bai ngưài vợ trẻ
và đẹp, lai hét lòng vì chàng Hay giả sử Đam Sản là một con người bình thường, chàng sở như thể nào Œ)
62 TÍ tưởng anh hùng
Đam Sản là nhân vật anh hùng của mọi anh bằng trong thi đai
46 Phẩm chất anh hùng của chàng trong chừng) mực nhất định còn vươn củo và vươn xa đến cả thời hiện đại Giàu sang và uy danh là vây những vẫn không có gì đãnh đổi được lí tưởng của chàng, mạc lí tưởng rang rờ có thể sánh mưnng với than Ảnh Bảng O#i ý nghĩa địch thực của bành động đi cấu hôn với Nữ thần Mặt Trời
Jà hoãn toào só thể chấp nhận được,
TÍnh biện thực thẩm mí đạc sắc thong vite the hiện cái lí túổng tuyét dich ay eda Dam San, trong phong tách sử thi duge biểu hi
chang
sens nuốt bài ea, sau bất ki mat sử kiện mio, vii busn và trọng aut fem mie nào, chủng ta cũng chỉ thấy Damn Sah "nghỉ một ngay nghl mot dom và một :hiêu", Ba đá lấp búo trong đấu chàng lại ty
PA mot Y twéng mol VA việc thựe hiện né hao giữ cũng bất đẩu vào nok full Mang: "Mos bu6i sing anh noi O Ha Nbi | O Ha Bh, dunn rae got ahs “Tet di vao ring xa Sao gói lại ui kei thiêng TAP Sao toi tai di kiểm chiêng bằng ? Tôi đi choi thoi, tối đi chứ, khong CỐ Việể g”, Đ! vào cối xa đẩy b{ hiểm với về van thin thách, ghưng "ghe người anh hờng Đam San nối mới whe hi
ảnh, Máy lại, Dớ là sự nhẹ nhàng đến thanh thin, Doi Bau did dat ctl ý Ấy bằng câu ; "Gimo Thái Bun nhọ tạo hồng Eur sang ne ett ming do ta mot Ibi di 4 thea nghỉa thông thường fay une man vd sBt chat, ow cám đổ của đi tình Mong dồi thường dó l& Với Đam San thì ngược lại
— Thực chất đông eo va di của Đam Sản là + đã 1
nhưng phải eai danh hon nia, đã hàng sường
hẹn nữa, (đà lãm hệt thì phải làm liệt bơn nữa Người anh hùng cũng
oe piled eal dang to, dang sơ, nhúng cấi đáng lài đáng sợ nhất củ
bo Ia ht ngiội lất ý›chỉ hành đông vươn lén đình cao nhật g mi
30
Trang 32
thời đại Đam Săn luôn luôn trung thực với chính mình và trung thực vải tất cả - đố cũng là tiêu chuẩn trong tính cách của một mẫu mực anh hùng thời đại sử thí Chỉ số thể đãnh giá một cách đúng đán nhất tất cả những câu trả lồi đầu tiên của chàng khỉ được hồi vẽ mục đÍcb chuyến di bằng chính tâm trạng khòng bỉnh thường theo thoi thường của người anh hàng Đam Sản tự nguyện ra di để tìm kiểm li tưởng rang tờ và huy hoàng Dàng sa thái độ vui vẻ ra đi, nhận Lất cÀ, dấm vượt lền-kất cả để chiến thắng tất cả Cùng ý ay
và nghe chàng trả lời người ban Tang Mang của chàng, khi bạn hỏi
đi dâu, có việc gì : "T6ì đối đến kiếm cơm Tôi khát đến kiếm tượu, võng, Tối đi tầm đây gam pil, Tí thêm thịt bò thịt trâu, đến kiếm án" Chính những cầu nói khiếm nhường ấy lại có gia tri khách quan
để người đời tôn cao anh hùng khi đã hiểu ra cái dong oo, cải mục địch anh hùng Phải =hang đó cũng là thái độ thẩm mĩ bổn,phiên của gắc nghệ xỉ dan gian thời đại sit thi Thực chất của hành động anh hùng thỉ đã quả rô rằng Đam Sản
