Lịch Sử Hình Thành Vùng Đất Phú Quốc Kiên Giang Lịch Sử Hình Thành Vùng Đất Phú Quốc Kiên Giang Phú Quốc có lịch sử khai hoang lập ấp khá lâu đời, so với các vùng khác trong lưu vực đồng bằng sông Cửu.
Trang 1Lịch Sử Hình Thành Vùng Đất Phú Quốc-Kiên Giang
Phú Quốc có lịch sử khai hoang lập ấp khá lâu đời, so với các vùng khác trong lưu vực đồng bằng sông Cửu Long Bên cạnh đó, cuộc đấu tranh chống cướp và giặc xâm lược để bảo vệ thành quả khẩn hoang trên vùng đất này cũng diễn ra thường xuyên Lịch sử Phú Quốc thể hiện đầy đủ nội dung dựng xây, gìn giữ và truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam
I THUỞ HOANG SƠ:
Ngày trước Phú Quốc là hai đảo hoang vắng Vào những thập niên của thế kỷ XVII, nơi này đã có một số người Việt Bình Thuận và người Hoa ở Hải Nam thường lui tới để đánh bắt hải sâm (đồn dột) và bọn cướp biển võ trang lảng vảng nơi này để thừa lúc trấn lột, cướp bóc Có thể trong quá trình đó đã có một
số rất ít người định cư sinh sống nơi đây và Phú Quốc được định danh từ đó
II THỜI CHÚA NGUYỄN:
Đến cuối thế kỷ XVII, Mạc Cửu từ Trung Quốc đến Hà Tiên chiêu mộ dân phiêu lưu ở Phú Quốc và các nơi thành lập xã thôn Vùng đất Phú Quốc từ đây bắt đầu
có người cai quản
Năm 1708 Mạc Cửu xáp nhập Hà Tiên vào Đảng trong Phú Quốc trở thành đơn
vị hành chính thuộc lãnh thổ Việt Nam được cai quản trực tiếp bởi vị Tống trấn
họ Mạc Với chính sách phóng khoáng nhằm kích thích cư dân từ nơi khác đến, người dân tự do khai khẩn mà không phải nộp thuế… tiếng tăm Phú Quốc ngày một vang xa, lưu dân đến ở ngày càng đông Từ đó, việc khai thác Phú Quốc diễn ra khá khẩn trương Lưu dân gồm nhiều thành phần khác nhau đã đến sống
và hòa thân với nhau: có người đến do phiêu bạc giang hồ, có người đến để tránh bão tố và sự truy nã của triều định phong kiến lân cận Trong số này đáng
kể nhất là những người Việt đến định cư, khai thác hải sản sinh sống lâu dài
Cuối thế kỷ XVIII, nhờ vị trí hẻo lảnh, lại có dân sinh sống với cơ sở kinh tế sinh túc, nên Nguyễn Anh đã nhiều lần đặt chân đến nơi này trên đường bôn tẩu trốn tránh Tây Sơn (1782 – 1786)
Năm 1783, Phú Quốc trở thành bãi chiến trường khi lực lượng Tây sơn kéo ra truy diệt Nguyễn Anh nhưng ông đã thoát được nhờ Lê Phước Điền hy sinh giả dạng để lừa Tây Sơn
Trong những lần lui tới đảo, Nguyễn Anh đã quan tâm bảo vệ củng cố, phát triển Phú Quốc cho đông người và sung túc Năm 1785 Nguyễn Anh cầm đầu hạm đội của mình cùng nhân dân trên đảo đánh tan đoàn thuyền cướp biển Mã Lai, bắt giữ 15 ghe và 80 tên hải khấu Để tránh nạn cướp bóc tái diễn, Nguyễn Anh
ra đi để lại một số chiếc thuyền và đội quân hùng mạnh với nhiệm vụ canh giữ
và mở mang đảo
Trang 2Khi lực lượng Tây Sơn không còn đủ mạnh trên vùng đất Nam Bộ, Nguyễn Anh
đã phần nào nhờ vào mãnh đất sung thịnh này để tiến hành cuộc phản công chiếm thành Gia Định xây dựng Nguyễn Triều
III TRIỀU GIA LONG:
