BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 4 3 Học viện Báo chí và Tuyên truyền KHOA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC TIỂU LUẬN Môn CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC TÊN TIỂU LUẬN NỀN VĂN HÓA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA VI.
Trang 1TIỂU LUẬNMÔN: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC
TÊN TIỂU LUẬN:
NỀN VĂN HÓA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA VIỆT NAM TIÊN TIẾN ĐẬM ĐÀ BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
Trang 2MỤC LỤC STT NỘI DUNG TRANG
Chương 1 QUAN NIỆM CƠ BẢN VỀ NỀN VĂN HÓA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 4-6
1 Các khái niệm cơ bản
2 Khái niệm nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
Chương 2 XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM 7 – 12
1 Văn hóa Việt Nam thực trạng và các vấn đề đặt ra
2 Những quan điểm cơ bản chỉ đạo quá trình xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa ở nước ta
Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN TRONG CHIẾN LƯỢC XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
Ở VIỆT NAM.
C KẾT LUẬN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 3A MỞ ĐẦU
Trong đường lối đổi mới xây dựng, phát triển đất nước, Đảng ta đã xácđịnh ba trụ cột quan trọng nhất, trong đó, xây dựng Đảng là then chốt, pháttriển kinh tế - xã hội là trung tâm và xây dựng văn hóa trở thành nền tảngtinh thần của xã hội Trên cơ sở ấy, Cương lĩnh năm 2011 nhấn mạnh tầmquan trọng của văn hóa với vai trò không chỉ là “nền tảng tinh thần vữngchắc” của xã hội, mà còn là “sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”
Đó là nền văn hóa phát triển hài hòa, kế thừa và phát huy các truyền thốngtốt đẹp của dân tộc, đồng thời tiếp thu được những tinh hoa văn hóa củanhân loại; thấm đẫm những giá trị nhân văn, dân chủ, tôn vinh cái đẹp cùngphẩm giá con người; thể hiện bản lĩnh vững vàng, đấu tranh với cái xấu, cáithấp hèn và những biểu hiện phản văn hóa Việc coi văn hóa như một “sứcmạnh nội sinh”, một điều kiện sống còn bảo đảm cho công cuộc xây dựng,phát triển bền vững đất nước, bảo vệ vững chắc Tổ quốc, bảo vệ các thànhtựu cách mạng, thực hiện thắng lợi mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ,công bằng, văn minh Bắt nguồn từ thực tiễn sinh động của cách mạng đểnhận ra bản chất của văn hóa, thấy rõ hơn khả năng thực tế của văn hóavới tính chất là sức mạnh mềm, có thể biến sức mạnh tinh thần thành sứcmạnh vật chất, nhân lên sức mạnh vật chất để thúc đẩy phát triển xã hội.Nói như Chủ tịch Hồ Chí Minh, văn hóa chính là một thứ sức mạnh dẫn dắtđối với mỗi con người, đối với cả dân tộc, văn hóa phải soi đường cho quốcdân đi Văn hóa lãnh đạo quốc dân để thực hiện độc lập, tự cường và tựchủ Với tầm quan trọng to lớn ấy của văn hóa, nên em đã chọn đề tài:
“Nền văn hóa xã hội chủ nghĩa và Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiêntiến đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội” làm
đề tài Tiểu luận
Trang 4B NỘI DUNG CHƯƠNG I Quan điểm cơ bản về nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
1.Các khái niệm cơ bản
a Khái niệm văn hóa và nền văn hóa
Văn hóa là thuật ngữ đa nghĩa có ngoại diên rất rộng được xem xét từ nhiềukhía cạnh khác nhau Thuật ngữ văn hóa theo tiếng Latinh là từ chỉ hoạtđộng, nói lên sự quan tâm của con người đến một cái gì đó lâu dài Văn hóaliên quan mật thiết đến lao động, là sản phẩm của hoạt động sáng tạo củacon người nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người Văn hóa được coi làthước đo trình độ phát triển của con người