ai tim kiếm một ÌÍ tưởng cao cá, rang ngồi được hình dung qua con đường chàng phải đi, cái đích chàng sẽ tái : Nữ thấn Ảnh Sáng Hành Hàng đi bất Nữ thân Mặt Tới choi chang, ttm vợ lõ chỉ là một cách hếi của người xưa Điều đố thể hiện trong cầu nói cia Dam San trai saa tôi muốn di ? Tôi nghe nói trong tất cà các thấm lịnh ở nủi,
từ tay sang động, thì Nứ thần Mạt Trời 1A người đẹp nhất, báp chân ning tròn, váy nàng đẹp tuyệt vời Dùng cổ tong đợi tối Töi nghỉ Invi ngày, đôi ngử tăm đểm, tối tìm kiếm suốt một nam’-Qué thar Đam Sản là một con người hành động Đam Sản được sinh ra là để hành đông cho một khát vạng không có giới hạn, không có biên thoy
đi qua, vượt qua, chat mOt gườn núi nếm xuống để vượt qua Thước 'do hãnh đọng anh bùng của chàng thể hiện trọn ven trong mớt câu nới vấn rồi nhưng chấc nich, tràn đấy nghị lực sắt đá : 'kặc
Xợ Ệ Để ti kiểm một lõi di Tí sẽ tếi chỗ tôi muốn 1” Nên n2 rằng
đ lã câu trả lối của Dam Săn sau khi chàng đã đón trước mọi thử thách cao nhất, kế cã cái chết, (Phân tích những lời khuyên của Đam Pac Quay trong sự o sánh với câu trả lời rất rõ ràng, tỉnh táo của Dam San) Có thở kết luận : Đam Sơn là con ngưới dep mot each Tt tưởng từ dáng vẻ bên ngoài đến phẩm chất và cốt cách bến trong Chàng là biểu tượng mẫu mục của thời đại anh hùng ca - thời đại một di không trở lại
‘Tim hiếu được đúng nguyễn nhân cái chết cia Dam San, méi thay hết ý nghĩa cải chết của ching : D3 không phải là một cái chốt riêng lệ của một nhân vật, của một cơn người mà là tấn bỉ kịch hùng trắng của một thời đạt
Trước hết Dam Sản chết là đo lẩn này chẳng đã tự tách mình khỏi công đồng, xa rời quấn thế bô tộc, Ta nhớ rằng trơng chuối chiến đấu
Trang 33
va chién thing cia Dam San trde moi trờ lực, chàng chưa bao iy tách khỏi su ing hộ của ed tap thể bộ tộc, Trước đây, chẳng thuting
es những cuộc xuất quân vou rằng "trăm người đi trước, nghìn ngượi
Gi sau, ron rằng như eng chuyến tổ, đông nghịt như đám mây tu trọn
#&c triên núi”, Lan say, Dam San đi bất nữ thần Anh Sáng chỉ có một mình, kiên quyết đi một mình, quyết tam hink dong mot minh, bỏ qua mới lời níu kéo, can mgân, cần trả Nhung dé cb! la sự dánh Ei4 từ một phía, cái phía nhìn được, ngho thấy, phía đồi thường, Phin tích ý nghĩa cái chết cùa Đam Sản cẩn phải được nhìn ¡ữ môi phía khác : phía anh hùng (eố nhiên ở một thời dai lich sử {hề Người xua cũng như chúng ta ngày may đốu nhận thúc rụng : hành đông anh bùng là miột hành động đũng cảm, guất sắc, il ic thưởng, hướng tôi mục dich cao thượng, chân chính và trước san phải được công đống thừa nhận Lế tự nhiên đó là gự thừa nhân mang tinh khách quan, trên một cơ sẽ nhận thúc của một thời đại Dọ đơ, trên thực tế nhiều khí để đấnh giá đứng được một hành đông anh, rửa mộI cơn người là công việc thẩm định của thế hệ sau Dam,