Năm 1802 Nguyễn Anh lên ngôi, lấy hiệu Gia Long Ông đã không quên ơn đảo, nên dành nhiều ưu ái cho việc mở mang Phú Quốc, ông cho phép mọi người được tự do khai thác, buôn bán sinh sống nơi này mà không phải lo sưu thuế, họ chỉ phải tham gia việc canh giữ an ninh phòng chống bọn cướp, giặc xâm lược
mà thôi
Nhờ vậy, dưới thời Gia Long, Phú Quốc hết sức phồn thịnh, dân số tăng đông, gồm 13 thôn Nhiều khoảng ruộng lúa và vườn cây ăn trái bao phủ rộng khắp Thuyền buôn các nơi (Chân Lạp, Hải Nam, Hội An, Biên Hòa …) đến mua bán rất đông Riêng Phú Quốc có một đội ngũ thương thuyền mang thổ sản đến tận miền Trung, miền Bắc và liên lạc với cả bờ biển Trung Hoa Triều đình lúc bấy giờ đã đặc một bộ phận hành chánh và lực lượng quân sự riêng để quản lý nơi này
Tuy nhiên, do xa đất liền, cư dân làm ăn sung túc, nên Phú Quốc đã phải chịu lắm phen bị tàn phá bởi bọn hải tặc Mã Lai và quân xâm lược Xiêm La
IV TRIỀU MINH MẠNG – THIỆU TRỊ:
Dưới thời Minh Mạng, Thiệu Trị, quân Xiêm thường kéo sang đánh phá Phú Quốc Lực lượng phòng trú ở đây suy yếu dần Một phần dân chúng bị mang đi cầm tù ở Xiêm Nhân đó bọn hải tặc ra sức tung hòanh, thậm chí chúng còn đặt sào huyệt ở đây Vì thế dân trên đảo phải bỏ đi trốn tránh trong đất liền hay vào rừng sâu ẩn náo Thuyền buôn các nơi không dám đến vùng này buôn bán nữa, Phú Quốc vì thế bị hoang phế dần rừng xanh ra sức phủ lại làng xóm phố chợ, làm biến mất dần dấu vết khai phá
V TRIỀU TỰ ĐỨC – THỜI KỲ ĐẦU CHIẾM ĐÓNG:
Dưới triều Tự Đức và thời kỳ đầu Pháp chiếm đóng nước ta, tình hình trên càng trầm trọng thêm đến nỗi người ta không còn thấy bóng cư dân trên bờ biển của đảo
Đến năm 1868, anh hùng Nguyễn Trung Trực đã chọn Phú Quốc làm căn cứ chống Pháp Phú Quốc được chứng kiến những hoạt động chiến đấu cuối cùng của ông trên đảo
Ngày 21 tháng 6 năm 1868, sau 5 ngày đánh chiếm và làm chủ thị xã Rạch Giá, Nguyễn Trung Trực rút về Hòn Chông, rồi cũng nghĩa quân vượt biển ra đảo cố thủ
Trang 3Trước tiên ông ghé vào An Thới, rồi đưa nghĩa quân lên đóng dọc Hàm Ninh Vừa lúc đó lực lượng Pháp tìm bắt ông cũng ra đến Tại đây ông dụng kế nghi binh, dụng chiến thuật “Làm ít hóa nhiều” bằng cách cho nghĩa quân đi vòng vào rừng, rồi đi ra mé biển cứ như thế, Pháp từ xa nhìn bằng ống nhòm tưởng quân Nguyễn Trung Trực đông nên không dám đổ bộ, vã lại bờ biển Hàm Ninh quá cạn tàu không thể cập bờ Từ ngoài tàu, Pháp bắn vào, nghĩa quân cũng dùng súng tự chế kháng cự, thấy không lay chuyển, tàu Pháp quay về Hà Tiên cho viện binh thêm Huỳnh Công tấn cùng lính mà ta được điều động đã hùng
hổ đổ bộ lên bờ Hàm Ninh
Nghĩa quân Nguyễn Trung Trực kịp thời đi theo con đường mòn rút về Dương Đông Sau đó, lợi dụng địa thế sông nước hiểm trở của sông Cửa Cạn làm căn
cứ phòng thủ Sau 100 ngày hoạt động, nhiều cuộc đụng độ diễn ra, lương thực cạn dần, lực lượng nghĩa quân lâm vào cảnh khốn quẩn Mặc dầu dân trên đảo hết lòng ủng hộ nghĩa quân Cuối cùng, trận đánh quyết tử diễn ra từ bãi biển Cửa Cạn đến bãi biển Ông Lang, Nguyễn Trung Trực sa vào tay giặc
