Nhân vật lịch sử thời Đinh Lê: Phần 1

Tài liệu Nhân vật lịch sử thời Đinh Lê phần 1 trình bày tên, năm sinh, chức vụ, và các chiến công của các vị vua, các vị công thần thời Đinh Lê như: Đinh Tiên Hoàng đế; Lê Đại Hành Hoàng đề, Định Quốc công Nguyễn Bặc; Trung quốc vương Lê Long Cảnh; Thượng phụ quốc công Trần Minh Công; Đô hộ phủ sĩ sư Lưu Cơ; Ngoại giáp Đinh điền;... Mời các bạn cùng tham khảo để nắm nội dung chi tiết.

NHUfNG NHAN VAT LjCH SUf

T H O I D I N H L E

T R l / d N G D I N H T l / C f N G

N H U M G N H A N V A T L l C H S l f

• • THdl DINHLE

(Tdi ban lan thit 3)

Tac pham da dutpc tang Giai thuung cua

Hoi Van nghe dan gian Viet Nam nam 1998

Anh: TiiOng Vua Dinh Tien Hoeing thd d din vua Dinh, xci Gia Phtfc/ng, huyen Gia Viin, tinh Ninh Binh

D I N H T I E N H O \ \ < ; 1)1?

( » 2 4 - f ) 7 » )

Dinh Bo Linh smh ngay ram thang hai nam

Giap T h a n (924) d t h o n K i m L i i , lang D a i H t f u , chau D a i H o a n g (nay la t h o n V a n Bong, xa Gia Phifdng, h u y e n Gia V i l n , t i n h N m h B i n h ) T h a n

p h u la D i n h Cong TrvL, l a m quan T h i i s\i (2} Hoan

C h a u (Nghe A n ) ve ddi D u o n g D i n h Nghe, 937) den t h o i Ngo Quyen (939-944) van giii chile

(930-v u ay

Cha m a t s6m, D i n h Bo L i n h theo me la D a m

T h i ve que, nu'Ong t h a n vol chu r u o t la D i n h Du\ 6 chan t r a u O n g thUdng cung n h o m tre chan t r a u be hoa l a u l a m cd, lap t r a n gia danh n h a u , to ro co tai chi huy Bon tre thUdng k h o a n h tay l a m k i e u de

(1) Hien nay d thon Van Bong, xd Gia Phvtdng, huyen Gia

Vien con ddu vet nen nhd cu ndi sinh ra vua Binh goi la

go B6 De, gdn do la den thb vua Dinh vd nui Ky Ldn, ndi phdt tich cua ho Dinh

(2) Thit sit: Chile quan diing ddu mot chau

5

rUdc ong nhu! n g h i ve T h i e n tut, l a i ket n g h i a "Dao

v i e n "( i

, - b o h ngtfdi cung l a n g , cung t u d i la D i n h Dien, N g u y i n Bac, L v m Cd, T r i n h T u , coi n h i f r u o t

t h i t Sau nay d i d a n h dep cac ndi, ca boh n g i f d i b a n

t h i e u t h d i nay deu d i t i e n phong, sau la Q u a n T i i

t r u cua nha D i n h

Luc bay gid t r o n g niidc l o a n lac, sxi goi la loan

T h a p n h i sil quan N h d t h o n g m i n h , co k h f phach,

l a i co t a i thao liidc n e n D i n h Bo L i n h d i l n g cd day nghia, m o n g lap n g h i e p 16n, dan q u a n h v u n g theo

ve r a t dong B i e t l\lc lUdng cua m i n h con mong,

D i n h Bo L i n h sang x i n theo sii q u a n T r a n L a m ( T r a n M i n h Cong) d Bo H a i Khau<2) T h a y D i n h Bo

L i n h la n g i i d i k h o i ngo, co c h i k h i , co t a i thao lufdc,

l a i la con cua D i n h Cong T r i f , b a n dong l i e u co

n h i e u an n g h i a v 6 i n h a u diidi t h d i Ngo VUdng Quyen, T r a n L a m m e n t a i , ga con gai cho, D i n h Bo

L i n h cang vQng b\idc t r e n con du"dng b i n h nghiep,

K h o a n g n a m 950, t h a y m i n h t u d i cao, siic lute

co han, T r a n L a m giao t o a n bo b i n h q u y e n cho

£>do Vien: Hoi the ket nghia anh em giiCa LiCu Bi, Quan Cong vd Trtfpng Phi thdi Tarn Quoc (Trung Quoc) de khoi ph,uc nhd Han

.(2) Nay Id Ky Bd, thi xd Thdi Binh, tinh Thdi Binh

D i n h Bo L m h T h a y Bo" H a i K h a u la v u n g dat rong

n h i i n g k h o n g co the h i e m yeu de dung b i n h , D i n h

Bo L i n h quyet d i n h du"a toan quan d day ve chiem

g i f l Hoa L i i ( 1\ chieu mo hao kiet, h u n g cxi mot

phiidng, chong l a i n h a Ngo va cac sti quan khac

N a m T a n H d i (951), ddi H a u Ngo Viidng, N a m

T a n V i i d n g cung T h i e n Sach V i f d n g keo quan den Hoa L i i d a n h D i n h Bo L m h , n h i i n g ca h a i deu b i dai b a i , p h a i r u t q u a n ve Co Loa L i e n do, D i n h Bo