Wy mor biểu trưng đến tu, ling két to&n bộ phẩm chất ưa tủ cas mor
đận khẳng đỉnh đứt khoát trước ý muốn không gì Iny chuyển nói của
ng ân Mạt Thời, Hiến nhin, lấn nay người anh hùng không dụ ing exo hơn cái sức mạnh đã được gfối han của mộ
Ban fay Che qhóc tnả vấn hoàn loàn biểu hiện một khẨ phính, my
bin lĩnh như chăng vốn có, như chính cái thời đại sy dạ or Cái chết của chàng đấy tính bị tráng
Meng, vi mot dong co vo tu, côn là tỉnh anh" inéi thio cách tết biết bao những cơn người bist
trong sáng thÍ "Thác là thể phách,
nói của Nguyễn Du) Cuộc đời cần thị
sống và biết hi sinh như thế,
2 Na thin Ảnh Sáng - Na than Mặt Trời
TẢ Hường tượng của người Ê4 cố dại thật li thật Phong phú, mạnh mở a Hấp HỘ, Hệ tưởng taking sai gu cấu lan phat Se, ake ser nh đn Đà mi cô BI výe z8 huy howng Có pat ang, ee
Bái Ảnh Sáng theo: ho là một cô gái đạc tiệt lông lấy, đạc biệt ay
32
Trang 34
nghỉ, Cô gái ấy là thấm, nhưng trước hết vẫn là một cô gái đê, cũng
đi đứng yếu điện, cũng địu dàng như điểu bay, phượng hoàng liêng, như tước chây êm đếm Nàng cũng thay vúy á2 mới đổ tiếp khách quý như bao cô gái Bde khác Cái cách miêu tả nữ thấn như là một cô gái bình thường này làm "nữ thẩn" gần gũi với cơn người biết bao, Cá le cách miều tả nay đánh đấu nghệ thuật vào thời điểm con người bát đầu
ý thức được thé giới riềng của mình, song còn ở trình đô trong để “cái
eó tính chất người và tính chất thần còn hòa nhập vào phau" (Boalð) Piếo này tạo nên vẻ đẹp độc đáo kì lạ của hình tương, sở ý nghĩa Sất ngờ năng cao cảm xúc, đưa người nghe vào muệt thế giới diệu kỉ
Dé 1a thé giới của Nữ thần Ảnh Sáng, Năng là con người của tồi đất - là mốt hiện tượng vũ trụ - cbo nên nàng Mới sở cáo phần khác thường : "Vay nàng nhấp nhánh như chép sáng.” Nơi ở của nàng cùng thật kì điệu, lãng của nữ thần ở "người ta nghe thấy gñm vết, tiếng mưa voi y như ngựa thd, ð đây sing luôn luôn không
có dion tối Hơn thế, "thang lên nhà là một cầu võng), chày, cối cũng mới thú đều bằng văng, lúc đăng rên ảnh sảng lớng lánh ngợp mất, Mặc dấu vậy, những thứ để vẫn gấn gũi với ginh hoạt của con người, dụ đã dược Mã điền hơa đến múo lí tưởng Đèn khi Nữ thấn Mật Trời Nói với Dam 5: Tế giác, trâu, bộ, lùa, hgựa sẽ chốt hết Người Xiém, người Miễn cũng hung nếu tôi đổ, ở Irên đất lợn gà sẽ chết bết hot het Sẽ không cơ đất để làm nương tẩy Cá người Öđe s+ không côn nước uống, cây cối ae không còn ra trấi Nếu toi đi, cây cõi ong ling ram sẻ chết, cây cối Lương rùng thưa sẽ khô hếo Dau sày, có manh s€ không còn cây ơn, không mọc lại nữa Thên đất se moc len dây thi ed gil Mat Troi, Nu thén Ảnh Sáng dã thành cái wnat thời hiện thực với sức nóng di đội, Nếu "Nữ thẩm" sà xuống trần gian thì mọi thứ sẽ bị chết khô và bị chây Dũng như sự tưởng tượng hóa vào com người Đó là kết quả cảm zñc ngây thơ và hẽn nhiên cúa người sổ đại Cái cảm xúc đó đã cáng tạo nên những thiên thin thoại, đến vào dất đen khí mát trời lên đấn đến dinh đầu, thì Nữ than Nat Trời đã hoàn toàn hiện ra là cái mật trời thường ngÃy ta vấn thấy,
‘Tora Ini, việc miêu tả mặt trời như một Nữ thẩn Ảnh Súng có ý
aghÌn tượng trưng, biểu hiện cho HÝ tường cao đẹp và khát vọng hiểu ies, khái Khảo chính phục ty nhiên của người xưa HÌnh ảnh lông bìa Nữ thấn Mạt Trời là bình tượng biểu hiện if tưởng sảng chơi hủy hoàng của Dam San, của thời đại anh bững ca Muà con nghời thời
3 Gợi ý phân tích nghệ thuật
Nếu Di đất để mước thiên về ý tưởng giải thích chủ quan về mốc aua khử vĩ đại trong cfm bung ty ton thi Bai ca Dom San lại muốn trình bảy khách quan toàn bộ khát vợng tự khẳng định chỉnh tầm
Trang 35
TL 2Ẻ lực hoc vo T9
ani con người thời đại sử thi Theo đó, đạc điểm nghề
lo DA ma nổi bất lên là vấn đ xây dựng tính cách Dam San trong cuộc đi bát Nữ thấm Mặt Trời Seng xe lá Khong day
đủ nếu không chỉ ra được bảmt sắc riêng trong việc đử dụng ngân ngự nghề thuật sử thì TRỷ Nguyên; 7
ø) Bản sức riêng trong oiệc sử dung ngôn ngữ
> Ny iàu hink Anb, phé hop vai nếp cầm, nếp nghĩ của
con vi Tự Navsta, gin rel cảnh sắc Tây Nguyên, Cơ the phan tieh ofc ehi tiết sau
+ "Lêng chân mượt như chudi dac” : Chudi dao cla người miền núi
thường nhẫn bóng vì bọ.luôn luôn đồng Theo quan niệm của ngụ
‘Ty Nguyen thi bap chăn với nude da bóng lên, ngÈi sắc đỏ của dạ
thịt và mượt lông chăm, 46 là con người khỏe và đẹp
+ “Giọng nối như tiếng ve sấu" : Giọng của nhân vat anh hii
thật là con người da dang sinh đồng, con ngưài đẹp LÍ tường
£ -Tị tô trai và gãi đông như mây" : Người ở cạo nguyên luập Sie mdy phi Em mài, mấy buang chặt thưng lũng, Nới người đông nbu my là cách nứi độc đáo, rất Tây Nguyên,
Am lạ da nế tiêu tà LhÌ mới bay, VÌ nớ cho người nghe nụa đu Zam xi đủ “mọi khiếu, mọi tu thế-ủa vặt được miêu tô Ching ta és thd U gil nhet vay trong dean van Dain Par Quay wit ues Dam San 4ã đẻ lắm, nhưng tác giả đân gian
điâu sang VÀ0 nữa Cá nhứ vậy mới
Đam.Pắo Quây muốn diễn đạt
a
Trang 36
5) Yến đề xây dựng tính cách nhân oật Đam Sôn
Người anh hàng sử thì mang đệm đặc điểm nghệ tHuật thể löai
He vừa là một, vừa là #ất cả Họ luôn luôn phải rõ rặng v£ phẩm giá, phải kì điệu về sức mạnh, chỉ cả những khuyết tat của ho cảng đáng được kẺ lại trong niếm vĩnh quang của cả bộ tộc Toan bo các chỉ tiết, sự kiện đác tả Dam Sản trong trích đoạn ày đã có hiệu quả nghề thuật cao để thể hiện điều đố
Dam San oai phong, Mim jiết và đầng hoàng: Mọi người nhận chàng là một mgười tù trưởng lùng lẫy đến thẩm linh xử đông, xử tây
Gu biết, Dể ve lên một hình tượng đàng hoàng, đỉnh đạc không còn biết sợ sết là gỉ, người ta thường đồng hình ảnh con hùm ngồi bén
bờ suối để thể ign Dam San Con hàm ngổi chứ không phải di, von gối là tư thế vững chải, định đạc Đam Săn đi lên nhà Nữ thần Mat TYời, tức là lên một xứ sở xa lạ, điệu Hi, thể mà Đam Sản vẫn đầng hoàng, vẫn phơi bày vẻ đẹp của mình lam người xử sở Mật Trời phải Khen hết 18
Dac bigt ta chú ý đếp một câu nói lấp đi lặp lại ñhiểu lấn trong tác phẩm, và trong đoan trích cũng lập lại đến vài lấm, đó là hình ảnh Dam Sân thường di với mốt định ngŸ : "Dam Sản anh hùng đầu đại khán kép, vai mang túi da" Một th trưởng lúc nào trên đâu cũng doi khan keép, Btn vai mang tối da, để là một hình ảnh anh hùng: wang tinh chỉ định Để cảng là một cách khác đậm tính cích nhân vật Đam Sản Điểu này rất giống với cách khác họa trong lời miêu
tÀ phản vật anh hùng của nhiếu bản anh hừng ea cổ điển thở giỏi
“Thí dụ hai nhân vật ảnh hùng tiêu biểu trong Mar ching han + Asia
có gói chân chạy nhanh như gió, còc Hecte thì cố chằm lông tung tỉnh trớn chôm mũ -
TIẾN DẶN NGƯỜI YÊU
Huyện thơ Thái)
A - GIỚI THIÊU TÁC PHẨM
Tiến đện người yếu OXếng chy xo” Xao) là một trayện thơ hay nhất trong kho dàng truyện tha của các dân tộc thiểu số, mgt táo phẩm lấn trọng nến văn học Viết Nam
Tide don người yeu duge dich từ nguyth bản tiếng Thái (TAý Bác, Việt Nam) có tựa để Xống chụ xon xeo Dương nhiền địch như vậy đạt được sự tương ứng cấp trúc nhưng chưa lột tả được hết ý nghĩa
35
Trang 37
ham ấn Từ 'xơn" vừa cĩ nghĩa là "đạn", nhưng cịn èế nghia la sự học, bài học Nghĩa sau mới là nghĩa chỉãh Phải chăng từ cách suy nghỉ đĩ, cĩ thể cọ tồn bộ tác phẩm là câu chuyên đưa tiễn người yêu Trong đổ, từ một bài bọc dao đĩa mà người ta đã trải nghiệm qua mot chậc tình bi thương, câu chuyện cĩ ý khuyên ran tất cị những người cĩ phận làm con gái Phiến đoạn cốt lõi điễn tà lời tiến
in người yên của qhân vật Ảnh yêu cớ chừng bốn tram cầu thơ Jì truyện ở trong truyện, là thơ ở trong thơ, sẽ làm chủng ta hiểu tin phẩm một cách đẩy đủ và xác đáng,
Tiên dân người yêu trước đấy được gợi là "trường ca", mặt thuật ngữ khơng xác định Để cĩ được những ý hiển đồng tỉn cậy v£ hồp sảnh ra đồi của tác phẩm, cấn phải đặc biệt lưu ý vấn để xác định thể loại của nĩ Khi nghiên cứu Tiến đớn người yếư cùng một số táo phẩm van hoc dan gian cĩ chúng đề tài và thỉ pháp như tác phẩm này, Đồ Bình Trị cho rồng : Tập đại thánh của dân ca ếc dân tộc thiếu sổ là truyển tho, cũng như tấp đại thành của truyện din gian của he là sử thi vậy Nếu định đanh cả bai thể loại mày bằng một khái niệm chung là œường ca thỉ truyện thơ dân gian được gọi là trường ca trừ tình, để phân biệt với trường ca anh hùng, tức lA sử thi Tam dé mot bên vấn đe sử dụng khái niệm trường ca như dã nau 4 trên, chủng ta bây chỉ xơm lại việc phân biệt trường ea vái truyền thơ ở mức độ kết cấu, mức độ nghệ thuật và trà lai cho iniong ca tra tink eta cáo dâu tạc thiểu số tên ggi bình thường dich đăng của nĩ là truyen tho Dớ là nghệ thuật kết hợp giữa truyền dân glnn và thơ dân gian, vừa tự sự, vừa trữ tình, cĩ khả năng phản ảnh hiện thực dồi sống và tám trụng của con người trong sinh hoạt dol
#hường trên một quy mở lớn thude cae mỗi quan hé xã hội đã cĩ gìni cấp Phảt triế, nhưng các xưng đột mang tinh xã hội đớ đếu được
Ai quyết bằng quan điểm đạo Mi truyền thống của dân the
1~ HỒN CANH RA por
ifs den ngidt yeu (huộc nhĩm truyện thơ kế thửa truyền thơng
ng nhan ạ thơ e5 dân giam Thấi, Dọc Tiến, đạn người yer, to de Sine quản ra trong lừng Phiến diện cái ding dấp của những bài ca THỐNG con lớn cá bãi ca Lrơng số này cĩ mội dung phân Ảnh Bae) Te fm REM Vào (ơi điểm cuộc sống cộng dùng Thơi /xhy
ng tá Hud itn Ning leat bt kịch cả nhĩm Khơng gian giao tis
Tư ng (in wan, kde khác nheu ĩ miền núi Tay BÁC d6 lÿng mà Lil song ¡idw cực “cot cia nang hon ngudi' dé can thiep sau uào các
Bis a€ ving trang’ nh trong Tin dân người yeu didn te a lúc xế t én tả sẽ chẳng Sao gid tỏi vào thằm th "eat mat nước tắt xây ®8ẩng lên hàng 1?
36
Trang 38
dã phố! triển đến múc độ có thể dối trọng lại với các thể lực đã vis
mà vấn để nhận thức võ quyền coi: người trong xa hội cũ đã thúc đẩy một bộ phận nhân dân tích cực tham gia vào các hoạt động dời giải phóng on người ra khỏi áp bức bất công Cơ thể hơn, có thể can eứ vào quy luật của các mối quan hệ ván học dân gian với thực tai lich sử và quy luật phát triển thể loại truyện thơ trong tiến trình: van học để kết luận ; Tiến đến người yếu ra đời sớm nhất cũng chỉ vão khoảng thế kÌ XY, dưới thời chúa Ta Ngấn, và có lẽ tác phẩm đà được hoôn thiên @ dink cao nghé thuat vio thé ki XVIII Đở là thời điểm cộng đồng Thái da chuẩn bj hành trang tính thân để chuẩn bị bước vào thời kì cân đại
1ï ~ TĨNH HINH VĂN BẢN
Kade với nhiền truyện thư của các lộc người chưa có van ty, tée phẩm Tiến đến người yếu đã được cố đình hớa vào võ số những bản chép tay Nhờ vậy, nữ được truyền lại khả đấy đủ qua mhiéu thé he
“Theo các nhà sưu tập nổi tiếng người Thái như ; Điêu Chỉnh Ngà»,
Hà Hem, Quàng Văn Đời, Pành Túng, Phóng Nói, Lù Văn Nhỏ, Cẩm Bao, Cim Bidu, Lo Van Ši, Lò Van Cậy, Cm Cường thÌ trên đ thế, dt cả các bản truyện đến chỉ khác nhau ở một số chữ đệm đầu dầu hoạp cuối câu thơ, hoặc khá nhau về cách sắp xếp một số câu trong một số đoạn,
‘Tran cơ sở các bản chép đó, Xống chư xon xao đã được dich ra tiếng phố thông với nhan đế Tiển đản người yêu, qua một số vàn biên,
đã được giới thiệu sau ï
1, Bản 1057 (dd Nab Hai nhà văn ấn hành) có độ dai 1631 câu thơ là bần 7iểna dện người y4 đấu tiên có đủ các đoạn chính Đây ngoyên là một bản chép tay được Điêu Chính Ngâu sưu tận ở Quỳnh Nhat (Son La), Trude khi dịch, ông đã so sánh với một bản chép tay khác ö Nghĩa Lộ
2 Bén 1958 là van bản đã được Sở văn hơa khu tự trị Thủi Ma (Tay Báo) xoất bán tại Thuận Châu (Rơn I4), Bản này dựa vào một bàn chép tey ð Mai Sơn (Sơn La), có đối chiếu với bản 1957 và được nhóm ba người là Ởấm Biểu, Ha Hem và Điêu Chính Ngâu sưu tập, higu dính, Bản nãy thiếu hẳn doan kết, không đủ đoạn đấu, và có lược bỏ một số đoạn
3 Bản 1960 có độ dài 1846 câu thơ, do Mac Phi sưu tập, địch và khảo dị, chú thính Nguyên Bản tiếng Thái về sau đã được phát hành năm 1962 trong khu vực Đáy nguyên là bản chếp tay ở xã Thôm
37
Trang 39
Mon, Thuan Chau (Son Le), nei ditge coi là một trong tâm văn hơu Thal Tay Bắc, Trước Khí đếi Am đình rà tiếng phd thong, Mac Phi
đã so sảnh đối chiếu với cde bin 1957, 1958 va năm bản chép tay khác
ð Thuận Châu, Mai Sơn, Mường Le, thuge Son La, Sau dé Ong cho tực tiếp hiệu đính lấn cuối cùng với sự tham gia của một sổ nghệ phan nổi Hồng ngành Thái trng (Tay khao) ð Mường Lay thuộc Tai Chav So với bản 1957, bản này đải hơn 242 cầu và thoo ching lái, nai chung đố là những cầu the oS id tej, làm chủ ý nghĩa và hình ảnh đoan thơ trở mên tỉnh tế và sống dong hin lon, Tr 1961, bin sây đã được Nhà xuất bàn Văn bóa Hà Nội ẩn hành Nam 1977 Nhà xuất bản Văn hda dân tộc lại cho tái bàn với lời giới thiệu rất công phụ của Mạc Phi Đây là văn bên đã được sit dung trong sách Ướn ¡0,
TH - TÔM TAT TAC PHAM
Truyện bất đấu kể từ khí Anh yêu và Em yêu côn là hai bão Lhai
Hạ hợp nhau, biết nhúu từ trong lòng shẹ, Hộ được shih ra gấn nhờ củng một giờ, một ngày, một bản Từ thud bé tho, họ đã cùng oghich đất, nghĩch cất, vấy s4 trên nam ; ,
Trôi số dép tay trdi ia mũ nhau cười
Đuôi có đệp lạy phải ta dia nian boo
TW tuổi #u thơ, cha mẹ họ đã linh cảm thấy điều chẳng lành Bie ly sợ leo thang Biết chững © nga sin
Bit att lo trêu húc ‘
Hoi tudi hom tdi mu, doi Uré cing choi 8 sản hoa thạn khuống) tan
‘chi ga shy 'doo mộng về nhà lic xf viing trăng' Họ"đã đấm duối vì 5hau, nhưng những ngày tháng ấy đã đi qua thật chứng vãnh như móc can mơ Ảnh yêu và Em yêu cùng 'rù nhau” bước vào trường đau khó ju bidn bét Gu tt khí Đã mẹ lấy áo chẳng trai vạ 'búi, quả bởi hong nói được điều gÌ chắc chân Song Anh yêu và Em yeu đều tam niệm qmột lòng "dã thương nhau quyết lấy”, nên Anh yeu lm cách
HH HC ảnh nghềo bằng cách ¡ "Di kiếm cá ngoài song Di TA
BA mus dia, Bi Ta He mus ta, Đi TẾ §ại mùa cau" để sim, sanh lệ nhai hội chuyển sang lam người yêu thay lời thượng nhớ" Song, “Anh da tinh ma tinh không di, Anh da lo ma Jo không trên rant ine Bm yu cho anh Đghêo không khang cự tuyệt, Anh fee ben
Jn Quay vế nhà cũ, “edt mat nước mất rổ, ngững lòa hang Je meng’ Aaa Em you chdny động ling Ho quyết gh Ein yon cho một gã con
đu HH non ng xe 3Í, Ảnh này khi đến dẫn | phải đọi tóc giả đun cái khuôn mặt 2gñy như mật khí Tìm yêu rơi vào tình thế HỊ dong : "Me cha ưng gÀ khỉ em cồn trên nướng, khi om đang ngoài
an 88y lúc đó, lòng lm yêu dA link cảm bao chuyện không lành Nga qua nhiên, trước tỉnh thể đã rối, Em yeu vo cing den khổ Năng cảm thấy "hài thất buoet eda me cha như "Hạo sặc chạy dong”
8
Trang 40
Bm yéu "nhẩm mất difa chan" nhận người tạ về ở "Vể ngoài” trong
¡ 'tảm trang buốn khổ, Song vẫn mong manh hị vọng Ảnh yêu số cơ cách đổi thay số phận Trước tỉnh cảnh ấy, Anh yeu quyết lên đường
di tim su giàu sang dé mong trở vẽ chuộc lai người tình số "ngón La thon lá hành, đôi mắt đẹp đài như lê trấu xanh"
‘That đo le, năm di và tháng trôi, "đã bảy mùa cá lô trời xuôi", Em yêu trông chờ đã hết thời gian người kia "làm rổ ngoài với "ể trong”
mà Ảnh yêu vẫn lang bat ở tận chân trồi cuối mây thám thẳm, không hiết tầng ở nhà "trải tim lớn em còn treo đó, trai tim con bên chỉ xe đôi Em yêu đã tm mọi cách để lùi lại cái ngày khủng khiếp, khí
"cha mẹ cho con về nha chống, từ tháng bai đến tháng chạp, nhưng đến "oi ngây không thể đùng dàng được nữa, Em yêu phải làm theo
ý mẹ cha: Khi Anh yêu bảng bang trd v6 im đến nhà củn Em yêu thí sự đã rối:
Khi anh ra di edi chia cảnh hướnk
hi ank trd v2 cdi gia dom hoe
Bay giờ, anh dã phong lu nhưng : "Dấu tiếc thương đồi cũng lỡ, Danh nhìn Em yêu bước về nhà chống", Nhưng mặc cho "phép cả có gốc tùng, phốp thiêng có gốc quế”, tình yêu cũng có cải phếp riêng Đất chấp hiểm nguy cố thể đến với mÌnh, Ảnh yêu chay the Em yêu Cước riến dan của đối ban tình khi đau đón, khi phần khích Họ quyến loyếm "hết mọi đường mọi nhe" Anh yêu còn lưu lại nhà "người tat
dé cham sóc an Gi thuốc thang khỉ Em yêu bị nha chồng hất hủi, đánh đập, Anh trở về nhà, nhỏ người bạn tình đến mức như điền như đại Trong suy tưởng của Anh yêu, hiến lên cÀnh tượng hiến đấu gHAnh Ini Bm ySu that quyét ligt hung tang Nhung dd cing cht là fide ma Trong cdnh ngộ Ấy, họ vin thé nguyen
Không lốy dược nhau mùa ñø, te sẽ lấy nhaw mia dong hông lấy được nhau thất đổ, da s lấy pha khỉ ; đốc bua vẽ già Tỉnh cảnh Bm yêu ở nhà chống thật thê thâm Bởi vì ' "Khi chưa
ý được người vổ vập, khi chưa đớn về người xua xo, nhưng lấy được tố, người nhủ: "Dâu đi, xuống sàn ân cảm" Người còn xui con trai xuáng dda, Han "wrợm mất ra tay vụe tối tấp, đến nối 'cơ khổ thin om boi lấm chon vii", Sao một thời gian, Em yêu bị nhà chống, đuối vé vì trong tình cảnh éo le này, nang ching bao gid cd thể làm vữa lòng nhà người ta, Nâng vừa về đến nhà, đã lại ed người khá đến hỏi và lần này là mót nhà quan, Cha mẹ bản đứt nàng cho họ Lin nay năng cảng bí phdn, đến nông nối nhứ người "ngẩn ngơ, vùng, dạt” TH không "tồn cơm" nuôi một "nàng đâu" như thế những bo cing khống duổi mà đem nàng ra chợ bản rao, Gis “Em yöu” ngày nào dang vang thoi bạc nén, bây giờ chỉ bằng một cuộn lá dong, người ta
đã đổi Mỹ được một thân người
May mắn thay, ngưới đổi được nàng lại chính là người yeu cũ Bay gio Anh yeu đã sộ cửa nhà đàng hoàng, vợ con êm ấm Người 'Em
39