Bắt được, Pháp hết lời kêu gọi ông hợp tác, nhưng Nguyễn Trung Trực khẳng khái cự tuyệt Vì thế, ngày 27 tháng 10 năm 1868 phải mang ông ra hành quyết tại Rạch Giá Khi Nguyễn Trung Trực bị bắt và hành quyết thì có thể coi quần đảo Phú Quốc bị đặt dưới quyền cai trị của Pháp hòan toàn
Trong giai đoạn này, nạn cướp biển vẫn còn xảy ra Cư dân không được yên tâm khi đi từ nơi này đến nơi kia trên đảo Ngoài bọn cướp, trâu rừng và rắn độc cũng là mối hiểm họa của cư dân
Họ chủ yếu sống bằng nghề đánh cá, làm nước mắm, đốn cây xẻ ván … thỉnh thoảng các thuyền lớn từ Sài Gòn hoặc cam pốt đến mang theo gạo muối và chở thổ sản đi
Cuộc sống dần dần yên ổn trở lại, nhờ vùng biển được canh giữ cẩn thận, Phú Quốc đã lấy lại sự tin tưởng , dân di cư đến dần
Sau khi Pháp chiếm Phú Quốc một năm (1869) Pháp tiến hành khảo sát tường tận về đảo Những mỏ huyền và các vùng đất màu mỡ được quan tâm đặc biệt
Năm 1874, Phú Quốc được nâng lên thành Tham Biên Nhưng sau một năm phải giải thể vì kinh tế không phát triển đủ để tồn tại
Khoảng 1890, vài người Pháp đặc quyền bảo lãnh tù nhân ra đảo làm khổ sai cho sở trồng dừa Lần hồi thấy không kết quả do việc chuyên chở xa xôi, tốn kém, không cạnh tranh được với các nơi khác
Trang 4Những năm đầu thế kỷ XX, Pháp thử nghiệm lập đồn điền cao su, chiêu mộ dân các nôi tới, nhưng cũng đã không thành công Trong giai đoạn này đất đai được khai thác quá qui mô Diện tích trồng tiêu cũng được mở rộng
Năm 1920, Ngô Văn Chiêu được Pháp bổ làm Quận Trưởng quận Phú Quốc Khi làm việc ở đây, ông thường dùng cơ bút để cầu tiên: xin đơn thuốc, hỏi thế
sự nhằm giải tỏa tinh thần, bỗng nhiên ông nhận được điềm linh ứng của Cao Đài Tiên Ông và thấy cảnh bồng lai hiện ra nơi bờ biển phía Tây “xinh đẹp” và yên tĩnh tách rời chốn trần gian … Ngô Văn Chiêu tự nhận đã được truyền đạo
và cùng ban tâm tri lập ra đạo Cao Đài đạo giáo từ đây đã lan truyền khắp Nam Bộ
Năm 1932, nhà sư Nguyễn Kim Muôn (Sư Muôn) đã thử nghiệm cải cách về nếp tu hành, áp dụng đạo Phật trong tình hình xã hội văn minh Ông tìm đến Phú Quốc cùng đệ tử dựng lên gần 20 thảo am làm cơ sở cho những ngôi chùa lớn sau này Sau đó ông về Sài Gòn mở chiến dịch tuyên truyền cho ra đời khoảng
10 đầu sách, với tham vọng chấn hưng Phật giáo Trong giai đoạn này báo chí Sài Gòn nhắc đến ông rất nhiều Năm 1945, nhân dân tín nhiệm, đưa ông lãnh đạo phong trào Thanh niên tiền phong Khi Uy Ban Nhân Dân được thành lập (gồm 7 thành viên) ông được giao làm Ủy trưởng xã hội, uy tín ông đến với nhân dân rất lớn
Pháp tái chiếm Phú Quốc tháng 4 năm 1946, tinh thần ông dao động, hoạt động với tư cách cá nhân, bị giặc Pháp giam và hành huyết
Vào cuối năm 1949 đầu năm 1950, “Mỹ giao cho quân đội Pháp khoảng 20.000 quân chính qui Quốc dân đảng di tản khi lục địa Trung Hoa thuộc về Đảng Cộng Sản Trung Quốc Đám tàn quân này được một trung đoàn Lê Dương Pháp quản
lý, trong khu biệt lập ở phía Nam Phú Quốc Họ đã xây dựng ở đây một doanh trại kết cấu bằng tranh tre khá khang trang Họ ở đây mãi đến năm 1953 mới di chuyển về Đài Loan Nhiều người trong số họ trốn lại ở đảo lập gia đình, làm ăn sinh sống” (Sơn Nam)