Văn hóa được hiểu theo hai nghĩa:
Theo nghĩa rộng “văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị về vật chất vàtinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử”
Theo nghĩa hẹp văn hóa là sản phẩm tinh thần của con người văn hóa tinhthần bao gồm các lĩnh vực văn hóa nghệ thuật khoa học giáo dục triết họcđạo đức quan điểm thẩm mỹ
Điểm tương đồng của những định nghĩa trên đây là coi văn hóa là hệ thốngcác giá trị vật chất, tinh thần được sáng tạo, tích lũy trong lịch sử và nhờquá trình hoạt động thực tiễn của con người Các giá trị này được cộngđồng chấp nhận vận hành trong đời sống xã hội và được trao truyền cho thế
hệ sau Văn hóa thể hiện trình độ phát triển và những đặc tính riêng củamỗi dân tộc
UNESCO khẳng định: Văn hóa là tổng thể các hệ thống giá trị bao gồmcác mặt tình cảm, tri thức, vật chất tinh thần của xã hội Văn hóa khôngthuần túy trong hoạt động sáng tạo nghệ thuật, mà còn bao hàm cả phươngthức sống, những quyền lợi cơ bản của con người, truyền thống tín ngưỡng.Nếu văn hóa và một tập hợp những giá trị vật chất và tinh thần do conngười sáng tạo ra nhằm thỏa mãn nhu cầu hưởng thụ và tiêu dùng của con
Trang 5người thì nền văn hóa là những lĩnh vực văn hóa được xây dựng qua hoạtđộng của con người tạo thành cơ sở của đời sống xã hội.
b Khái niệm nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
Định nghĩa:
Nền văn hóa xã hội chủ nghĩa là một tập hợp các phương thức cơ chế, tổchức và thiết chế xã hội trong hoạt động sáng tạo nhằm đáp ứng ngày càngtốt hơn nhu cầu tinh thần của giai cấp công nhân, nhân dân lao động vàtoàn xã hội trên cơ sở hệ tư tưởng mác-lênin chế độ dân chủ xã hội chủnghĩa, nền kinh tế xã hội chủ nghĩa Theo nghĩa đó, nền văn hóa xã hội chủnghĩa ra đời, tồn tại và phát triển là sự phủ định biện chứng đối với các nềnvăn hóa đã xuất hiện trong lịch sử, đối với các giá trị văn hóa và nền vănhóa của từng quốc gia dân tộc, mà ở đó diễn ra cuộc cách mạng xã hội chủnghĩa Sự ra đời, phát triển của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa, theo đó, còn
là sản phẩm của quá trình tiếp biến sáng tạo đối với các giá trị văn hóachung, phổ biến của nhân loại hướng vào mục đích xây dựng, phát triểnnền văn hóa xã hội chủ nghĩa và của chế độ xã hội chủ nghĩa nói chung…trong mỗi quốc gia dân tộc trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội củaquốc gia dân tộc đó
Nền văn hóa xã hội chủ nghĩa, theo tiếp cận hệ thống- cấu trúc, sẽ bao gồmcác thành tố cơ bản: thứ nhất, tổng thể các giá trị văn hóa tinh thần có thể
và cần phải duy trì, bảo tồn và sáng tạo nhằm thỏa mãn các nhu cầu tiêudùng của xã hội; thứ hai, tập hợp các thiết chế nhà nước, thiết chế văn hóa
xã hội cùng một hệ thống phương tiện, công cụ, chuẩn mực… được xác lập
và vận hành nhằm điều chỉnh các hoạt động sáng tạo, tiêu dùng các giá trịvăn hóa và thứ ba, là toàn bộ các cộng đồng người, các giai cấp và tầng lớp
xã hội cơ bản là chủ thể của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
Đặc trưng cơ bản của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa
Một là, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa lấy chủ nghĩa Mác-Lênin làm nềntảng tư tưởng V.I Lênin từng cho rằng, thế giới quan mác-xít là biểu hiện
Trang 6duy nhất đúng đắn các lợi ích, các quan điểm của nền văn hóa của giai cấp
vô sản cách mạng Nền văn hóa này đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng cộngsản, sự quản lý của nhà nước xã hội chủ nghĩa Xây dựng nền văn hóa xãhội chủ nghĩa là một bộ phận hữu cơ của sự nghiệp xây dựng Chủ nghĩa xãhội là nội dung của cách mạng xã hội chủ nghĩa