L i n h d u h a n g diidc s\i q u a n P h a m Bach Ho, (Pham

Phong A t ) , d D a n g C h a u ( H ^ n g Yen), thu"a the, ong keo q u a n den d a n h Do D o n g (Thanh Oai, H a Tay),

pha t a n difdc sii q u a n Do C a n h Thac U y danh cua

D i n h Bo L i n h cang l i i n g lay

Sau k h i T h i e n Sach V i i d n g va N a m T a n Vu"dng nha H a u Ngo m a t , con T h i e n Sach V i i d n g la Ngo Xu'dng X i n o i nghiep, qua suy yeu, p h a i ve dong

g i f l dat B i n h K i e u (thuoc h u y e n T r i e u Sdn, T h a n h Hoa)( 2 >

7

T h a i B i n h , cho due t i e n dong "Thdi Binh" la dong

t i e n xu"a n h a t cua niidc ta C u n g t r o n g n a m nay, ong lap n a m H o a n g h a u la: D a n Gia, T r i n h M i n h ,

K i e u Quoc, Co Quoc, Ca Ong Theo cac Sri gia va cac nha nho p h o n g k i e n t h i day l a cho k e m cua vua

toi nha D i n h , la "khcti ra moi loan sau nay, nham

le nghia loan phep luan thubng"

N a m 9 7 1 , v u a D i n h b a t dau d i n h t h i i bac p h a m

t r a t cho cac q u a n v a n vo va t a n g dao: N g u y e n Bac

l a m D i n h Quoc Cong, L u i i Cd l a m Do H o phu si sU,

Le H o a n l a m T h a p Dao Tu"6ng q u a n , T a n g t h o n g Ngo C h a n L t f u la K h u o n g V i e t D a i su*, T r i i d n g M a

N i l a m T a n g luc Dao si, D a n g H u y e n Q u a n g l a m Sung C h a n u y n g h i

<1) Nay la xa Triidng Yen, huyen Hoa Lie, tinh R(inh Binh

N a m N h a m T h a n (972), ong sai con l a N a m

V i e t V i i d n g D i n h L i e n sang t r i e u cohg nha Tong, diidc n h a T o n g p h o n g ong l a G i a o C h i Q u a n

V v f d n g v a N a m V i e t V t f d n g D i n h L i e n l a m

T i n h H a i q u a n T i e t d o svt A n N a m d o h o "Tic

(1)

do niidc ta giu le sang trieu cohg nUdc Tau" Ve

viec n h a T o n g b a n sac phong cho cha con vua

D i n h , Su" t h a n Ngo Si L i e n n o i t h a t c h i ly: "Tieng tarn cua Van Thang Vtfovig vang xa, the quan nhd Tong cdng yeu Viec bien gidi Ludng Qudng thiibng

lo ngay ngdy, danh phai ban tudc sac khen ngoi viCOt miic la de de phong moi lo ngodi y nghi day thoi" (2)

T h a n g 2 n a m 974, D a i T h a n g M i n h Hoang De cho d i n h 10 dao quan, m o i dao q u a n co 10 lCi, moi

\\L co 10 tot, m 6 i t o t co 10 n g u , m o i n g u co 10 ngitdi

Tong toan q u a n l a m o t t r i e u ngiidi

D a u n a m 975, D a i T h a n g M i n h Hoang De quy

d i n h ao m u cho cac q u a n v a n vo

T r o n g nu"6c luc bay gid con co n h i e u ngUdi quen

t h o i t h d i loan, k h o n g c h i u t u a n theo l u a t le, D a i

( 1 } Viet Nam Sit litdc Sdd

(2) Dai Viet Sitky Tien Bien, Sdd, trang 164

9

T h a n g M i n h H o a n g De p h a i d u n g oai de t r i m g t r i nhiJng bon g i a n ac n h i i dat vac dau d trufdc san rong, n u o i g i a i t r o n g ao, n h o t h d du~ t r o n g h a n g r o i

ra l e n h r a n g h i ai p h a m t o i se b i truing t r i "Hinh luat uy nghiem nhw the thi cung qua lam, nhiing nhd co nhiing hinh luat ay thi dan trong niidc mdi dan dan dtftic yen"

N a m 977, v u a lap con la H a n g L a n g la H o a n g

T h a i tu\ con thCf la T o a n l a m Ve V i i d n g SxL t h a n

N g u y e n N g h i e m phe p h a n gay gat r a n g : "Tien Hoang yeu con nhd nen lap Hang Lang lam Thdi tit, nhieu yeu ma lap nam Hoang hau, dam duoi trong tinh duyen ma gay nen mam hau hoa Phep nhd khong dung dan thi lam sao ma tri nUdc dU(3c Rot cuqc dd gay nen sit chia re trong gia dinh, tai bien xdy ra trong ke ndch, hoa den than, md hai lay den cd con chau dbi s a a "( 2 )

Vao dem T r u n g t h u n a m K y M a o ( 9 7 9 ) , tile la dem 9-9-979, ong va con trUdng la N a m V i e t Vvfdng

D i n h L i e n b i t e n h a u can, chtic C h i H a u N o i n h a n

la Do T h i c h sat h a i k h i d a n g n g u d san rong

(1) Viet Nam Si£ lUdc

(2) Dai Viet Si/ ky Tiin Bien, Sdd, trang 156

D a i T h a n g M i n h H o a n g De mat, (hide t r i e u

t h a n t o n la T i e n H o a n g D e , l i n h ciiu t a n g 0 Son

L a n g - n u i M a Y e n 6 T r i i d n g Yen, Hoa L i i

D a i T h a n g M i n h H o a n g De d ngoi 12 n a m 979), tho 56 t u d i D e n t h d ong diiOc d i i n g diidi chan

(9(68-n u i M a Y e (9(68-n d T r i i d (9(68-n g Y e (9(68-n , Hoa L u , (9(68-ngay t r e (9(68-n (9(68-ne(9(68-n cung dien cu D a n h gia ve D i n h T i e n Hoang, Toan

T h i f viet: "Vua tai ndng, thong minh hem ngiidi, dung ItfQc nhd't ddi, quet sach ede hiing tru'dng, noi lai dai thong cua Trieu Vu Be Song khong biet diC phong, khong giit du'cfc iron ddi Dang tiec thay!" (2)

D a i su" gia Le V a n H i i u d a n h gia t a i nang va cong lao to l d n cua D i n h T i e n Hoang t h a t xac

dang: "Tien Hoang tai ndng, sang suot hern ngUbi, dung Itftic nhdt ddi DiCcfng luc nUdc Viet ta khong chu, cac hiing tru'dng cat cii, danh mot cdi ma mUdi hai sit quan than phuc hei, roi md niCdc dong do, ddi xUng Hoang De, dat tram quan, dung sau quan, che do gdn du, chdc la y trdi vi niCdc Viet ta

<1> Theo Dai Viet Si£ ky Toan Thti, trang 158

( 2 ) Dai Viet Sit ky Toan Thtf, Sdd, trang 153, 154

11

lai sink ra bac Thanh Triet de tiep ndi chinh thong cua Trieu Vtfdng chang?

Ngo V i i d n g Q u y e n l a n g i f d i m d d a u cho k y

n g u y e n doc lap, t\i chu D i n h T i e n H o a n g l a v i

a n h h u n g d a n t o e , moi d a u v a d a t n e n t h o n g

n h a t q u o c g i a Biic D a i t a "Chinh thong thuy"

t r o n g den t h d v u a D i n h d Tru'dng Y e n n h i i bang

vang l ^ u l a i n g a n t h u vo cong va v a n t r i "khodng tien vo hau" do "Bac De vii&ng chinh thong cua nutdc Viet ta khdi ddu tii day Cac bac Vua Thanh De'Thdn ke tiep nhau chan tdc sau nay cung deu to

•> * (2) rong theo bdi hoc cua trieu Dinh" D o l a "y trdi sinh ra cho nitdc Viet ta bdc Thanh Nhdn sang sudt dendi tiep quoc thong"(3) '

(1) Dai Viet Sii ky Toan Thii, Sdd, trang 155

(2) Van bia din thd vua Dinh d Tru'dng Yen, huyen Hoa Ltf, tinh Ninh Binh

X3) Le Van Htfu: Dai Viet Sti ky Tiin Bien, Sdd, trang 153

va quet san chua de k i e m song D a n gian t r u y e n

t u n g cau "Cha do cd, me Id chua" de n o i ve s i l x u a t

t h a n cua v u a Le

Cha me m a t sdm, L e H o a n d i 6" cho vien Q u a n sat ho Le ^2^ T h a y "tU each dtia tre nay khong phai nhtf ngiibi thubng" (Toan Thu"), Le Q u a n sat n h a n ong l a m con nuoi, do'i xxl, day do nhu" con de K h i

ldn len, L e H o a n gia n h a p nghia q u a n Hoa L a , theo N a m V i e t ViiOng D i n h L i e n t h a m da cac t r a n

mac, d a n h dep cac stf q u a n cat ca, sdm to ra "la ngUbi phong khodng, co chi ldn, Tien Hoang khen

^ Theo Toan Thii va mot so'tai lieu khdc chip ong que d di

Chau (Thanh Hod)

(2) Co tai lieu noi Id Le LvCdng d di Chdy, (Thanh Hod)

13

Id tri dung, chdc the ndo cung lam dUdc viec, m&i giao cho trong coi 2000 binh si, roi thang den chtic Thdp Dao Tw&ng Quan Dien Tien Do chi huy si?"( 1!

N a m 9 7 1 , ong l a m T h a p Dao T i i d n g q u a n nha

D i n h , tiic la n g i i d i T o n g chi h u y q u a n doi luc bay gid M u a t h u n a m K y M a o (979), D i n h T i e n H o a n g

va D i n h L i e n b i Do T h i c h sat h a i D i n h T o a n m o i 6

t u d i len n o i ngoi Le H o a n chide T h a i h a u Du"dng

V a n Nga giao l a m N h i e p c h i n h d a i t h a n , sau tvt

x i i n g la P h o V i f d n g , q u y e n b i n h t r i e u d i n h Hoa

L i i liic nay deu n a m t r o n g tay ong D a i t h a n n h a

D i n h la D i n h D i e n , N g u y e n Bac, P h a m H a p , cho la ong l a n at vua nho, m U u do c h i e m ngoi, ben hoi

q u a n tvL C h a u ai ( T h a n h Hoa) keo ve bao vay k i n h

t h a n h Hoa Lu", n h a n g deu b i ong giet chet ca

N a m T a n TX (981), n h a T o n g cat b i n h v d i tarn

t i i d n g cam dau sang d a n h nu"6c ta O n g sai P h a m

C\i L a d n g l a m D a i t i i d n g t i e n phong, dan b i n h d i

chohg giQ K h i b a n ke sach x u a t b i n h , P h a m C i i Lu"dng cung cac t a d n g deu mac do n h u n g phuc d i

t h a n g vao t r o n g p h u bao m o i ngtfdi r a n g : "Thiidng ngiCdi co cong, giet ke khong theo menh lenh Id ky

(1) Dai Viet Siiky Toan Thtf, Sdd, trang 167

luat hdnh quan Nay chua thu&ng tre thd, chung

ta dii hei site lieu chei chdng ke dich ben ngodi, may lap dtfOc chut cong thi ai biei cho Chi bang trUdc hay ton Thap Dao Tudng quan lam Thien tii, roi sau se dem quan di danh thi hon" Q u a n si nghe noi the deu ho "Van tue 1 ' T h a i h a u DiiOng

V a n Nga t h a y m o i n g i i d i v u i long quy phuc, sai lay

ao long con mac cho Le H o a n , m d i L e H o a n len

n g o i H o a n g D e , l a y n i e n h i e u l a T h i e n P h u c

n a m thu1 n h a t , giang phong D i n h T o a n l a m

Ve V i f d n g

T h a n g 3 n a m 981 (Tan T y ) , q u a n Tong phat

b i n h x a m lvfdc nttdc ta H a u N h a n Bao va Ton Toan Hu"ng den L a n g Sdn T r a n K h a m To den Tay

Ket, hxiu T r i i n g den song Bach D a n g Le H o a n tvt

l a m tu"6ng chong giac, sai b i n h si dong coc n g a n song Bach D a n g , q u a n Tong r u t l u i N h a vua l a i cho b i n h t i e n den ai C h i L a n g , cho b i n h si gia hang, dat phuc b i n h , chem diidc dau t i i d n g giac la

H a u N h a n Bao Q u a n cua T r a n K h a m To nghe t i n cac canh b i d a n h bai, ben t h u q u a n quay ve nUdc

V u a Le sai cac tvfdng hdp b i n h dudi danh "Quan

15

cua Kham To thua to, chei den qua niia, thay chat day ddng, bat dtfcfc tUdng la Qudch Quan Bien, Trieu Phung Huan dem ve Hoa Ltf Tie day trong nUdc yen tinh Bay toi dang ton hieu la Minh Can ling van than vu thang binh chi nhan qudng hieu Hoang Be"<1!

V e d o i n g o a i , de d a n h lvta n h a T o n g , ong sai

G i a n g C\i V o n g v a V i i d n g T h i e u To m a n g quoc thu"

sang n h a T o n g n o i doi l a D i n h T o a n x i n phong

V u a n h a T o n g du"a thu! t r a l d i : "Ho Binh truyen noi

ba ddi, tram mudn cho Toan lam thong sodi, khanh lam phd, neu Toan khong co tU&ng tai hay con non dai, thi nen bao me con sang quy phuc, doi khi vdo chau, tat se tfu ddi va se cho khanh cd tiet

Cd hai diidng ay, khanh nen chon lay mot dudng"

v (2) ,

V u a deu k h o n g nghe B d i the, L e D a i H a n h sap xep b i n h m a d a n h l a i q u a n T o n g x a m lifdc, l a m nen chien t h a n g p h a T o n g v a n g doi vao t h a n g 3-

981, t a i tao m o t Bach D a n g va C h i L a n g h i e n hach

(V Dai Viet Sitky Toan Thu, Sdd, trang 167

(2) Dai Viet Sit ky Toan ThU, Sdd, trang 165

H a n h lap H o a n g h a u n h a D i n h la Du"dng V a n Nga

l a m D a i T h a n g M i n h H o a n g hau, Su" t h a n Ngo Si

L i e n ban: "Dai Hanh thong dam v&i vd vua, rdi nghiem nhien lap lam Hoang hau thi khong con co long ho then gi niia Lay ldi ay truyen lai ddi sau, chinh con minh lai bat chiidc ma gian dam qua do den ndi mat nUdc, ha chdng phai Dai Hanh gay moi hoa loan u" (

V Con Su" t h a n Ngo Si L i e n t h i noi

ve viec n a y c u n g k h o n g k e m ph&n gay gat: "Le Dai Hanh Id mot ong vua md ra cd nghiep ma lam viec

ay xem nhU cam thu moi rd Hdn niCa mieu hieu Dinh Tien Hoang la Dai Thang Minh Hoang de, the ma Le Dai Hanh lai cong nhien lay hieu vua cu dat ten cho vd minh la khong biet kieng ne qua mite Chep vdo si( sach cho nghin thu che cu'di" '

C6 long n g a i d at tvfOng Le D a i H a n h t h d d den vua

Le (Tru'dng Y e n , H o a Lu

-) h a i dau r o n g bang da

C) Dai Viet Sdky Toan Thii, Sdd, trang 168

(2) Dai Viet Suf ky Tien Bien, Sdd, trang 168

NNVLSTOL-2 17

ngoai cd l a i , p h a i chang c u n g co y phe p h a n

n h u vay?

N a m N h a m N g o ( 9 8 2 ) , L e D a i H a n h t h a n cam

q u a n d a n h C h i e m T h a n h de p h a t t o i v i viec vua Chiem T h a n h da b a t g i a m h a i s i i t h a n nUdc t a l a

T i i M u c va Ngo Tut C a n h V u a L e chem dtfcic dau

vua C h i e m la Phe M i T h u e t a i t r a n , "Chiem Thanh thua to, bat song ditoc binh si khong biet bao nhieu

ma ke; bat dtfdc ky nit trong cung tram ngvtbi vd mot thay tang ngitdi Thien True; lay cac do quy mang ve, thu dtfdc vdng bac, cua bdu ke hang van, san phdng thdnh tri, phd huy ton mieii, vita mot nam thi trd ve Kinh si/"( 1 )

C)f)gi Viet Sit ky Toan Thii, Sdd, trang 169

(2) Thuoc xa Tru'dng Yen, huyen Hoa Lu, tinh Ninh Binh

dong la dien Phong Lvtu, ben tdy la dien Tit Hoa,

ben ta Id dien Bong Lai, ben hitu Id dien Cite Lac,

roi lam lau Dai Van; roi lai ditng lau dien Tru'dng

Xudn lam noi vua ngu, ben canh dien Tru'dng

s (1)

Xudn lai ditng dien Long Loc, lop bang ngoi bac"

N a m C a n h D a n (990), nha Tong sai Tong Cao

va V u d n g The' Tac m a n g che t i e t sang phong t h e m

cho vua h a i chU "Dac Tien" V u a Le sai D i n h

ThUa C h i n h dem c h i n chiec t h u y e n vdi 300 ngUdi

di don K h i doan t h u y e n sU Tong ve den g i n K i n h

do Hoa L u , Le D a i H a n h cho bay t h u y quan d song

Hoang L o n g va chien cu de pho dien V u a Le cam

cu'dng ngUa cung d i vdi sii t h i n , den cu"a M i n h

Dilc, b u n g Che t h i f de t r e n dien, k h o n g lay, noi doi

la di d a n h giac man, b i nga ngvfa dau chan N h a

vua l a i noi, sau nay co Quoc t h u t h i nen cho giao

n h a n ngay d dau dia gidi, dUng p h i e n sU t h a n den

day nUa! SU T 6 h g ve nUdc t a u l a i , vua Tong cung

bang long D e n n a m Q u y T y (993), nha Tong sac

phong cho vua Le D a i H a n h l a m G i a o C h i q u a n

(1) Dai Viet Sti ky Toan Thtf, Sdd, trang 169

v t f d n g , d e n n a m 997 l a i p h o n g l a m N a m B i n h

V v f d n g

T h a n g 3 n a m at T y (1005), v u a Le D a i H a n h mat O n g d ngoi 24 n a m , tho 63 t u d i , dat n i e n hieu

bd yen tinh, cai cong ay tuy nhd Han, nhd Dubng cung khong hdn dUOc Co ngubi hoi: Le Dai Hanh vdi Ly Thdi To, ai han? Trd ldi rang, ve mat dep gian ben trong, danh giac ben ngodi de lam manh

nUdc Viet ta va ra uy vdi ngitdi Tong, thi Ly Thdi

To cong khong bang Dai Hanh Ve mat an uy rd ret, long ngudi suy ton, hudng ntfdc lau ddi, con chdu thd phuc thi Dai Hanh khong bang Ly Thdi

To biet lo tinh hdn The thi Ly Thdi To hem W? Trd ldi rang: Hon thi khong biet, nhUng hay cit xem diic cua Ly hau hefn Le, thi nen cho Ly h&n"^\ Su" t h a n Ngo Si L i e n k h e n rang: "Vua danh ddu dUOc day, chem vua Chiem Thanh de rita cai si nhuc phien di bat giii sit than, phd tan quan Trieu Tong de be cai mtfu vua tdi an chdc, cd the goi la bde anh hiing nhdt ddi vdy" * \

Le D a i H a n h d u n g la bac a n h h u n g cai the, v6i

vo cong oanh l i e t pha Tong, b i n h Chiem, dep loan,

vo yen t h i e n ha, dao k e n h , stfa diidng sa, xay c u n g dien, chan c h i n h t r i e u ctfdng L a ong vua md dau cho le t i c h dien, h a m t h i c h v a n nghe, t i l m i n h cung hat m u a t r o n g cac cuoc v u i , biet su" d u n g n h a n t a i , giao tiep vdi nha T o n g giQ du'dc quoc the X u a t

t h a n tu! ndi t h o n da, tru'dng t h a n h t r o n g c h i n h

0) Dai Viet Sit ky Toan Thu, Sdd, trang 67

(2) Dai Viet Sicky Toan Th\i, Sdd, trang 179

chien, ong da c h t i n g to co m o t n a n g life p h i thvfdng,

m o t t a i n a n g x u a t c h u n g t r o n g viec d i e u h a n h dat nvidc ca ve c h i n h t r i , q u a n sU va v a n hoa Cuoi

t r i e u D i n h , viec c h u y e n giao t r a c h n h i e m g a n h vac giang son, c h a m lo t r a m ho cho L e H o a n luc bay gid k h o n g a i co the t h a y ong du"dc C h i tiec rang, sau ong, c u n g n h i i sau D i n h T i e n H o a n g , cac

V i i d n g tvL k h o n g a i ke nghiep du"dc m o t each x i l n g

dang, cho n e n h a i dong ho D i n h - L e ve vang, hien

hach t r o n g lich sxi n h U n g h a u phuc vo cung ngan

n g u i !

D I N H Q U O C C O N G N G U Y E N B A C

( 9 2 4 - 9 8 0 )

Nguyen Bac la de nhat cong than, mot trong

"Tit Tru" cua n h a D i n h Ong sinh n a m Giap T h a n

(924), cung t u d i va cung l a n g D a i Hutu vdi vua

D i n h Sau nay, ong giup D i n h Bo L i n h b i n h d i n h mUdi h a i s i i quan, lap cong 16n, difdc vua D i n h phong la D i n h Quoc Cong, v i t r i nhu" Te tUdng

t r o n g t r i e u d i n h nha D i n h

Theo gia pha, N g u y e n Bac la con t r a i N g u y § n Thudc, mot gia t i i d n g cua D u d n g D i n h Nghe H i e n nay, gan n u i K y L a n thuoc t h o n V a n Ha, xa Gia Phifdng (Gia V i e n , N i n h B i n h ) con di tich mo phat tich cua ho N g u y e n Bac va ho D i n h Bo L i n h

N a m 9 5 1 , D i n h Bo L i n h day b i n h d dong Hoa Lu" de mutu cau t h o n g n h a t giang sdn N g u y e n Bac

da co m a t ngay tCr buoi dau du"di ngon cd dai nghia

do T r o n g nhQng n a m t h a n g d a n h dep cac su! quan,

Nay thuoc xa Gia PhUdng, huyen Gia Vien, tinh Ninh Binh

23

N g u y e n Bac l u o n l u o n ben c a n h V a n T h a n g V i i d n g

va la v i ttidng d u n g liidc t i e n phong

Theo t h a n pha d i n h B a D a n d T h a n h T r i ( H a Noi), ngay 6-6-967 ( D i n h M a o ) , D i n h Bo L i n h dieu mot dao q u a n do t d d n g N g u y e n Bo c h i h u y t i e n danh s i i q u a n N g u y e n Sieu d T a y P h u L i e t , m o t su" quan m a n h n h a t luc bay gid, n h i i n g n h i e u ngay

D e n nay, boh l a n g T a y P h u L i e t con den t h d cac

t u d n g N g u y e n Bac va N g u y e n Bo l a m T h a n h hoang C h i e n t h a n g T a y P h u L i e t p h a t a n s i i q u a n

N g u y e n Sieu co y n g h i a q u y e t d i n h t r o n g viec k e t thuc t h a n g l d i cong cuoc dep l o a n 12 su" q u a n , diia giang sdn ve m o t m o i cua n g h i a q u a n H o a Lu" do

V a n T h a n g V i i d n g t h o n g l i n h

N g u y e n Bac tru'dng t h a n h n h a n h chong, t r d

t h a n h m o t v i t i i d n g t a i ba bac n h a t cua V a n T h a n g

Anh: Tiidng Binh Quoc Cong Nguy in Bac thd

d din ho Nguyin, thon Ngo ThUdng, xa Ninh -Hod, huyen Hoa Lti, tinh Ninh Binh

Vuong K h i D i n h Bo L i n h l e n ngoi Hoang de,

N g u y e n Bac diidc xep l a De n h a t cong t h a n , d d n g dau cac q u a n v a n vo; n h i i n g k h i t h i e t t r i e u , ong

k h i e m t o n ngoi sau D i n h D i e n , v i ong cho rang,

D i n h D i e n cung l a b a n dong nien, dong hiidng, l a i cung ho v d i v u a D i n h

C h u y e n ke l a i r a n g , sau k h i dep loan 12 s i i

q u a n t h a n g l d i , v u a D i n h p h a n v a n nen lay v i h i e u

cu la V a n T h a n g V i i d n g hay x i i n g de C h i n h D i n h Quoc Cong N g u y e n Bac t a u r a n g :

"Ngay nay, nhd vua da thong nhat bd coi, thu giang sdn ve mot moi, dan chiing khap noi mot long quy phuc, co thiic Itfc manh hdn hdn Ly Nam

De va Ngo Viidng Quyen triidc day, tai sao chi xtfng viidng ma khong xtfng de nhii cac trieu vua phtfOng Bdc? Nhd vua khong len ngoi Hoang de, diing nen chinh thong cua nWdc Dai Co Viet ta thi con ai lam dtfdc viec do? Triidc day, nhd Nam Hdn dem hang van quan thuy bo sang xdm Itidc ntfdc ta da bi Ngo Viidng Quyen danh cho tan tdc d ciia song Bach Ddng Nay nhd vua cd binh hiing, tiidng manh gap nhieu ldn thi sdgi giac Bac?"

25

Nghe l d i k h u y e n cua N g u y l n Bac, cac d a i t h a n dong t h a n h d a n g v i h i e u , D i n h Bo L i n h q u y e t d i n h xUng H o a n g de, h i e u l a D a i T h i n g M i n h

cd ldi ve sii dat hiem, nen lai dong do d Hoa Lu (nay Id phu Triidng Yen)" (2 \

N a m T a n M u i ( 9 7 1 ) , N g u y l n Bac diidc Dai

T h a n g M i n h H o a n g D e gia p h o n g l a Khai quoc cong than, Phu quoc, Thiia tiidng, Thdi Te Dinh Quoc Cong, tUc la vi Te tiidng ddu tien trong lich

Dam Thon ttic Bam Gia Loan nay thuoc Gia Tien vd Gia Thang, huyen Gia Vien, tinh Ninh Binh

( 2 )

Bai Viet Su" ky Toan thu, Sdd, trang 154

sii ntfdc ta tU theky thiiX Luc nay ong vita 47 t u d i

ddi L a m o t v i Te tiidng, ong cung r a t c h u y t i e n cii ngiidi h i e n t a i cho v u a D i n h K h i vua D i n h d i n h trao.cho ong ca c h i n h quyen va b i n h quyen, ong da

t i i choi m a t i e n cvL Le H o a n , m o t v i e n t i i d n g tre day

tai nang, h i e n dang diidi quyen N a m V i e t V i i d n g

D i n h L i e n , len l a m T h a p Dao T i i 6 n g q u a n (chiic Tong chi h u y q u a n doi t h d i D i n h )

T r o n g ngot 10 n a m , v d i v i t r i la ngiidi d i i n g dau

bo m a y h a n h c h i n h t r i e u D i n h , N g u y e n Bac da giup vua D i n h xay d i i n g he t h o n g c h i n h quyen phong k i e n tap t r u n g , t h o n g nhat, xoa bo cat c i i , xay t h a n h dap hao, l a m cung dien, dat t r i e u n g h i

Ve k i n h te, nha D i n h da c h u t r o n g p h a t t r i e n nong nghiep va md m a n g n g a n h nghe t h u cong Ve q u a n sii, da xay d i i n g q u a n doi t h o n g n h a t gdm 10 dao, phien che t h a n h cac 1Q, tot D a y la liic l ^ d n g q u a n doi k h a h u n g m a n h liic bay gid va la liic l ^ d n g c h u liic de pha Tong, b i n h C h i e m sau nay Ve ngoai giao, q u a n he bang giao v d i n h a Tong luc bay gid

cung r a t t h a n h cong T r o n g vong 8 n a m , til n a m

969 den n a m 977, t r i e u D i n h da 5 l a n c\i p h a i doan

sii gia sang T r u n g Quoc giao hao va diiOc nha Tong

27

cxi sii t h a n sang dap le L i n dau t i e n t r o n g l i c h sd

dan toe, phong k i e n T r u n g Quoc cong n h a n niidc ta

la mot niidc doc lap, t u chu P h a n H u y C h u n h a n xet: 'Den k h i D i n h T i e n H o a n g b i n h d i n h cac sii quan, k h o i phuc va m d m a n g bd coi, bay gid T r u n g Quoc m d i cong n h a n niidc t a d i i n g r i e n g la mot nude" i v

N g u y e n Bac h o i q u a n d ai C h a u ( T h a n h Hoa) keo

ve Hoa Lu" de d a n h Le H o a n Su' cu chep: "Bay gid Hoan mdi chinh don binh si, danh nhau vdi Dien, Bac d Tay Do (Thanh Hod) Dien, Bac thua chay, lai dem thuy quan ra danh Hoan nhan gid phdng liia dot chien thuyen, chem Dien tai tran, bat diidc Bac dong cui diia ve kinh su: ke tdi ben chem ddu derao" (2)

C) Phan Huy Chu: Lich triiu hien chtfdng loai chi

(2) Dai viet Sii ky Toan Thtf, Sdd, trang 159

Theo gia pha t h i N g u y l n Bac b i h a n h quyet ngay 15-10 n a m K y Mao, tflc la ngay 7-11-979 6 Ngo K h e Thu-dng( 1 ), ngoai t h a n h Hoa L i i K i n h

T h a n h Hoa L u co 9 vong t h a n h , Ngo K h e ThiiOng

la vong t h a n h t h d 7, la n h i e m sd cua ong k h i con song D e n nay 0 day v a n con den t h d va co tUdng cua ong

Sau k h i N g u y e n Bac b i h a n h quyet, gia t h a n cua ong liiOm xac, dua xuong t h u y e n cho ve an

t a n g t a i D a i Hi3u que nha D e n thdi nha L y , ong dUdc t r u y phong la Phuc T h a n

K h i ban ve viec D i n h D i e n va N g u y e n Bac day quan chong l a i Le Hoan, Sii t h a n Ngo Si L i e n viet

t h a t c h i l y va xac dang: "Ngay xtfa, Chu Cong^ la ngtfbi ton that rat than giup vua con nho tudi, con khong khoi co ldi giem pha Le Hoan la dai than ho khdc, tay nam binh quyen, lai lam viec nhtf Chu Cong, thtfdng tinh con ngd, hudng chi la Nguyen Bac d chiic thu tiidng vd Dinh Dien la dai than

^^Nay thuoc xa Ninh Hod, huyen Hoa Lit, tinh Ninh Binh (2) Chu Cong: Ngtfbi thdi Chu (Trung Quoc) nhiep chinh cho chau ruot Thanh Vtfdng khi con nho tuoi

29

ciing ho? Viec khdi binh ay khong phai la lam loan,

la mot long phb ta ho Dinh, danh Hoan khong diiOc ma chet, cai chet ay la dang cho"^\

Sau k h i N g u y e n Bac b i h a n h quyet, con chau ong bo l a n g chay l e n Bac N i n h va vao T o n g Son ( T h a n h Hoa) N g u y e n Bac co h a i con t r a i la

N g u y e n De va N g u y e n D a t Sau nay N g u y e n De va

N g u y e n D a t da g i u p L y Cong U a n l a t do L e Ngoa

T r i e u , len ngoi vua, t h a y n h a T i e n L e da muc nat Dong N g u y e n De, con ca N g u y e n Bac, ve sau cung r a t p h a t dat N g u y e n T r a i thuoc ddi t h d 10,

N g u y e n H o a n g (2), chua N g u y e n dau t i e n m d mang

va gay nen nghiep l d n n h a N g u y e n sau nay thuoc ddi t h d 15 cua N g u y e n B a c( 3l

N g u y e n Bac l a m o t t r o n g n h i i n g n h a n v a t lich

sd x u a t sac cua dat niidc t a cuoi the k y X , la v i anh

h u n g dan toe cd cong l d n t r o n g s i i nghiep thong

( 1 ) Dai viet Sie ky Toan Thu, Sdd, trang 160

(2) Nguyin Hoang: Thdi To nhd Nguyin (1558-1612) que d Gia Mieu, Ha Trung, Thanh Hod

(3) Theo bdi "May van de ve dong ho, gia dinh vd cuqc ddi Nguyen Trai" cua Phan Huy Le vd Nguyen Phan Quang Nghien cdu lich su! so'3-1980

n h a t dat mldc, d i i n g nen c h i n h t h o n g D a i Co Viet

Co k h a n h i e u tho van, cau doi ca ngdi cong ddc cua

ong TH diidng ho N g u y e n d t h o n V i n h N i n h , xa

Gia P h i l d n g (huyen Gia V i e n , t i n h N i n h B i n h ) la que hGdng cua ong, cd btic dai t i l r a t dang t i l hao

"Khcfi Nguyen dtfbng" (khoi dau dong ho Nguyen)

Den t h d ong d Ngo H a ( N i n h Hoa, Hoa Lu-, N i n h

B i n h ) cung cd bile dai t i l "Trung quan nhat nguyet"

(trong sang nhu" m a t t r d i , m a t trang) D e n t h d hq

N g u y l n d Gia M i e u (Ha T r u n g , T h a n h Hoa) co doi cau doi r a t hay n d i len sii noi tiep ve vang cua dong ho N g u y e n :

"Due xudt Gia Mieu vtfting tich hien

Khanh Itfu Dai Hitu tiictng mon quang"

T a m dich: Cda t i i d n g phuc day l a n g D a i Hutu

Dong ViCdng ndi d dat Gia Mieu

31

TRUNG Q U O C V U O N G

L E L O N G C A N H

Le Long Canh con co ten goi khac la Le Long

K i n h , con thu: c h i n cua L e D a i H a n h , chide v u a cha

phong t\idc l a T r u n g Quoc V i i d n g

K h i L e L o n g D i n h giet L e T r u n g T o n g (Le Long Viet, 1005) de ciidp ngoi, ong k h o n g phuc, ben hiep vdi N g i i Bac V i i d n g L e L o n g C a n c h i e m t r a i P h u

L a n (nay thuoc xa P h u V e , h u y e n A n T h i , t i n h

H i i n g Y e n ) L e N g o a T r i e u p h a i q u a n d i d a n h dep, ong cam quan, cd' t h u chohg l a i quyet liet Ngoa

T r i e u k h o n g t h e nao dep diidc A n h em ong dai dang d a n h n h a u n h i e u n a m , cho den k h i s i i nghiep

n h a L e thuoc ve t a y ho L y (1010)