Lợi dụng những cơ sở sẵn có, Pháp cho xây dựng nơi đây thành một nhà tù gọi
là “Căn Cây Dừa” để giam giữ tù binh Căn này rộng gần 4 hecta chia làm các khu vực A, B, C, D số tù binh giam giữ có lúc lên đến 14.000 người Họ là những người yêu nước và những người bị Pháp tình nghi tham gia lực lượng chống Pháp “Căn Cây Dừa” bắt đầu hoạt động vào tháng 6 năm 1953 và chấm dứt tồn tại vào tháng 7 năm 1954, khi tù binh hai bên được giao trả
Hơn một năm sau (1956) chính quyền Sài Gòn sửa sang lại các khu nhà đổ nát của “Căn Cây Dừa” để lập nên trại “Huấn chính Cây Dừa” Trại này giam giữ gần 1000 nam nữ chiến sĩ cách mạng Đến năm 1957, số tù binh này được đưa ra Côn Đảo và về đất liền, trại này không còn hoạt động nữa
Trang 5Đầu năm 1967, chính quyền Sài Gòn lại cho xây dựng trại giam tù binh Cộng Sản Việt Nam Phú Quốc tại thung lũng An Thới cách “Căn Cây Dừa” cũ 2km Trại này rộng 40 hecta (gấp 10 lần “Căn Cây Dừa”) nằm dọc con đường 46, chia làm 12 khu, nhưng chỉ mới sử dụng 11 khu là đình chiến Đây là trại giam lớn nhất của chính quyền Sài Gòn ở miền Nam Việt Nam, giam giữ gần 40.000 tù binh cách mạng và 4.000 người vĩnh viễn nằm lại tại đây
Đầu năm 1973, Hiệp định Paris ký kết, tù binh được trao trả và trại giam tù binh Cộng sản Việt Nam Phú Quốc cũng không còn nữa
Đồng bào yêu nước trên đảo vẫn còn đấu tranh với tinh thần tự lực, tự tiếp tế Cố gắng liên lạc thông tin với tổ chức trong đất liền, nhưng rất khó khăn
VI ĐẤT NƯỚC THỐNG NHẤT (30/4/1975):
16 giờ ngày 30 tháng 4 năm 1975, cùng với khí thế chung của cả nước, Phú Quốc hoàn toàn được giải phóng
Đất nước thống nhất, Phú Quốc sống trong không khí độc lập, cuộc sống người dân được nâng cao Nhất là sau đại hội VI, với cơ chế kinh tế thị trường, hàng hóa được tự do lưu thông, người dân có cơ hội làm giàu
Phú Quốc thực sự hòa nhịp với đất liền, du khách khắp nơi tìm về thăm đảo ngày một đông, rồi đây Phú Quốc sẽ xứng đáng với tên gọi vốn có của mình
“Hòn đảo làm giàu cho Tổ quốc”
Vị Trí Địa Lý
Phú Quốc là hòn đảo nằm phía Tây Nam Việt Nam, thuộc tỉnh Kiên Giang, có dạng hình thoi, nằm theo hướng Bắc Nam, đỉnh nhọn quay về phía xích đạo, diện tích 567 km2, chiều dài từ Bắc xuống Nam là 52 km, nơi hẹp nhất là 3 km, nơi rộng nhất là 25 km
Phú Quốc có diện tích tương đương với đảo quốc Singapore và là hòn đảo lớn nhất trong các đảo của Việt Nam
Đây là nơi duy nhất tại Việt Nam bạn có thể thưởng thức mặt trời lặn trên đại dương Đảo Phú Quốc có tất cả 99 ngọn núi và đồi được các khu rừng nguyên sinh xanh mướt bao phủ, và nhiều thác và suối chảy rất ngoạn mục Gió biển mát dịu cùng với các bãi biển cát trắng ngời tiếp giáp với nước biển xanh trong vắt như pha lê làm cho đảo Phú Quốc thực sự là một thiên đường
Hòn đảo xinh đẹp này nằm cách bờ biển Tây-Nam Việt Nam 65 dặm và thực sự chưa bị xâm hại vì thời gian và du lịch Các du khách nói rằng: Việt Nam giống như Thái Lan cách đây 20 năm Nếu đó là thật thì Phú Quốc giống như Việt Nam cách đây 10 năm
Trang 6Nổi danh như một thiên đàng giải trí vùng nhiệt đới và là nơi của những người yêu ánh nắng, Phú Quốc có trên 26 đảo nhỏ xinh đẹp nằm rải rác và 150 cây số bãi biển cát trắng ngời bao quanh đảo, ánh nắng quanh năm, với một nhiệt độ dễ chịu ở 27 độ C
Đảo Phú Quốc cùng một số đảo chung quanh hợp thành quần đảo Phú Quốc, nay là huyện Phú Quốc, diện tích 600 km2 (trong đó có quần đảo Thổ Chu nay
là xã Thổ Chu cách thị trấn Dương Đông 120 km2)
Như tên gọi Phú Quốc đã ẩn chứa một vẽ đẹp trữ tình, một tiềm năng giàu có Với dân số toàn huyện trên 60.000 người, mật độ dân số bình quân 95
người/km2, toàn huyện có 8 xã và một thị trấn Hàm Ninh, Dương Tô, Cửa Cạn, Cửa Dương, An Thới, Bãi Thơm, Gành Dầu, Thổ Chu, và thị trấn Dương Đông
Tại thị trấn Dương Đông, thủ phủ của Phú Quốc được coi là nơi có nhiều cảnh đẹp nổi tiếng như: Dinh Cậu, Chùa Sùng Hưng, bãi biển Dương Đông và con sông cùng tên thơ mộng …
Dương Đông là trung tâm hành chánh, kinh tế, văn hóa là đầu mối giao thông có sân bay, cửa sông phục vụ cho việc giao lưu giữa đảo với khắp nơi
Phú Quốc cách thị xã Rạch Giá (Kiên Giang) 120km, huyện Hà Tiên 46 km và cách đường lãnh hải Campuchia – Việt Nam 4,5km Những ngày đẹp trời đứng trên bờ biển Hàm Ninh nhìn về phía đông nơi cuối trời Hà Tiên mờ ẩn hiện trong làn khói nước Địa danh Phú Quốc từ xưa đã gắn liền với biển Rạch Giá –
Hà Tiên trong những tuyến hành hương du lịch
Phú Quốc ở vào vị trí khá hấp dẫn: từ Phú Quốc đi tỉnh Jak (Thái Lan) tàu chạy hai mươi giờ Tính đường hàng không, khoảng cách Phú Quốc – TP Hồ Chí Minh tương đương Phú Quốc – Bangkok, Phú Quốc – Singapore và Phú Quốc – Malaysia gần hơn Phú Quốc đi TP Hồ Chí Minh
Cảnh quan thiên nhiên Phú Quốc đa dạng, với biết bao phong cảnh đẹp, viền quanh đảo là bãi biển, trên đảo có nhiều núi, có suối, có sông Nằm sâu trong đảo là những cánh đồng tranh, vườn cây, những vạt rừng, có nhiều nơi là lung bào, ứng nước
Núi rừng chiếm phần lớn diện tích đảo, địa hình cao ở phía Bắc và thấp dần ở phía Nam, chạy dài 99 ngọn núi, tập trung nhiều nhất ở Bắc Đảo, rãi rác vài ngọn ở phía Nam Hầu hết các núi này bên Đông dốc đứng và thoai thỏai bên Tây Trong đó đáng kể là dãy Hàm Ninh có đỉnh núi Chùa (605m) cao nhất
Các sông rạch quan trọng như sông Dương Đông (15km), Cửa Cạn (28km), rạch Cửa Lấp, rạch Đầm, rạch Hàm, rạch Tràm, rạch Vẹm … phần lớn đều bắt nguồn
từ dãy núi Hàm Ninh và đỗ ra bờ Tây, chỉ riêng rạch Hàm và rạch Đầm đổ về phía Đông Đảo
Trang 7Trùm lên và chen vào núi non là những cánh rừng rộng lớn (gần 2/3 diện tích đảo), trong đó có một khu rừng nguyên sinh duy nhất Nam Bộ, gồm 929 loại thực vật khác nhau với nhiều gỗ quý và dược liệu hiếm, đặc biệt là trầm hương
và quế Trong rừng có nhiều chim muông và thú quý như: Nai, Trăn, Rắn, Heo rừng, Khỉ …
Biển bao quanh Phú Quốc khá cạn, chỉ riêng khu vực quần đảo An Thới, ở phía Tây Phú Quốc biển sâu đột ngột, tàu thuyền lớn ra vào dễ dàng, rất thuận tiện để xây dựng hải cảng lớn
Các bãi biển Phú Quốc rất đẹp, nơi cát vàng, nơi cát trắng nước trong thấy đáy,
có chỗ nông, chỗ sâu, khiến trên cao nhìn xuống, nước biển có nơi màu xanh nhạt như ngọc thạch, có nơi xanh biếc như ngọc bích, bờ biển Phú Quốc cát phẳng chạy dài, chỗ rộng chỗ hẹp, lại có nơi bị đứt đoạn bởi những mùi, những ghềnh đá nhô ra biển, hoặc bởi cây rừng chạy sát ra mé nước
Rãi rác ở ngoài khơi quanh đảo Phú Quốc có nhiều đảo nhỏ, phía Tây Nam cách Phú Quốc 40 hải lý có đảo Thổ Chu bề ngang 3km, có dân cư, có núi, có rừng
gỗ mun, gần đó có hòn Kèo, hòn Tư, hòn Cao, hòn Nhạn, (nơi chim nhạn bay đến sinh sản) cách Phú Quốc 4 hải lý có hòn Cao Cát, hòn Dơi … phía Nam có quần đảo An Thới
Biển Phú Quốc là trung tâm của một vùng ngư trường phong phú vào loại nhất thế giới với mực, cá thu, tôm …
Thiên nhiên đã dành cho Phú Quốc nhiều cảnh đẹp nổi tiếng, bờ biển với những bãi cát trắng phau, những hàng phi lao rì rào gió thổi, những hang động tuyệt vời
Khu du lịch Sài Gòn Phú Quốc chiếm một vị trí nhìn ra biển tuyệt đẹp Cát trắng
và nước trong như thuỷ tinh ở nơi đó làm cho khu vự này trở thành nơi ở tuyệt hảo cho nhiều loại
Phú Quốc thực sự là nơi du lịch lý tưởng cho du khách
Tiền Hiền Của Đảo Phú Quốc
Đảo phú Quốc ở Vịnh Thái Lan Trên đảo có núi lớn cao vọi, chóp núi đều chầu
về hướng Bắc Từ Đông sang Tây có đến 2000 dặm, từ Nam đến Bắc cách nhau trên 100 dặm Từ xưa Phú Quốc nổi tiếng là nơi có nhiều heo rừng, nai, hươu, yến sào, mây, gỗ quí, hải sâm, quế Trên núi lại có thứ huyền phách sáng ngời như đồng người ta dùng làm hộp đựng trầu cau hoặc chén dĩa rất quí Ngoài ra, còn có loại long diên hương, nhất là thứ hắc ban hương – ngoài vỏ đen lấm chấm dợn sóng như trầm hương non có mùi thơm thoang thoảng, không nồng, rất quí !
Trang 8Tục truyền, ngày xưa có một người xưng là vua Lối ra lập nghiệp Nhưng về sau mùa màng thất bát, vua Lối bỏ đảo trở về đất liền
Sau đó, có một bà lão tên là Kiêm Giao, mộ khoảng một trăm người Việt lẫn Khơ-mer đưa ra đảo lập nghiệp Thoạt tiên bà cùng nhóm người này khai phá vùng đất ở Cửa Cạn Thấy đất phì nhiêu, lại lắm cỏ hoang, bà cho người vào đất liền mua năm chục con trâu chở ra đảo Nhờ sức trâu kéo cộng với sự làm lụng cần cù nên mùa màng ở đây ngày thêm phát triển, cuộc sống càng lúc càng sung túc
Năm bảy mươi tuổi bà Kiêm Giao nhuốm bệnh nặng Bà gọi mọi người lại trối trăng : ” Khi ta chết, bao nhiêu ruộng đất này đem ra chia đều cho các người Ta chỉ ao ước một điều là dù thế nào, các ngươi phải thả bầy trâu cho chúng được
tự do Nếu còn trói cầm chúng, vong hồn ta không sao nguôi ngoai được dưới suối vàng “
Sau khi bà qua đời, bầy trâu được dân trên đảo thả chạy tứ tán trong rừng, vì vậy, đến những thập niên gần đây ở Phú Quốc có rất nhiều trâu rừng Nơi
chuồng trâu cũ của bà Kiêm Giao còn dấu tích một cây cột bằng gỗ trai cao chừng một thước rưỡi Cây cột cứng như đá