Hai là, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa mang tính chất giai cấp công nhân,phục vụ lợi ích giai cấp công nhân và nhân dân lao động, phục vụ đắc lựccho sự nghiệp cải tạo xã hội cũ xây dựng xã hội mới, góp phần xây dựngdân tộc xã hội chủ nghĩa, tình đoàn kết hữu nghị giai cấp công nhân vànhân dân lao động các nước tình đoàn kết giữa các dân tộc xã hội chủnghĩa
Ba là, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa là nền văn hóa của nhân dân, do nhândân sáng tạo ra và phục vụ lợi ích của nhân dân Dưới Chủ nghĩa xã hộinhân dân lao động không chỉ là người làm chủ tập thể mọi giá trị văn hóa
mà còn là người sáng tạo ra các giá trị văn hóa nhằm phục vụ con ngườihướng tới chân thiện mỹ
Bốn là, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa là nền văn hóa giàu bản sắc dân tộc.bản sắc dân tộc của nền văn hóa xã hội chủ nghĩa thể hiện trước hết ở chỗ,
nó bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trên tất cả các lĩnhvực Những giá trị văn hóa truyền thống này được hình thành, phát triểnqua thời gian lâu dài với tính cách là kế thừa, tiếp nối các giá trị trong lòngquốc gia dân tộc, vừa là sản phẩm của sự tiếp biến các giá trị văn hóa củacác dân tộc, các cộng đồng người khác nhau trong mỗi khu vực và trênphạm vi thế giới Tổng thể của những sự phát triển này đã dần tạo nênnhững bản sắc văn hóa của mỗi quốc gia dân tộc cả về nội dung các giá trịvăn hóa, cho đến những hình thức, cách thức và phương thức thể hiện, tồntại các giá trị văn hóa ấy
Trang 7CHƯƠNG II Xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ quá độ lên Chủ
nghĩa xã hội ở Việt Nam
I Văn hóa Việt Nam thực trạng và những vấn đề đặt ra
Qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước dân tộc Việt Nam đã xây dựngnên một nền văn hóa có nội dung phong phú và sống mãnh liệt “Văn hóaViệt Nam là thành quả hàng ngàn năm lao động sáng tạo, đấu tranh kiêncường dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là kếtquả giao lưu tiếp thu tinh hoa của nhiều nền văn minh thế giới để khôngngừng hoàn thiện mình Văn hóa Việt Nam đã hun đúc lên tâm hồn, khíphách, bản lĩnh Việt Nam làm rạng rỡ lịch sử vẻ vang dân tộc” Bằng laođộng sáng tạo và ý chí đấu tranh bền bỉ kiên cường nhân dân ta đã xây đắplên một nền văn hóa kết tinh sức mạnh in đậm dấu ấn bản sắc dân tộc,chứng minh sức sống mãnh liệt và sự trường tồn của dân tộc Việt Nam.Văn hóa Việt Nam đã tạo thành những giá trị bền vững, được lưu lưutruyền và phát triển qua nhiều thế hệ tạo nên những truyền thống quý báucủa dân tộc đó là lòng yêu nước, nhân nghĩa, cần cù thông minh tài hoatrong lao động sản xuất, tính cộng đồng sâu sắc, tính khoan dung dễ thíchứng gần gũi với thiên nhiên tâm hồn bình dị
Trong thời đại Hồ Chí Minh với đường lối văn hóa đúng đắn và sáng tạocủa Đảng, văn hóa Việt Nam tiếp tục được phát huy đã góp phần quyếtđịnh và những thắng lợi to lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và xâydựng Chủ nghĩa xã hội Quá trình đổi mới đất nước, trong những năm qua,văn hóa Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng Những nộidung cơ bản của nghị quyết Trung ương 6 và nghị quyết Trung ương 10khóa 9 cho thấy, sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm
đà bản sắc dân tộc kể từ sau Đề cương văn hóa Việt Nam và Nghị quyếtTrung ương 5 khóa 8 đến nay đã đạt được nhiều thành tựu to lớn quantrọng
Trang 81.Những thành tựu
1.1 Về tư tưởng đạo đức lối sống
Đường lối đổi mới của đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa màĐảng và nhân dân lựa chọn đã làm thay đổi bộ mặt đất nước trên nhiều lĩnhvực Theo nghị quyết Trung ương 5 khóa 8, Đảng ta đã nhận định văn hóađạt được những thành tựu sau:
Việc xác lập chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng
tư tưởng làm cho đời sống tinh thần xã hội phát triển đúng hướng Ý thứcphấn đấu cho độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, tinh thần trách nhiệm vànăng lực tổ chức thực hiện được nâng lên một bước Nhiều nét mới tronggiá trị văn hóa và chuẩn mực đạo đức từng bước được hình thành Tínhnăng động, tính tích cực công dân được phát huy, sở trường năng lực cánhân được khuyến khích Không khí dân chủ trong xã hội tăng lên
Những việc làm thiết thực hướng về cội nguồn, về cách mạng và khángchiến, tưởng nhớ các anh hùng dân tộc, quý trọng các danh nhân văn hóa,đền ơn đáp nghĩa những người có công giúp đỡ những người bạn nạn trởthành phong trào quần chúng
1.2 Sự nghiệp giáo dục- đào tạo, khoa học và công nghệ.
Sự nghiệp giáo dục đã thu được những thành tựu quan trọng góp phần tolớn trong nâng cao dân trí, đào tạo bồi dưỡng nguồn nhân lực, phát hiện vàbồi dưỡng nhân tài cho đất nước Trình độ dân trí học vấn của nhân dân đãtăng lên đáng kể Trong đó, trình độ dân trí, học vấn của đông đảo quầnchúng công nhân, nông dân và nhất là tầng lớp trí thức, doanh nhân đượcnâng lên, làm tăng thêm sức mạnh nội sinh Nguồn nhân lực lao động ViệtNam đã có những sự phát triển mạnh về số lượng, cơ cấu chất lượng, trình
độ chuyên môn, tay nghề… từng bước được cải thiện, góp phần không nhỏvào xây dựng và phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội
Hoạt động khoa học và công nghệ đã có được những bước phát triểnquan trọng trên tất cả các lĩnh vực: nghiên cứu khoa học, áp dụng chuyển
Trang 9giao các kết quả nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ Nguồnnhân lực khoa học, nhất là nhân lực khoa học tự nhiên, khoa học -kỹ thuậtđược phát triển mạnh Đội ngũ các nhà khoa học xã hội và nhân văn đã có
sự trưởng thành mạnh mẽ Trong nghiên cứu khoa học, các hoạt độngnghiên cứu ứng dụng, nghiên cứu triển khai và nghiên cứu phát triển ngàycàng được ưu tiên Các nghiên cứu cơ bản, nhất là nghiên cứu cơ bản tronglĩnh vực xã hội, tự nhiên, kinh tế… ngày càng có những thành tựu bướcđầu quan trọng Tầng lớp trí thức mới, trong đó có đội ngũ trí thức khoahọc- công nghệ đã trưởng thành, đang trở thành lực lượng đi đầu trong quátrình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Trong đó, đội ngũ các nhântài trẻ, có năng lực, trình độ chuyên môn… đang hình thành và phát triển
về số lượng, đa dạng trong các lĩnh vực, các ngành chuyên môn…
1.3 Trên lĩnh vực văn học nghệ thuật và truyền thông đại chúng
Các hoạt động sáng tạo có bước phát triển mới, nhiều bộ môn nghệ thuậttruyền thống đã được giữ gìn, có thêm nhiều tác phẩm có giá trị về đề tàicách mạng và kháng chiến, về công cuộc đổi mới… hoạt động lý luận phêbình đã đạt được những kết quả tích cực, khẳng định mạnh mẽ văn nghệcách mạng và kháng chiến, đẩy lùi một bước những quan điểm sai trái…
Số đông văn nghệ sĩ được rèn luyện thử thách trong thực tiễn cách mạngluôn giàu lòng yêu nước, trước những khó khăn, biến động vẫn kiên địnhquan điểm sáng tác phục vụ nhân dân
Văn học các dân tộc thiểu số có bước tiến đáng kể Đội ngũ những nhà vănhóa người dân tộc thiểu số phát triển cả về số lượng và chất lượng, cónhững đóng góp quan trọng vào hầu hết các lĩnh vực văn học, nghệ thuật.Hoạt động truyền thông và truyền thông đại chúng phát triển nhanh cả về
số lượng và quy mô, về nội dung và hình thức, về in, phát hành truyền dẫn,ngày càng phát huy vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của
