Vận dụng phương pháp tranh luận trong dạy học nhân vật lịch sử việt nam ( thế kỷ x – XIX ) ở trường THPT nhằm phát triển tư duy phản biện của học sinh

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRANH LUẬN TRONG DẠY HỌC NHÂN VẬT LỊCH SỬ VIỆT NAM ( THẾ KỶ X – XIX ) Ở TRƯỜNG THPT NHẰM PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHẢN BIỆN CỦA HỌC SINH Thảo luận là phương pháp có ưu điểm là phát huy đ.

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRANH LUẬN TRONG DẠY HỌC NHÂN VẬT LỊCH SỬ VIỆT NAM ( THẾ KỶ X – XIX ) Ở TRƯỜNG THPT NHẰM

PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHẢN BIỆN CỦA HỌC SINH

Thảo luận là phương pháp có ưu điểm là phát huy được sự tương tác giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh với học sinh và giữa học sinh với nhau về nội dung kiến thức Tổ chức cho học sinh thảo luận sẽ giúp các em nhận thức toàn diện, sâu sắc hơn về một nhân vật lịch sử, một sự kiện lịch sử Việc sử dụng phương pháp nghị luận trong dạy học về nhân vật lịch sử ở nhà trường còn góp phần phát triển

tư duy phê phán cho học sinh - một kỹ năng quan trọng quyết định người học có thành công hay không Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh thảo luận về nhân vật lịch sử dưới 3 hình thức: thảo luận nhóm, thảo luận cá nhân và thảo luận giữa thầy

và trò Mỗi hình thức đều có những ưu điểm riêng đòi hỏi giáo viên phải nắm vững

kỹ thuật để vận dụng có hiệu quả

1 Giới thiệu

Giờ học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay không còn độc thoại như xưa mà là đối thoại Học sinh được tự do tranh luận, bác bỏ ý kiến của người khác, bảo vệ ý kiến của mình và đặt câu hỏi Quá trình bác bỏ hay bảo vệ một ý kiến đòi hỏi học sinh phải có những hiểu biết nhất định về vấn đề, khả năng tư duy độc lập; bày tỏ ý kiến chủ quan của mình và tự tin, tự chủ, năng động Đây là một cách tuyệt vời để tăng tương tác giữa học sinh-giáo viên, học sinh-học sinh, học sinh-kiến thức và học sinh-các nguồn bên ngoài Ngoài ra, đặc thù của môn học lịch sử là quá khứ, không thể tiếp xúc trực tiếp với các nhân vật lịch sử mà chỉ dựa vào các nguồn sử liệu nên vẫn sẽ có những ý kiến khác nhau về cùng một nhân vật lịch sử Với đặc điểm này, Việc sử dụng phương pháp tranh luận trong dạy học nhân vật lịch sử là rất cần thiết và phù hợp, không chỉ đáp ứng nhu cầu nhận thức, hứng thú học tập của học sinh; Đó cũng là một cách để nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn

Cho đến nay đã có một số công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế bàn về phương pháp lập luận nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh phổ thông

Trong số này có “ Tư duy phản biện, đọc và viết: hướng dẫn ngắn gọn về lập luận ” của Hugo Bedau, Nhà xuất bản Boston, 2008; “ Giáo dục, quyền tự chủ và

tư duy phản biện ” của Christopher Winch, London, New York: Routledge, 2006, hoặc “Những vấn đề quan trọng trong giáo dục: Đối thoại và phép biện chứng ”

của Jack L Nelson, Stuart B Palonsky, Mary Rose McCarthy, Lời nói đầu: Nell Noddings New York McGraw Hill Higher Education, 2010, v.v Những công

trình này đã dành nhiều không gian để phân tích tư duy phản biện là gì và ứng dụng nó vào cuộc sống như thế nào

Gần đây, các nhà nghiên cứu và giáo dục Việt Nam đã xuất bản các tạp chí đề cập đến vai trò của tư duy phản biện và biện pháp hình thành, phát triển tư duy phản

biện cho sinh viên trong giảng bài ở nhà trường Việt Nam, đó là “Đẩy mạnh hoạt động phản biện của sinh viên đại học bán thời gian trong giảng dạy” Giáo trình tiếng Việt” , của Nguyễn Văn Tu1 “ Phát huy khả năng lập luận phản bác của học sinh THPT trong dạy văn ” của Bùi Thế Hùng2 “Nâng cao và phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong quá trình dạy học” của Nguyễn Gia Cầu3 , v.v

Tạp chí Giáo dục số 102 năm 2004 “Rèn luyện năng lực tự học cho học sinh trong giờ học văn, sử có sử dụng thao tác lập luận” của Phạm Thị Xuyến đã phân tích

rất cặn kẽ về tác dụng của thao tác lập luận trong dạy học cũng như giới thiệu những tác phẩm hay nhất cách tổ chức cho học sinh tranh luận trong giờ học văn,

sử, tức là tạo tình huống học tập Tác giả cho rằng “Tổ chức cho HS tranh luận, nêu câu hỏi là một cách học có phê phán, vừa nâng cao kiến thức, vừa rèn luyện khả năng độc lập tư duy, tự học cho HS, đó là phép biện chứng của học hỏi -hiểu ” [4 ; 27]

Tại Hội nghị CDIO Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2010, “Giới thiệu một số phương pháp dạy học đổi mới giúp sinh viên học tập tích cực, trải nghiệm và đạt chuẩn đầu ra CDIO” của Nguyễn Thanh Hải, Phùng Thúy Phương,

Đồng Thị Bích Thủy, giới thiệu phương pháp Think-pair-share, trong đó giáo viên nêu vấn đề cần tranh luận, xác định thời lượng và cách thức thảo luận, học sinh làm việc theo cặp, lắng nghe và phát biểu quan điểm, bảo vệ và phản bác Các tác

giả khẳng định “Thông qua thảo luận và tranh luận tập thể, các ý kiến cá nhân được bộc lộ, khẳng định hoặc bác bỏ; qua đó học sinh nâng mình lên một tầm cao mới” [5 ; 5]

Bên cạnh đó, đã có nhiều công trình nghiên cứu về tư duy phản biện cũng như sự hình thành và phát triển tư duy phản biện trong dạy học

2 Nội dung

2.1 Một số quan niệm liên quan

Phương pháp tranh luận là cách tiếp cận của giáo viên nhằm khuyến khích học

sinh suy nghĩ và đánh giá một chủ đề nào đó theo những cách khác nhau, thậm chí trái ngược nhau Sau đó, dựa trên kết quả tìm được, giáo viên tổ chức cho trẻ thảo luận về vấn đề đó Sinh viên sẽ đưa ra và bảo vệ quan điểm của mình, đồng thời

thuyết phục đối phương bằng những lập luận, dẫn chứng xác thực để làm sáng tỏ các khía cạnh khác nhau của vấn đề, đồng thời làm giàu kiến thức cá nhân theo mục tiêu và nhiệm vụ giảng dạy

Bản chất của phương pháp này là giáo viên thúc đẩy và tổ chức; người học tích cực trao đổi, thảo luận, tranh luận, linh hoạt, sáng tạo tiếp thu kiến thức một cách vững chắc và hiệu quả Giáo viên là người tạo động lực, khuyến khích học sinh tự do suy nghĩ, phát biểu, thảo luận để giải quyết vấn đề Giáo viên nêu yêu cầu; những nội dung, vấn đề chính để người học tự nghiên cứu, tự tranh luận và trả lời câu hỏi Trong quá trình thảo luận, người dạy nêu ý kiến phản bác lại ý kiến của người học, tranh luận và cùng người học thảo luận các vấn đề các vấn đề Ở giai đoạn này, giáo viên phải coi trọng gợi mở tư duy, khuyến khích người học suy nghĩ độc lập, sáng tạo, phù hợp với thực tiễn để các chủ đề tranh luận phong phú, sinh động hơn Việc sử dụng phương pháp tranh luận trong dạy học nhân vật lịch sử góp phần phát triển tư duy phản biện của học sinh Tư duy phản biện là một quá trình tư duy biện chứng bao gồm việc phân tích, lựa chọn, sàng lọc và đánh giá các thông tin hoặc vấn đề đã có dưới một góc nhìn khác để làm sáng tỏ và khẳng định lại tính đúng đắn của vấn đề Quan điểm còn lại mang tính khoa học, dựa trên cơ sở lý luận, thực tiễn và lập luận logic bảo đảm tính khả thi Tư duy phản biện sẽ giúp cho quá trình hoạt động và nhận thức tránh được sự chủ quan, duy ý chí, áp đặt [6 ; 28] Tư duy phản biện không chỉ đơn thuần là sự tiếp nhận và duy trì thông tin một cách thụ động; chính quá trình tranh luận sẽ phản lại kết quả của một quá trình tư duy khác nhằm xác định lại tính chính xác của thông tin

Dựa trên nghiên cứu gần đây, các nhà giáo dục đang khuyến khích các trường học tập trung hơn vào việc dạy tư duy phản biện cho người học Phương pháp phê bình

sư phạm giúp người học có khả năng tự phê bình một cách có ý thức, thúc đẩy sự giải phóng và phát triển trí tuệ của mỗi người, trao quyền cho người học, giúp người học tự giúp mình thoát khỏi sự áp đặt, từ đó thúc đẩy họ tìm tòi, lĩnh hội tri thức và vươn tới sự sáng tạo Đó là mục tiêu cuối cùng của giáo dục Tư duy phản biện cũng là một kỹ năng quan trọng quyết định người học có thành công hay không Nó giúp người học suy nghĩ rõ ràng và hợp lý

2.2 Ý nghĩa của phương pháp tranh luận đối với việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh

Trong dạy học lịch sử có rất nhiều phương pháp kích hoạt và phát triển tư duy phản biện của học sinh như dạy học nêu vấn đề, thảo luận, dạy học theo nhóm Tuy nhiên, tranh luận là phương pháp chủ đạo trong việc phát triển tư duy phản biện

của học sinh Đồng thời, phát triển tư duy phản biện là lợi ích lớn nhất mà phương pháp tranh luận mang lại Tư duy phản biện và phương pháp tranh luận có mối quan hệ biện chứng chặt chẽ với nhau: một mặt, tư duy phản biện tạo tiền đề để thực hiện có hiệu quả phương pháp tranh luận trong dạy học; Mặt khác, thông qua các hoạt động dạy học theo phương pháp trên, tư duy phản biện ngày càng được hình thành và phát triển

Thứ nhất , tranh luận là cách tốt nhất để hình thành những kỹ năng cơ bản của một

người có tư duy phản biện KB Beyer, trong nghiên cứu của mình (1995), vạch ra những đặc điểm thiết yếu của một nhà tư duy phản biện: 1) Không thiên vị; 2) Biết

sử dụng tiêu chuẩn; 3) Có khả năng tranh luận; 4) Khả năng suy luận; 5) Xem xét vấn đề từ nhiều khía cạnh khác nhau; 6) Áp dụng các kỹ thuật tư duy [7 ; 19] Tất

cả những tiêu chí này đều được hình thành và rèn luyện trong quá trình tranh luận

Thứ hai , tổ chức cho học sinh tranh luận là một cách để giáo viên thúc đẩy các em

tự đánh giá lại nhận thức và kiến thức của mình Tự trong suy nghĩ học sinh sẽ tự

đặt ra những câu hỏi cho mình như: “Tại sao họ lại nói về điều này?” hay “ Quan điểm của bạn có đúng không? ”… Qua đó, các em có thể tự hiểu và điều chỉnh

những hiểu lầm, phản hồi những cách nhìn sáng tạo, tiến bộ Đây là một hình thức

tự phê bình…

Thứ ba , khi tranh luận và bảo vệ ý kiến của mình hoặc bác bỏ ý kiến của người

khác, học sinh trải qua một quá trình tư duy, suy ngẫm, xem xét, đánh giá vấn đề, kết hợp với việc thuyết phục người khác bằng hệ thống lý luận phù hợp Đây là một thao tác quan trọng, thường được đặt ra cho những ai có tư duy phản biện trước mọi vấn đề Thông qua thảo luận, học sinh nắm kiến thức một cách chắc chắn, sâu sắc và có tính phản biện

Thứ tư , tư duy phản biện là kỹ năng thu thập, tiếp nhận có chọn lọc, xem xét thông

tin một cách chủ động để giải quyết vấn đề Như vậy, thông qua quá trình tranh luận, học sinh sẽ tiếp thu được nhiều kiến thức mới bổ ích từ thầy cô và bạn

bè Kiến thức thu được từ các cuộc tranh luận là kiến thức “tinh”, đã được xem xét

kỹ lưỡng; bền vững và giàu có; Nó có tác dụng khai sáng, gợi mở cho họ nhiều điều mới mẻ, sáng tạo Thông qua đối thoại thầy trò, hợp tác với bạn bè dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh phát huy những kiến thức cơ bản đã tích lũy được để học cách giải quyết vấn đề, từ đó, các em sẽ trưởng thành trong quá trình học tập

Cùng với sự kiện và biến cố, nhân vật là một bộ phận cấu thành của dòng chảy lịch

sử Đó là những con người làm nên lịch sử, những con người kiệt xuất trên nhiều

lĩnh vực khác nhau, tạo nên bước ngoặt về một mặt nào đó được quốc gia hay thế giới công nhận Nhân vật lịch sử là sản phẩm của một hoàn cảnh lịch sử cụ thể, bị chi phối bởi thời đại mà họ sống và hoạt động của họ có tác động nhất định đến

hoàn cảnh lịch sử đó Trong “ Từ điển thuật ngữ Lịch sử phổ thông ” có ghi:

“ Nhân vật lịch sử là người có vai trò nhất định trong một sự kiện lịch sử, một giai đoạn lịch sử ” [8 ; 266]

Vì nhiều lý do như có thêm hướng nghiên cứu mới, sự khác biệt về quan điểm nghiên cứu hay sự thay đổi của thời thế đã tạo nên cái nhìn đa chiều về một nhân vật lịch sử Điều này thường xảy ra với những người có hành động gây tranh cãi trong nghiên cứu, cả tích cực và hạn chế dưới các khía cạnh khác nhau Có những người bị sử sách phong kiến lên án, nhưng với những nghiên cứu mới nhất đã có

sự thay đổi tích cực và cởi mở hơn trong cách đánh giá Trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến nửa đầu thế kỷ XIX, có rất nhiều nhân vật mà giáo viên có thể tổ chức cho học sinh tranh luận ( Bảng 1 )

2.3 Một Số Hình Thức Sử Dụng Phương Pháp Tranh Luận Trong Dạy Học Lịch Sử Ở Trường Trung Học Phổ Thông

Trước khi tổ chức tranh luận, giáo viên phải lựa chọn hình ảnh và các vấn đề liên quan sao cho phù hợp với trình độ, kinh nghiệm và hoàn cảnh cụ thể của học sinh Chủ đề phải hấp dẫn và phù hợp với người học Việc chuẩn bị tranh luận phải được tiến hành nghiêm túc, không được cẩu thả; không nên tiến hành một cách ngẫu nhiên, tùy tiện; Có thể cho học sinh chuẩn bị trước ở nhà (giáo viên nêu câu hỏi, định hướng khám phá hình, khuyến khích học sinh đưa ra quan điểm sau khi đọc tài liệu; giáo viên nên tham khảo tài liệu tham khảo và chuẩn bị câu hỏi trước khi tham gia trong cuộc thảo luận) Nếu trong lớp có vấn đề gì nảy sinh, giáo viên phải dành thời gian hợp lý để học sinh chuẩn bị Sự chuẩn bị tốt sẽ là tiền đề cho một cuộc tranh luận thành công

Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh tranh luận về nhân vật lịch sử dưới ba hình thức: thảo luận nhóm, tranh luận cá nhân và tranh luận giữa học sinh với học sinh Mỗi hình thức đều có những ưu điểm và kỹ thuật riêng cần được vận dụng linh hoạt

- NhómNghị luận: Đây được coi là hình thức lập luận được sử dụng phổ biến nhất

trong dạy học Giáo viên kết hợp nhuần nhuyễn và đồng thời hai phương pháp này, tạo hiệu quả “kép” khi áp dụng dạy học theo nhóm trong thảo luận Với hình thức thảo luận nhóm, các em cùng nhau làm việc, tương tác và cộng tác với nhau trong việc tìm tài liệu, đưa ra và thống nhất quan điểm, thảo luận nhóm để đưa ra các lập

luận nhằm thể hiện quan điểm của nhóm mình và hỗ trợ nhau kịp thời Qua đó, họ tìm thấy những giá trị của công lý dựa trên sự bình đẳng và đoàn kết Ngoài ra, tinh thần làm việc nhóm của các thành viên còn ảnh hưởng đến sự phát triển tư duy phản biện, tính khách quan và tư duy logic Phần thảo luận nhóm cũng tạo không khí thực sự cho lớp học khi các thành viên đều phải nỗ lực tìm cách bảo vệ quan điểm của đội mình

 Bảng 1 Nhân vật lịch sử Việt Nam (thế kỷ X-XIX) để tranh luận

Để tổ chức thảo luận nhóm giáo viên phải chuẩn bị một kế hoạch thật cụ thể Từ bài trước, giáo viên phải nêu vấn đề cần tổ chức lập luận (tức là hình vẽ để lập luận), sau đó chia nhóm và yêu cầu học sinh tìm hiểu vấn đề ở nhà cùng với dẫn chứng để chứng minh luận điểm đó của giáo viên sự định hướng Định hướng mà giáo viên đưa ra cho từng nhóm phải cụ thể, rõ ràng, có sự phân biệt trên cùng một nhân vật lịch sử

Ví dụ: Khi dạy bài 17 lớp 10-THPT: Sự hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến (từ thế kỉ X đến thế kỉ XV ), giáo viên có thể tổ chức cho học sinh tranh

luận về một nhân vật có ảnh hưởng lớn đến lịch sử của dân tộc nhưng ít được nhắc đến trong sách giáo khoa bậc phổ thông và còn nhiều tranh cãi xung quanh nhân

vật này, nhất là về việc lập ra nhà Hồ thay cho nhà Trần (1400), đó là nhân vật Hồ Quý Ly

Sau khi dạy Unit 16, giáo viên sẽ giao bài tập về nhà bằng cách nêu vấn đề tranh luận, chia nhóm và giao nhiệm vụ cho các nhóm thực hiện nghiên cứu theo định hướng của giáo viên

"Tiết sau, chúng ta sẽ lập luận về một nhân vật lịch sử - nhân vật Hồ Quý Ly Sự xuất hiện của Hồ Quý Ly và nhà Hồ vào cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XIV là một hiện tượng lịch sử đặc thù Thời đại Hồ Quý Ly cầm quyền và triều đại của nhà Hồ tuy ngắn ngủi nhưng với những cải cách của mình, ông được nhiều học giả đánh giá là nhà cách tân lớn với những chủ trương toàn diện, táo bạo và triệt để đánh giá về vấn đề này cho đến nay vẫn còn rất nhiều quan điểm, nên chúng ta cần có cái nhìn tổng thể, đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể để có những nhận xét thấu đáo

và đúng đắn nhất

Lớp học được chia thành hai nhóm:

+ Nhóm 1 : Nhà Hồ thay nhà Trần là quy luật tất yếu của lịch sử Hồ Quý Ly là

một nhà cải cách vĩ đại, táo bạo và quyết liệt

+ Nhóm 2 : Hồ Quý Ly lập ra nhà Hồ thay nhà Trần là hành động phản nghịch

cướp ngôi đáng bị lịch sử lên án Cải cách của Hồ Quý Ly không có đóng góp gì đáng kể”

- Tranh luận cá nhân : Hình thức này phát huy được tính tích cực, chủ động của

mỗi học sinh trong học tập, đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ dạy học hiện nay Đối với thảo luận nhóm, có một số sinh viên không làm việc, còn đối với tranh luận cá nhân, tất cả sinh viên đều phải nghiêm túc làm việc vì kết quả nghiên cứu sẽ được phản ánh trong quá trình thảo luận Những tranh luận cá nhân có thể giúp học sinh khám phá những giá trị tiềm ẩn của bản thân như khả năng hùng biện trước đám đông, khả năng tư duy logic hay khả năng tự chủ Họ sẽ phải tự mình làm mọi việc

từ tìm kiếm thông tin liên quan, đánh giá thông tin cho đến đưa ra tuyên bố Các

em sẽ trưởng thành hơn, quyết đoán và bản lĩnh hơn khi phải bảo vệ quan điểm của mình trước thầy cô, bạn bè

Với hình thức này, GV có thể tổ chức tranh luận theo hai cách: 1) Tổ chức tranh luận có sự chuẩn bị của HS ở nhà, tương tự như thảo luận nhóm nhưng khi giao nhiệm vụ GV không chia nhóm mà để HS hoạt động độc lập 2) Giáo viên nêu vấn

đề tranh luận ngay tại lớp, đồng thời gợi mở cho học sinh những thông tin khác nhau, những đánh giá khác nhau về nhân vật lịch sử đó, kết hợp với những câu hỏi

gợi mở gây mâu thuẫn trong suy nghĩ và kích thích tư duy phản biện ở mỗi học sinh Nó giúp thúc đẩy học sinh đưa ra và bảo vệ ý tưởng của riêng mình

Ví dụ: Khi dạy tiết 1 bài 21 - lớp 10 THPT: Những biến đổi của nhà nước phong kiến thế kỉ XVI - XVIII , giáo viên có thể tổ chức tranh luận về nhân vật Mạc Đăng

Dung bằng cách nêu vấn đề ngay tại lớp với các nguồn tư liệu khác nhau nêu ý kiến để học sinh suy nghĩ, tranh luận

"Năm 1527, Mạc Đăng Dung xin nhường ngôi cho vua Lê, lập triều đại mới - nhà Mạc Xung quanh sự kiện này và nhân vật Mạc Đăng Dung có nhiều ý kiến khác

nhau Cụ thể có hai khuynh hướng: bênh vực và lên án Mạc Đặng Dung _ _ Phản

ánh toàn bộ bộ sử Việt” ( Khâm định Việt sử thông giám cương mục ) hoặc “Việt Nam sử lược tóm tắt” ( Việt Nam sử lược )), các sử gia đã có những đánh giá khắt khe đối với Mạc Dung Dung và vương triều Mạc Nhà Mạc bị coi là “ kẻ soán ngôi ” nên nhà Mạc bị xếp vào hàng phụ và Mạc Đăng Dung bị coi là “ loạn thần ”

hay “ kẻ soán ngôi ” 2) Xu hướng bôi xấu, minh oan cho nhà Mạc và Mạc Đăng Dung Gần đây, các nhà khoa học đã có cái nhìn cởi mở và khách quan hơn khi

xem xét vấn đề Mạc Đăng Dung Sự xuất hiện của Mạc Đăng Dung trên chính trường là tất yếu, đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi của xã hội lúc bấy giờ Ngoài ra, trong thời kỳ cầm quyền của Mạc Đăng Dung, ông cũng có nhiều tiến bộ và đóng góp đáng kể cho đất nước về kinh tế, văn hóa, giáo dục và tư tưởng Ông là một danh nhân có nhiều đóng góp to lớn cho lịch sử dân tộc

Vậy em có ý kiến gì khi đánh giá về nhân vật Mạc Đăng Dung?

- Thầy trò tranh luận: Với nền giáo dục hiện đại, đây là cách để giáo viên hiểu học

sinh và phát huy tối đa tính dân chủ trong giáo dục, " nền giáo dục coi trọng dân chủ là nền giáo dục tiến bộ "9 Với sự kích thích kịp thời của giáo viên, học sinh

có thể mạnh dạn phát biểu ý kiến, thắc mắc, kể cả những quan điểm trái ngược với

ý kiến của giáo viên Khi dạy về nhân vật lịch sử, giáo viên nên áp dụng hình thức này sẽ tạo không khí cởi mở, thoải mái trong lớp học Ở đó, học sinh có thể tranh luận với giáo viên để bảo vệ ý kiến của mình với lập luận chặt chẽ và dẫn chứng

thuyết phục Hình thức này sẽ phá vỡ quan niệm “ thầy giảng - trò nghe ” khắt khe,

lạc hậu và thầy luôn đúng

Khi dạy một nhân vật lịch sử, trong trường hợp có vấn đề cần tranh luận, giáo viên

sẽ nêu những ý kiến khác nhau và cung cấp tài liệu, nguồn tư liệu để học sinh có những hiểu biết nhất định về nhân vật đó Sau đó, giáo viên sẽ kích thích tư duy phản biện của học sinh bằng cách đưa ra ý kiến của mình ngay lập tức Giáo viên phải làm cho học sinh cảm nhận được sự bất hợp lý, không phù hợp giữa tài liệu

đưa ra với ý kiến của giáo viên Từ đó, các em có thể mạnh dạn đưa ra những ý kiến khác biệt của mình dưới góc độ của thầy và tranh luận với thầy

Ví dụ: Khi dạy học mục I.1 bài 19- lớp 10 THPT: Các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỉ X đến thế kỉ XV , giáo viên có thể tổ chức cho học sinh tranh

luận về nhân vật Dương Vân Nga

“Thái hậu Dương Vân Nga là con gái của một thuộc hạ của Tiết độ sứ Dương Đình Nghệ, quê ở tỉnh Ái (nay là Thanh Hóa) Bà là vợ vua Đinh Tiên Hoàng Sau khi vua Đinh và con trưởng là Đinh Liễn bị ám sát, bà đã trao quyền nhiếp chính cho

Lê Doãn (Lê Đại Hành), rồi trở thành vợ của vua Lê Đại Hành, dẫn đến nhiều tai tiếng và bị xã hội kỳ thị vào thời điểm đó Khi quân Tống kéo đến biên giới nước

ta, trong tình thế cấp bách đó, “ Thái hậu thấy dân tình quy phục, bèn sai lấy áo bào khoác lên người Lê Hoàn, lên ngôi Hoàng đế ”.10 Năm 980 Lê Hoàn lên ngôi, xưng là Lê Đại Hành Năm 982, vua Lê Đại Hành tấn phong nguyên thái hậu Dương Vân Nga làm hoàng hậu mới của nhà Tiền Lê với niên hiệu là Đại Thắng Minh Hoàng hậu Vì vậy, có hai luồng ý kiến trái chiều về cô 1) Nhiều sử gia không đồng ý với hành động này của cả Lê Hoàn và Dương Vân Nga, cho rằng bà

đã thông đồng với Lê Hoàn cướp ngôi 2) Nhiều nhà nghiên cứu khác tỏ ra đồng tình với hành động nhường ngôi cho Lê Hoàn cũng như việc hai người trở thành

vợ chồng, cho rằng bà đã hy sinh lợi ích gia đình để bảo vệ lợi ích dân tộc Tuy nhiên, bản thân tôi vẫn không thể đồng tình với hành động này của Dương Vân Nga” Sau đó giáo viên sẽ đưa ra dẫn chứng đánh giá ý kiến của các sử gia như Ngô Thì Sĩ, Ngô Sĩ Liên,

Trong quá trình thảo luận, giáo viên phải khuyến khích học sinh phát biểu ý kiến, lập luận để bảo vệ quan điểm của mình và bác bỏ những ý kiến còn lại Giáo viên cũng cần biết đặt câu hỏi, khơi gợi vấn đề, dẫn dắt cuộc tranh luận theo ý mình và điều chỉnh kịp thời, tránh để học sinh sa đà vào một vấn đề nhỏ quá lâu hoặc biến tranh luận thành cãi vã Người thầy cũng phải công bằng khi đánh giá, không gò

ép, ép buộc học sinh theo bất kỳ ý kiến nào, khuyến khích các em làm theo quan điểm mà mình có đủ lý do và bằng chứng để chứng minh Tranh luận là cách giúp trẻ có cái nhìn thấu đáo về bất kỳ vấn đề nào trong cuộc sống và rèn luyện kỹ năng phán đoán hơn là phân định thắng thua

3 Kết luận

Từ những phân tích trên, chúng ta hoàn toàn có thể khẳng định: Sử dụng phương pháp lập luận trong dạy học nhân vật lịch sử là con đường nhanh nhất và hiệu quả nhất để phát triển tư duy phản biện cho học sinh Giúp học sinh lập luận, đề xuất

câu hỏi trong học tập lịch sử là một hình thức học tập kết hợp nội lực và ngoại lực Ngoại lực là sự dẫn dắt của thầy thể hiện qua các câu hỏi, tình huống học tập, cách giải quyết khi cần thiết và ý kiến của bạn bè Nội lực là khả năng tư duy phản biện, vận dụng tri thức để khẳng định vấn đề của mình Các vấn đề được giáo viên thảo luận sẽ kích thích học sinh sử dụng tư duy phản biện và ngược lại, việc sử dụng tư duy phản biện giúp giải quyết vấn đề nhanh hơn, hiệu quả hơn