xã hội
1.4 Giao lưu văn hóa với nước ngoài từng bước được mở rộng.
Trang 10Trên cơ sở thực hiện đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ theo hướng đadạng hóa, đa phương hóa, hội nhập ngày càng đầy đủ và quá trình pháttriển quốc tế, hoạt động văn hóa của Việt Nam đã có những bước đi khávững chắc thu được nhiều kết quả khả quan Điều đó đã và đang tạo điềukiện để nhân dân được tiếp xúc rộng rãi và những thành tựu của văn hóanhân loại, đồng thời giới thiệu với nhân dân các nước những giá trị tốt đẹpđộc đáo của văn hóa Việt Nam.
1.5 Hệ thống thiết chế văn hóa được mở rộng và từng bước hoàn thiện.
Hệ thống các thiết chế văn hóa Việt Nam từ sau khi đất nước bước vào thời
kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội tiếp tục được củng cố và phát triển Điều đó
đã và đang khuyến khích nhân dân tham gia vào sự nghiệp xây dựng vănhóa trên cả hai mặt sáng tạo và hưởng thụ Đảng và Nhà nước ta đã quantâm tăng cường bộ máy tổ chức, ban hành những văn bản pháp luật nhằmđiều chỉnh hoạt động của ngành Văn hóa Một bộ phận quan trọng thiếtchế văn hóa đã có những phương thức hoạt động mới có hiệu quả
II Những quan điểm cơ bản chỉ đạo trong quá trình xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa ở nước ta
Trên cơ sở tổng kết quá trình thực hiện những nhiệm vụ của xây dựng nềnvăn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc được đề ra tại Nghịquyết Trung ương 5 khóa 8, Kết luận hội nghị ban chấp hành trung ương
10 khóa 9 tiếp tục khẳng định 5 quan điểm chỉ đạo về xây dựng nền vănhóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
Một là, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là
động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội
Xây dựng văn hóa là xây dựng, củng cố đời sống tinh thần xã hội Thiếunền tảng tinh thần tiến bộ lành mạnh không thể có sự phát triển kinh tế xãhội bền vững
Trang 11Xây dựng và phát triển kinh tế phải nhằm mục tiêu văn hóa Văn hóa là kếtquả của kinh tế đồng thời là động lực của phát triển kinh tế Các nhân tốvăn hóa phải biến thành nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của phát triển.
Hai là, nền văn hóa mà chúng ta đang xây dựng là nền văn hóa tiên tiến
“Bản sắc dân tộc của văn hóa là những giá trị bền vững những tinh hoa củacộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp trong lịch sử dựng nước vàgiữ nước Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thầnđoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân- gia đình- làng xã -Tổ quốc;lòng nhân ái khoan dung trọng nghĩa tình, đức tính cần cù sáng tạo tronglao động; tinh tế trong ứng xử, giản dị trong lối sống… Bản sắc văn hóadân tộc còn đậm nét trong các hình thức biểu hiện mang tính dân tộc độcđáo
Bảo vệ bản sắc dân tộc phải gắn kết với mở rộng giao lưu quốc tế, tiếp thu
có chọn lọc những cái hay, cái tiến bộ trong văn hóa các dân tộc khác
Ba là, nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất mà đa dạng trong
cộng đồng các dân tộc Việt Nam
Văn hóa Việt Nam là nền văn hóa của 54 dân tộc anh em Các dân tộc sốngtrên đất nước ta đều có những giá trị sắc thái văn hóa riêng Các giá trị vàsắc thái đó bổ sung cho nhau làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam