Lược khảo nhân vật lịch sử quân sự tiêu biểu trong sự nghiệp bảo vệ, giải phóng thăng long, hà nội phần 1

1 1 I I I I I 1 I I I K 0000069478 THIẾU TƯỚNG, GS TS NGUYỄN VĂN TÀI l | j | ĐẠI TÁ, PGS TS VĂN ĐỨC THANH Ẹ&ưưc &Ắảo9 Nhân vật TRONG Sự NGHIỆP BẢO VỆ, GIẢI PHÓNG■ ■ ■ / NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA[.]

1 1 I I I I I 1 I I I

K.0000069478

THIẾU TƯỚNG, GS TS NGUYỄN VĂN TÀI

l | j | ĐẠI TÁ, PGS TS VĂN ĐỨC THANH

Nhân vật

■■•¿il ¡ 1 ' 'SJi\ *.!■ u 1 .

LỜI N HÀ X U Ấ T BẢN

Hơn một ngàn năm đã trôi qua trê n m ảnh đ ấ t T hăng Long - Hà

Nội kể từ ngày vua Lý T hái Tổ ban Chiếu dời đô, mỏ đầu tra n g sử mới

của vùng đất này, cũng là mở đầu một thòi kỳ p h á t triể n mới của lịch

sử dân tộc Kể từ đây, T hăng Long - H à Nội đã chứng kiến biết bao sự kiện trọng đại, những biến cố, th ăn g trầm , nhũng vinh quang chói lọi, nhưng cũng có cả những m ất m át, đau thương của riêng m ảnh đất này cũng như của cả dân tộc Vì vậy, lịch sử của T hăng Long - Hà Nội cũng là lịch sử của đ ấ t nưốc, của dân tộc Việt Nam

Trải suốt chiều dài hàng ngàn năm dựng niióc và giữ nưốc, dân tộc ta đã biết bao lần phải đứng lên chông giặc ngoại xâm, bảo vệ bò cõi, biên cương của Tổ quốc, bảo vệ nền độc lập của quốc gia Trong suỗt quãng thời gian ấy, T hăng Long dù có là kinh đô của N hà nưóc phong kiến hay không thì cũng luôn có một vị trí quan trọng, nơi diễn

ra nhiều trậ n đánh để chổng lại kẻ th ù , đánh đuổi qu ân xâm lược ra khỏi bờ cõi Bảo vệ và giải phóng kinh đô T h ăng Long - Hà Nội không chỉ có ý nghĩa với riêng vùng đ ất này m à đó là sự nghiệp chung của nhân dân cả nước, là động lực m ạnh mẽ n h ấ t để bảo vệ nền độc lập dân tộc Không vùng đ ấ t nào trê n đ ấ t nưóc ta lại quy tụ nhiều danh nhân quân sự, văn hóa, chính trị như nơi đây, nơi mỗi m ảnh đâ’t, mỗi con đường, mỗi tên phô’ đều gắn với những chiến công của cha anh, nơi chứng kiến và ghi dấu nhiều chiến th ắ n g hiển hách của nhũng

nh ân vật quân sự tà i ba, k iệt xuất N hững địa dan h như c ổ Loa, Đông Bộ Đầu, Chương Dương, Ngọc Hồi, Đống Đa, Ba Đình, v.v cùng với tên tuổi của những dan h tưâng m à “Đời nào cũng có người anh hùng mưu cao võ giỏi đứng ra đoàn k ế t n h ân dân đuổi giặc cứu nước”

đã vun đắp nên truyền thông anh dũng, bất khuất của vùng đất

T hăng Long, làm rạn g dan h lịch sử dân tộc V iệt Nam

Thăng Long - Hà Nội là nơi tụ hội của tin h hoa văn hóa dân tộc, vì vậy, nhủng anh hùng dân tộc, danh tưóng trong sự nghiệp bảo vệ và

giải phóng Thăng Long - Hà Nội dù được sinh ra, lớn lên trên m ảnh đất kinh kỳ hay đến từ những vùng miền khác nhau của Tố quôíc thì đều có chung lòng yêu nưóc, tinh thần và ý chí quyết tâm chông giặc ngoại xâm và mong muốn xây dựng một nhà nưóc thổng nhất, hùng m ạnh, không tiếc máu xương cho sự nghiệp bảo vệ Thàng Long, giải phóng dân tộc.

Hưóng tối Lễ kỷ niệm 60 năm ngày giải phóng Thủ đô Hà Nội (10- 10-1954 - 10-10-2014), Nhà xuất bản Chính trị quoc gia - Sự thật tái bản

có sửa chữa, bổ sung cuốn sách Lược k h ả o n h à n vậ t lịch sử q u á n s ự tiêu biểu tro n g sự nghiệp bảo vệ, g iả i p h ó n g T h ă n g Long - H à N ộ i

do Thiếu tướng, GS TS Nguyễn Văn Tài và Đại tá, PGS TS Văn Đức Thanh đồng chủ biên Cuô’n sách là công trình lược khảo bước đầu giới thiệu khái quát những nhân vật quân sự tiêu biểu trong sự nghiệp bảo vệ và giải phóng Thăng Long - Hà Nội Các nhân vật lịch sủ quân

sự được các tác giả trình bày theo trình tự thời gian, từ thời tiền Thăng Long, thời Bắc thuộc, thời phong kiến độc lập cho đến khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và lãnh đạo nhân dân ta đấu tra n h giành độc lập dân tộc, lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, kháng chiến chông thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, bảo vệ Tổ quốc Trước khi trình bày các nhân vật lịch sử quân sự ở mỗi thòi kỳ, các tác giả đã khái quát bối cảnh kinh tế - xã hội và chính trị - quân

sự mà các nhân vật đó xuãt hiện; kết thúc mỗi phần có sự đánh giá, đúc kết sự phát triển của tư tưởng quân sự trong sự nghiệp bảo vệ và giải phóng Thăng Long - Hà Nội

Sự nghiệp bảo vệ, giải phóng Thảng Long - Hà Nội đã sản sinh ra rất nhiều nhân vật lịch sử quân sự tiêu biểu Song, do điểu kiện thòi gian và sự hạn chế về nguồn tư liệu, phạm vi nghiên cứu của cuôn sách nên mới chỉ giới thiệu một số nhân vật lịch sử quân sự tiêu biểu trong

sự nghiệp bảo vệ, giải phóng Thăng Long - Hà Nội Nhà xuất bản rất mong nhận được ý kiến đóng góp của bạn đọc để sách được hoàn chỉnh trong lần xuất bản sau

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách với bạn đọc

Tháng 9 năm 2014

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - s ự THẬT

LỜI NÓI ĐẦU

T hăng Long - H à Nội đã hơn nghìn năm tuổi kể từ khi vua Lý

T hái Tổ ban Chiếu dời đô vào m ùa Xuân năm C anh T u ấ t 1010

N hư ng nơi đây đã từ n g là kinh đô c ổ Loa của nước Âu Lạc thòi

An Dương Vương, và đến thời Bắc thuộc vẫn từ ng là th ủ phủ tru n g tâm của chính quyển đò hộ Kê từ khi được định là kinh đô của nước Đại Việt tự chủ cho đến nay, T hảng Long - H à Nội thực sự là ndi hội tụ tin h túy của cả giang sơn, thực sự là nơi địa linh nh ân kiệt, trong đó có sự tỏa sáng của sự nghiệp bảo vệ, giải phóng vùng

đ ấ t này với biết bao chiến công tiêu biểu, n h â n vật lịch sử quân sự tiê u biếu và đê lại những giá trị n h ân văn chói ngòi tiêu biêu cho nền văn hiến Việt Nam

Con người làm nên lịch sử - đó là quan điểm hoàn toàn duy vật Nói đến chiến công và sự kiện lịch sử không th ể không nói tối

n h ữ n g con người làm nên chiến công và sự kiện ây, n h ấ t là những con người nổi b ậ t - n hân v ật lịch sử quân sự tiêu biểu - theo nghĩa rộng n h ấ t của th u ậ t ngữ này Sự k hái q u á t những giá trị văn hóa - lịch sử quân sự trong sự nghiệp bảo vệ, giải phóng T hăng Long -

H à Nội luôn gắn vối việc tổng kết quá trìn h p h á t triển tư tưởng

q u à n sự đặc sắc của dân tộc ta, do chính những con người của từng thời kỳ lịch sử sáng tạo nên và tự trả i nghiệm Đó chính là những con người có đóng góp trực tiếp đối với sự nghiệp bảo vệ, giải phóng

T h ă n g Long - Hà Nội, không phân biệt quê quán của họ có phải ở đây hay không Từ những bậc tiê n liệt đã gắn cả cuộc đời với sự nghiệp tạo dựng và gìn giữ vùng địa linh n h â n k iệt này trong thời

kỳ tiền Thảng Long đến những bậc hiền vương, những nhà tư tưởng

q uân sự, những vị tướng lĩnh tài ba, những gương anh h ù n g quên

th â n vì nước trong suốt chiểu dài lịch sử Lẽ t ấ t nhiên, sự nghiệp bảo vệ, giải phóng T hăng Long - Hà Nội dù trong thời kỳ lịch sử nào cũng là hội tụ nỗ lực đóng góp của mọi người dân, không những dân chúng sở tại mà còn là lòng dân của cả nước Song, trong phạm vi cuốn sách, chúng tôi chỉ tập tru n g giới th iệ u những

T hàng Long - H à Nội, gắn liền với các n h â n vật tru y ề n th u y ế t và

n h ân v ật vừa m ang tín h truyền thuyết, vừa m ang tín h lịch sử Đến thời Bắc thuộc, tin h th ầ n bất k h u ấ t của người V iệt chống ách

đô hộ và đồng hóa của phương Bắc đã được thổi bùng b ằn g các cuộc khởi nghĩa liên tục diễn ra, nêu cao ý chí q u ậ t cường, qu y ết tâm giành độc lập tụ chủ G ắn với các cuộc khỏi nghĩa đó là n h iều tài năng, anh hùng, n h â n v ật lịch sử qu ân sự Đặc biệt, cao trà o đấu tra n h của n h ân dân ta chấm dứt thời Bắc thuộc đã gắn với các tên tuôì của những bậc anh hùng, những danh n h â n q uân sự đ ã đem lại quyền tự chủ cho dân tộc

Sự đóng góp của các nh ân v ậ t lịch sử quân sự tro n g bảo vệ, giải phóng T hăng Long - Hà Nội từ thời kỳ nhà Lý định đô qua các triều đại phong kiến độc lập đã m ang ý nghĩa nền quân sự của một quốc gia độc lập có chủ quyền nhằm bảo vệ đ ấ t nưóc Đ ến thời nhà

T rần, sự dóng góp của các n h â n v ật lịch sử qu ân sự bảo vệ, giải phóng T hăng Long - Hà Nội m ang ý nghĩa tiến h à n h n h ữ n g chiến dịch của chiến tra n h giải phóng trong khuôn khổ các cuộc chiến tra n h bảo vệ đ ất nước chống quân xâm lược Mông - N guyên Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống ách đô hộ của n h à M inh, sự đóng góp của các n h â n v ật lịch sử quân sự trong sự nghiệp bảo vệ, giải phóng T hăng Long - Hà Nội chủ yếu là đóng góp cho chiến tra n h

toàn d á n giải phóng đ ấ t nưỏc Khi nghĩa qu ân Tây Sơn phôi hợp vói q u ân và d ân T h ăng Long đại phá q uân xâm lược M ãn T hanh, các n h â n v ậ t lịch sử quân sự đã có nhữ ng đóng góp lốn lao đê p h á t triể n đến đỉn h cao nghệ th u ậ t chiến tra n h toàn dân bảo vệ đ ất nước tro n g thòi đại phong kiến, nghệ th u ậ t tổng tiến công của các binh đoàn chủ lực phôi hợp với sự nổi dậy rộng k h ắ p tự giải phóng của d â n ch ú n g kin h th àn h Sự đóng góp của các n h â n v ậ t lịch sử quân sự tro n g k h á n g chiến chống Pháp tạ i H à Nội dưới triề u Nguyễn g ắ n VỚI các chí sĩ trong công cuộc tử th ủ tạ i H à th àn h , để lại khí p h ách b ấ t k h u ấ t, không chùn bưốc trước kẻ thù Sau khi

Hà Nội rơi vào tay giặc, cuộc kh án g Pháp vẫn tiếp tục bùng nổ vối

sự đóng góp đa dạng của quân và dân Hà th àn h , trong đó có những lực lượng xã hội vổi tư tưởng, cách thức mới mẻ

Sự đóng góp của các n h â n v ật lịch sử qu ân sự bảo vệ, giải phóng T h ă n g Long - H à Nội trong thời đại mói dưới sự lãn h đạo của C hủ tịch Hồ Chí M inh và Đ ảng Cộng sả n Việt Nam một m ặt

k ế th ừ a tin h hoa lịch sử - văn hóa quân sự của thòi đại phong kiến,

m ặt k h ác là sự p h á t triể n mới vê ch ất của những giá trị văn hóa

qu ân sự cách m ạng N hiều nh ân v ật lịch sử q uân sự tiê u biểu đóng góp trự c tiếp cho Thủ đô H à Nội, từ các vị lãn h tụ tối cao của Đ ảng đến các vị tướng lĩnh, chỉ huy bộ đội, n h ấ t là trong khỏi nghĩa giành chính quyền th ắ n g lợi, trong chiến đâu ghìm chân địch tại Thủ đô khi mở đầu toàn quốc kh án g chiến Trong thời kỳ kháng chiến chông Mỹ, cứu nước, cuộc chiến đấu cực kỳ gian khổ và anh dùng của q u â n và dân T hủ đô H à Nội chống chiến tra n h phá hoại bằng không qu ân của đ ế quốc Mỹ đã để lại giá trị văn hóa qu ân sự quan trọ n g về từ ng bưổc hìn h th à n h , p h á t triể n chiến tra n h n h â n dân T hủ dô chông lại vũ khí hiện đại n h ấ t của địch chứa đựng không ít h àm lượng công nghệ cao tín h đến thời điểm đó Cuộc chiến đ ấ u này đã x u ấ t hiện những cán bộ lãn h đạo và chỉ huy chiến lược tà i giỏi, những Anh h ù n g lực lượng vũ tran g , nhữ ng cán

bộ chỉ hu y x u ấ t sắc, những gúơng chiến đ â u dũng cảm, lập nhiều

chiến công cùng sự hy sinh th ầm lặ n g củ a cán bộ, chiến sĩ và các

tầ n g lớp n h â n dân T hủ đô

N hư vậy, vùng đ ấ t T hăng Long - H à Nội có h à n g n g h ìn năm văn hiến và là m iền “địa linh, n h â n k iệ t”, đi đ ầu tro n g cuộc đấu tra n h bển bi’ chống chính sách đồng hóa của ngoại bang; là nơi đóng góp nhiều chiến công hiên hách - n h ữ n g ch iến th ắ n g m an g ý nghĩa quyết chiến chiến lược th en chô’t; là nơi tỏa sá n g n h iề u tài năng, anh hùng, n h â n v ật lịch sử q u â n sự Và t ấ t n h iên, nơi đây cũng diễn ra những sự kiện tiêu biểu m à qua đó có th ế r ú t ra bài học kin h nghiệm hữu ích cho công cuộc bảo vệ đ ấ t nước h iện nay Trong lịch sử dân tộc, kể cả khi không là k in h đô, th ủ đô th ì sự nghiệp bảo vệ, giải phóng T hăng Long - H à Nội v ẫ n là điểm hội tụ những n ét đẹp trong tru y ền thông v ă n hóa q u â n sự của d â n tộc

Và nói đến tru y ề n thống văn hóa q u â n sự chống ngoại xâm của dân tộc thì không th ể không nói đến n h ữ n g n h â n v ật lịch sử qu ân

sự tiêu biểu nơi đây

Sự tiếp nôi từ gốc rễ, cội nguồn ý thứ c gắn k ế t cộng đồng, đoàn

k ết qu ân dân, đoàn k ết tướng sĩ cũ n g được k ế t tụ từ nơi đây

T ruyền thông hạ quyết tâm chiến đ ấ u gắn với khích lệ tin h th ầ n chiến đấu của n h â n dân và tướng sĩ b ằ n g cách động viên lòng yêu nưốc, ý chí căm th ù giặc, khơi dậy lòng tự hào, tự tôn d â n tộc và đoàn k ết toàn dân cũng khởi nguồn từ T h ă n g Long - Hà Nội vối

"Bài thơ Thần" trê n sông N hư N guyệt, với "Hịch tướng s ĩ ' và tiếng

hô "Sát T h á t”, VỚI lời thê sắ t son “Q uyết t ủ cho Tô quốc q u yết s in h ”,

đê quân và dân T h ăng Long - Hà Nội cù n g vói q u â n và d â n cả nước lập nên bao chiến công hiển hách Đó cũ n g chính là n ền móng vững chắc không th ể th iế u để chúng ta kê th ừ a , p h á t triể n và vận dụng sán g tạo vào sự nghiệp bảo vệ T h ủ đô H à Nội tro n g bối cảnh

thòi đại hiện nay.

Khi lược khảo về những n h â n v ậ t lịch sử q u ân sự tiê u biểu trong sự nghiệp bảo vệ, giải phóng T h ă n g Long - H à Nội, không

th ể không gắn vối sự k h á i q u á t n h ữ n g n é t c h ín h yếu n h ấ t tro n g

bối cảnh lịch sử, n h ấ t là về phương diện chính trị - quân sự, của

từ n g thời kỳ Đồng thời, đê làm tâ n g giá trị hiện thực cho quá trìn h lược khảo, không th ê chỉ đơn th u ầ n giới th iệu về th â n thế, sự nghiệp của từ n g n h â n v ậ t lịch sử, m à quan trọng hơn là cô gắng

đúc r ú t n h ữ n g k h á i q u á t bước đầu về sự đóng góp chung cho quá

trìn h p h á t triển tư tưởng qu â n s ự bảo vệ, giải phóng T hăng Long -

Hà Nội qua từ ng thời kỳ lịch sử.

M ột k h ía cạn h k h ác m à các tác giả cuốn sách r ấ t mong n h ậ n được sự chia sẻ và lượng th ứ của độc giả là về vấn đề tư liệu lịch

sử T rên thực tế, n h ữ n g nguồn sử liệu th à n h vãn của nước ta không nhiều Sử liệu vê thời kỳ tiền T hăng Long h ầu như chỉ là tru y ề n th u y ết Các bộ cô sử chép vê' thời kỳ lịch sử th à n h văn sau

đó đa sô' cũng bị th ấ t lạc N hữ ng pho cô sủ còn lại như A n N a m chí

lược, Đ ại Việt sử lược, Đ ại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt thông sử,

K hăm đ in h Việt sử thông g iá m cương mục thì cũng có nhiều sự

kiện lịch sử dược chép không thôYig nhất Nguồn sử liệu được khai

th ác qua hệ thôYig văn bia, các th ầ n tích, th ầ n phả, ngọc phả trong d ân gian cũng chưa được định danh và hiệu đính một cách chính thông C hính vì vậy, việc thực hiện cuôn sách này sẽ không

th ể trá n h khỏi th iế u sót

Các tác giả cuốn sách cũng rấ t mong nhận được sự chia sẻ và lượng th ứ của độc giả là về vấn đề danh sách các nh ân vật lịch sử quân sự được nêu trong cuôn sách Do dung lượng có hạn của cuốn sách và do chưa có điều kiện, thòi gian để nghiên cứu đầy đủ nên

cuổn sách mới đề cập dưới dạn g lược khảo một s ố nhân vật tiêu biểu

chứ không phải t ấ t cả các tài năng, anh hùng trong sự nghiệp bảo

vệ, giải phóng T h ăn g Long - Hà Nội Các n h â n vật được để cập ở

đây, mới chỉ giới h ạ n ở sự đóng góp về lý luận và thực tiễn quân sự

của họ đối với T h ăng Long - Hà Nội mà chưa phải là toàn bộ đóng

góp của họ đôi với sự nghiệp bảo vệ, giải phóng đất nước

Tuy n h iên , VỚI lòng tự hào và ý thức tự tôn dân tộc, với sự

th à n h kín h muôVi th á p m ột nén hương thơm tôn vinh những ngùời

có công với nước, các tác giả m ạnh d ạ n cho ra m ắ t độc giả cuốn sách nhỏ này C húng tôi hy vọng ít nhiều góp th êm m ột cách nhìn trâ n trọng đối với lịch sử hào hùng của d â n tộc nói chung, lịch sử

sự nghiệp bảo vệ, giải phóng T hăng Long - H à Nội nói riêng Đó là lịch sử của một dân tộc mà dựng nước luôn đi đôi vối giữ nước như

một tắ t yếu thép và một giá trị tru y ền thông, đã chảy suốt chiều

dài th ă n g trầm của T hăng Long - H à Nội xưa, đ a n g th ể h iện sống động trong đời sông hiện thực của T hăng Long - H à Nội nay, và sẽ tiếp tục đồng h àn h với tương lai tươi sá n g của T h ă n g Long - Hà Nội m uôn đời sau

Hà Nội, mùa Xuân Canh Dần 2010

T hiếu tướng, GS TS N g u y ễn V ăn Tài Đại tá, PGS TS V ăn Đức T h a n h

Phẩn thứ nhất

NHÂN VẬT LỊCH s ử QUÂN s ự TIÊU BIỂU

TRONG THỜI KỲ TIẾN THĂNG LONG

1 VÀI NÉT VỂ BỐI CẢNH KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ CHÍNH TRỊ - QUÂN S ự CỦA ĐẤT NƯỚC

Nưóc ta ở vào vị trí chiến lược của vùng Đông Nam Á, nằm trên

các đầu mối giao thông tự nhiên nối liền đại lục với đại dương Đây cũng là nơi giao lưu kinh tế, văn hóa th u ận lợi giữa các dân tộc trên đất liền và hải đảo Vì thế, nước ta ở vị trí mà từ thòi xa xưa cho đến thòi hiện đại, b ất cứ m ột thê lực chính trị - quân sự nào có ý đồ bành trướng xuống Đông N am A đểu muốn tìm cách thôn tính, nhằm lập một đầu cầu chiến lược cho kê hoạch bành trưống của mình Yêu cầu đặt ra cho dân tộc ta ngay từ buổi đầu dựng nước là phải chiến đấu chông các th ế lực xâm lược từ bên ngoài và yêu cầu đó càng ngày càng trở nên bức thiết Thực tế cho thấy, dân tộc ta không bao giờ chịu k h u ấ t phục, kiên quyết đứng lên chiến đâu, lập nhiều chiến công, đ ánh bại mọi đạo q u â n xâm lược, giữ vững non sông gấm vóc

Lịch sử V iệt N am thời dựng nước và Bắc thuộc chỉ còn được lưu tru y ề n tới n gày n ay h ầ u nh ư qua các tru y ề n th u y ết Ngay cả các n h à sử học cũng chỉ gọi thòi kỳ này dưới cái tê n “ngoại kỷ”,

điển h ìn h n h ư tro n g Đ ại Việt sử ký toàn thư Đó là thời kỳ m à “gốc

ở dã sử, k h ô n g có n iên biếu, th ứ tự các đời vua tru y ề n n h a u không th ể b iết được”1 Chỉ khi chính th ể n h à nước phong kiến

1 Viện Khoa học xã hội Việt Nam: Đại 'Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoahọc xã hội, Hà Nội, 1998, t.I, tr 103

chính thức được th iế t lập ở nước ta, cụ thê từ triề u Ngô, th ì các sự kiện lịch sử mới được coi là thuộc “bản kỷ”, dựa trê n những cứ liệu lịch sử th à n h văn một cách xác định.

Theo Đại Việt sử lược, bộ sử xưa n h ấ t vẫn còn lại cho đến giờ,

nước Văn Lang, nhà nước đầu tiên tro n g lịch sử nước ta, ra đời cách đây xấp xỉ 2.700 năm T ruyền th u y ế t về các tộc người khác

Hán, gọi là người Bách Việt, đã từ ng được chép trong S ử k ý của Tư

Mã T hicn (Trung Quốc) Đại Việt sử ký toàn th ư cũng đã ghi lại

tru y ền th u y ết vê kỷ Hồng Bàng với vị vua đ ầu tiên cai q uản phương Nam là Kinh Dương Vương Con của Ngài là Lạc Long

Q uân, k ết hôn cùng con gái của Đ ế Lai là Au Cơ, sinh ra trăm con (tục tru y ề n sinh trăm trứng), được COI là tổ của Bách Việt Có th ể thấy, tổ chức xã hội lúc bấy giờ vẫn còn in đậm dấu ấn của chê độ thị tộc, bộ lạc, song đã m an h nha tín h c h ấ t n h à nước phong kiến ở tập tục cha truyền - con nối

Thời H ùng Vương, nước ta được đ ặ t tên là Văn Lang, chia làm

15 bộ, song H ùng Vương thực chất vẫn là th ủ lĩn h của bộ tộc lớn

n h ấ t, và quyển lực đặc biệt của Người là ở chỗ tiêu biểu cho tin h

th ầ n đại đoàn kết cộng đồng dân tộc Lạc Việt Dưói H ùng Vương là các Lạc h ầ u và Lạc tướng mà hầu h ế t là th â n tộc của vua Lạc h ầu thực châ't là th ủ lĩnh của các bộ tộc nhỏ hơn, được vua giao cho cai quản m ột vùng lãn h thổ S ánh ngang với các Lạc h ầ u là Lạc tướng, thực c h ấ t là những th ú lĩnh quân sự, có thế được giao cho việc binh chiến trong một vùng lãnh thổ riêng (thường ở nơi biên ải) hoặc cùng n h a u trông coi việc binh của quôc gia nói chung Vị thê xã hội của ngưòi dân trong cộng đồng trước h ết dựa vào quan hệ th â n tộc trong họ ngoài làng và về sau là hệ chuẩn giàu - nghèo, thậm chí còn lấn á t cả chuẩn chức sắc: “T riều đình trọng tước, hương đảng trọng sỉ”

Ngay từ buổi đầu, nưốc Văn Lang của các vua H ùng phải liên tục đối phó với mối đe dọa ngoại xâm Và T h ăng Long - H à Nội đã

từ ng là vùng đ ấ t diễn ra những chiến công tiêu biểu Theo truyền

th u y ế t dân gian, về đời vua H ùng th ứ sáu, nước ta bị giặc Ân xâm lược Q u ân giặc r ấ t hung bạo và th âm độc, quyết xâm chiếm , nô dịch nước V ăn Lang Các tru y ề n th u y ết, th ầ n tích phổ biến ở vùng

H à Nội cho biết, bọn giặc thường b ắ t dân ta cho ngựa đá ă n cỏ, ngựa không ăn thì chúng giết N hà vua đưa qu ân ra chông cự,

nh ư n g th ế giặc đan g hăng, qu ân ta p h ải lui về giữ Vũ N inh (vùng

đ ấ t Bắc N inh, Bắc Giang) H ùng Vưdng một m ặt thúc giục đem dân binh đến trợ chiến, m ặt khác sai sứ giả đi rao khắp nơi mời người tài giỏi ra giúp nước N hận được lệnh nhà vua, nhiêu vị tù trưỏng, th ổ hào ở bộ Văn Lang, nh ư các ông N h ấ t Hùng, Nhị Hùng, Tam Đô, Đ inh T hiên Tích, bà N ăng Thị Tiêu h ăng hái huy động tra iịtiĩá n g trong các làng chạ đi đ á n h giặc T ruyền th u y ết

P h ù Đ ống T hiên Vương ra đòi trong bỗì cảnh nh ư vậy

Tiếp đó, cuộc k h á n g chiến chống T ần là một h o ạ t động giữ nước nôi b ật ở thời kỳ tiề n T h ăn g Long Khi nhà T ần “ham sừng

tê, ngà voi, lông trả , ngọc châu và ngọc cơ của đ ấ t Việt, bèn sai

Đồ T hư p h á t 50 vạn b in h ” tiến đ á n h nưổc ta , người V iệt đều vào tro n g rừ ng ỏ, không ai chịu để cho qu ân T ần bắt Họ đoàn kết, đưa người k iệt tu ấ n lên làm tướng đế ban đêm ra đ á n h q u ân Tần, đại phá qu ân T ần và giết được Đồ Thư C ũng theo tru y ề n th u y ết, cuộc k h á n g chiến này gắn với sự kiện triề u đại Âu Lạc th a y th ế cho triề u đại Văn Lang, tu y còn có n h ữ n g cách kiến giải khác

n h a u , n h ư n g có vấn để cần r ú t ra là sự cần th iế t p h ả i đoàn kết dân tộc đê chống giặc ngoại xâm Khi họa xâm lăng của n h à T ần trở th à n h hiện thực, đe dọa sự sống còn của cả đại cộng đồng dân tộc th ì yêu cầu đ ặ t ra lúc này là cần p hải có người tài d ẫn dắt,

lã n h đạo cuộc k h án g chiến th ắ n g lợi, và Thục P h á n (An Dương Vương) qua thử th ác h thực tê chông T ần đã đáp ứng được yêu cầu cấp bách ấy

Thục An Dương Vương tiếp nôi thời đại H ùng Vương và đặt tên nước ta là Âu Lạc v ề chính thể, b ắt đầu có sự th iế t lập bộ m áy cai tr ị theo kiểu triề u đình, tấ t nhiên là chưa hoàn chình H ai “bộ”

quan trọng n h ấ t (và có thê là duy n h ấ t) là nghề nông và việc binh được giao cho nhùng vị phụ tá tài năng: Nồi H ầu và Cao Lỗ Làng

xã b ắt đầu ổn định và dần dần hoàn thiện Nghề nông đã tập tru n g vào công việc k h ẩ n hoang, tiếp tục đắp đê ngăn lụ t và coi việc hộ đê là công việc quan trọng sống còn Cùng vối nghề nông, nghê' th ủ công như dệt cửi, làm chiếu, nung gạch ngói, c h ế tạo đồ gốm, thợ rèn khá p h á t triển Việc binh đã b ắ t đầu có tín h chuyên biệt và có nhũng bước tiến đáng khâm phục như xây dự ng th à n h lũy, ch ế tạo vũ khí, rèn luyện binh lính Tiêu biểu n h ấ t là Thục

An Dương Vương đã cho xây dựng th à n h c ổ Loa, nơi đây vừa làm tru n g tâm của kinh đô mâi, vừa làm th ị th à n h để p h á t triể n sả n

x u ất th ủ công nghiệp, vừa làm quân th à n h để chống lại nguy cơ giặc ngoại xâm

T hắng lợi của quân dân Âu Lạc chống quân xâm lược T riệu Đà

là một chiến cóng tiêu biểu trong thời kỳ này Nhờ n h ữ n g quyết sách đúng đắn của N hà nước Au Lạc và tinh th ầ n q u ậ t khởi của người Việt mà qu ân T riệu Đà bị chặn đán h và chịu th ấ t bại từ xa Song ngay tiếp đó, sự th ấ t th ú th à n h Cô Loa lại là sự kiện đê lại bài học cảnh tín h về chống “diễn biến hòa bìn h ” ngay từ thuở bình

m inh của đ ât nước Sau khi Thục An Dương Vương đê m ấ t nưổc vào tay quân xâm lược phong kiến phương Bác, dân tộc V iệt Nam rơi vào một thời kỳ đen tôi kéo dài trong lịch sử, thường gọi là thời Bắc thuộc (thuộc quốc của phong kiến phương Bắc) Các cuộc khởi nghĩa liên tục nố ra như khởi nghĩa Hai Bà Trứng, Bà T n ệ u , Lý Bí,

T riệu Q uang Phục, Mai Thúc Loan, P h ù n g Hưng, Khúc T hừ a Dụ, Dương Đ ình Nghệ Dĩ nhiên, các cuộc khởi nghĩa đó đều th ấ t bại

do nhiều nguyên n hân, trong đó, cùng với nguyên n h à n nhỏ yếu về thực lực quân sự, còn có nguyên n h â n h ết sức quan trọ n g là dân ta thời bấy giò chưa kh ẳn g định được phương thức xây dự ng và bảo

vệ đ ấ t nước một cách hoàn chỉnh

Với chính sách nô dịch nhằm đồng hóa dân tộc ta, bọn phong kiến phương Bắc tìm cách áp đ ặ t nền thông trị từ th ể chê chính

trị, cách thức cai trị và cắt đ ặ t quan lại, sắp xếp bộ m áy đô hộ đến

áp đ ặ t văn hóa Đâ't nước ta trong suô’t thời Bắc thuộc luôn chỉ được coi là q u ậ n huyện, đô hộ phủ, châu của người H án, và trước

dó còn bị coi là m an di, mọi rợ Việc cắt đ ặ t quan lại chủ yếu tuyển

từ người H án Nho giáo cùng chữ H án theo chân nhữ ng đội quân xâm lược được tru y ền bằng con đường bạo lực và chiếm vị trí hệ tư tưởng duy n h ấ t Khá nhiều phong tục, tập quán, lễ nghi của người

H án n h ư ăn , mặc, ở, chào hỏi, lễ Tết, hiếu, hỉ cũng được du nhập vào nước ta N hưng, chính sách đồng hóa đó không k h u â t phục nổi sức sống m ãn h liệt của bản sắc dân tộc Việt Ông cha ta sẵn sàng

mỏ cửa đón n h ậ n tin h hoa văn hóa H án, nhưng bao giờ cũng “Việt hóa” m ột cách triệ t để, vừa biến những cái hay, cái đẹp th à n h của

m ình, vừa k h ắ n g định m ạnh mẽ sức sống của bản sắc dân tộc Người H án có th ể áp đ ặt nền cai trị ở cấp tru n g ương và một sô" tru n g tâ m k in h tế - chính trị, như ng không th ể xâm thực được vào các dịa phương, bởi làng xã Việt luôn là pháo đài vững chắc bảo vệ

n h ữ n g di sả n văn hóa riêng của m ình

Với C hiến th ắ n g qu ân Nam H án trê n sông Bạch Đ ằng lịch sử (năm 938), mở ra ký nguyên độc lập, chấm dứ t thời kỳ Bắc thuộc,

g iàn h độc lập tự chu cho đ ấ t nưỏc và bước đ ầ u giải quyết một cách cơ b ả n v ấ n đề th iế t lập N hà nước phong kiến, Ngô Q uyền được coi là “V ua m ưu tà i đ á n h giỏi, làm nên công tái tạo, đứng

đ ầ u các v u a ”1 Đến thời n h à Ngô, quy lu ậ t dựng nước đi đôi vâi giũ nưốc đ ã p h á t huy tác dụng m ột cách ho àn to àn rõ n é t trong lịch sử d â n tộc và trở th à n h nhiệm vụ đòi hỏi N h à nưốc phong kiến tậ p quyển V iệt Nam phải tập tru n g giải qu y ết trước h ế t và trê n h ết Các triề u đại phong kiến tự chủ vê sa u đểu p hải dựa trê n nền m óng ấy

1 Viện Khoa học xã hội Việt Nam: Đại Việt sử ký toàn thư, Sđd, t.I,

tr 204

Do nền độc lập mối được định lập nên cách thức tổ chức bộ

m áy chính trị - n h à nước chủ yếu mô phỏng từ th ể chế phong kiến tập quyển T ru n g Quốc Các cơ qu an trong triề u đình được lập để giúp vua tổ chức bộ máy, cắt đ ặt quan chức, tuyển chọn h iển tài;

lo việc ngoại giao, giữ gìn riểng môi, tu soạn sử sách, giáo dục

n h â n dân; p h á t triể n kinh tế, qu ản lý đinh điền, hộ, hôn, tà i sản; xây dựng quân đội, rèn binh luyện tướng, giũ gìn an to àn xã hội, giữ kỷ cương phép nước Tuy nhiên, mô thức tổ chức n h à nước phong kiến của ta có sự tiếp biến và nhữ ng n ét sán g tạo: Vua đửng đ ầu như ng không vượt hoàn to àn ra ngoài vòng kỷ cương, phép nước; chế độ tự quản ỏ làng xã được k huyến khích tôi đa để làm h ậ u th u ẫ n cho n h à nước tru n g ương; văn hiến d â n tộc được

đề cao, trọng hiển tài hơn th à n h p h ần x u ấ t thân ; h ìn h th à n h nghệ th u ậ t giũ nước độc đáo, giải quyết tốt vấn đề dân tộc - m iền núi để động viên đồng bào vùng biên ải xây dựng p h ê n d ậ u chỏ che cho đ ấ t nước

N hìn chung, người dân Việt lúc này đang ở thời kỳ k h ắ n g định quyền độc lập tự chủ và từ ng bước làm quen với nền độc lập về chính trị C hính những m ặt còn non trẻ đó là những yếu tô’ m ầm mông x u ấ t hiện thời kỳ "ốm đ au ” ngay sau đó - thời kỳ phong kiến

c át cứ gọi là loạn mười hai sứ quân Trong hoàn cảnh đ ấ t nước bị chia cắt bởi mưòi hai sứ quân, nhà Đinh ra đòi như m ột t ấ t yếu lịch sử không n hũng đáp ứng đòi hỏi cấp th iế t phải củng cô' nền độc lập của đ ất nước, m à còn ph ản ánh k h á t vọng cô' k ế t dần tộc của ngưòi dân Đại c ồ Việt Đinh Tiên Hoàng đại biểu xuâ't sắc cho cuộc đấu tra n h chông tìn h trạ n g cát cứ phong kiến lần đầu tiên trong chính sử, thông n h ấ t vể m ột mốỉ để xây dựng đâ't nước và bảo vệ giang sơn bờ cõi

Sự tiếp nối của Hoàng đ ế Lê Đại H ành và n h à Tiền Lê đã chứng

m inh một cách hùng hồn chân lý đó.' sở dĩ Lê Hoàn có th ê p h á t huy sức m ạnh của Thập đạo tướng qu ân chông Tông th ắ n g lợi, nêu cao chí khí “Bắc môn tỏa thược” (khóa c h ặt cửa ải phía Bắc), trước

h ế t là do đã thực hiện được kê sách ổn định Nhà nước, “cày ruộng tịch điền ở núi Đọi”1 đê vỗ yên lòng dân, p h á t triể n đời sông xã hội theo hướng đoàn kết toàn dân.

2 MỘT SỐ NHÂN VẬT LỊCH s ử QUÂN s ự TIÊU BlỂU

T h á n h D óng (nhân vật truyền thuyết)

Theo Đại Việt sử lược, nhà nước Văn Lang ngay từ khi mới

được địn h lập đã phải liên tục đối phó với mối đe dọa ngoại xâm

T ru y ền th u y ế t dân gian đã ph ản ánh vể việc các cư dân Văn Lang phải chiến đ â u chống các loại “giặc M an”, “giặc Hồ Tôn”, “giặc Hồ Xương”, “giặc Mũi Đỏ”, “giặc Thục”, “giặc Hồ - Q uảng” , trong đó

đá n g chú ý n h ấ t là truyền th u y ết nói về cuộc chiến đấu chôYig giặc

Ân, gắn liên với hình tượng người anh hùng P hù Đổng Thiên

Vương, tục gọi là T h ánh Dóng - một trong “tứ b ấ t tử ” của bộ mã

văn hóa d â n gian Việt Nam

Vào đời vua H ùng th ứ sáu, nước ta bị giặc An xâm lược, nhà vua đưa q u â n ra chông cự, nhưng th ế giặc đang hăng, qu ân ta phải lui về giữ Vũ Ninh (Bắc N inh, Bắc Giang) Vua sai sứ giả đi tìm người tà i r a giúp nưốc N hiều vị tù trưởng, thổ hào h ăn g hái huy động tra i trá n g trong các làng chạ đi đ á n h giặc Lúc này, tại làn g Dóng (hương Phù Đổng, thuộc đ ấ t Tiên Du), có cậu bé đã 3 tuổi m à ch ẳng biết nói cười Bỗng nhiên, nghe th ấ y tiếng rao cầu người tài, cậu liên nói với sứ giả xin vua ban cho ngựa s ắ t và roi

s ắ t để đi đ á n h giặc Sứ giả đi khỏi, cậu ă n r ấ t khỏe, và dân làng cùng đem cơm, cà đến góp Khi ngựa sắ t và roi sắ t được đúc xong, cậu vươn người th à n h một chàng tra i cao lớn, rồi cáo từ mẹ và dân làng, cưỡi ngựa phi ra trậ n Dọc đường đi, cậu được những ngưòi

đa n g làm ngoài đồng ruộng cũng chạy theo giúp sức Người thì

1 Viện Khoa học xã hội Việt Nam: Đại Việt sử ký toàn thư, Sđd, t.I,

tr 224

cầm dao, người th ì vác cuốc, vồ đập đ ấ t, có người cầm cả cần câu cá chạy th eo đ á n h giặc N gựa s ắ t p h u n lửa đốt giặc làm cháy cả một vùng, vết c h ân ngựa lõm xuôrig đ ấ t th à n h m ột dải ao chuôm (hiện còn d ấ u tích một vệt đầm , ao chạy dài từ T h u ậ n T h à n h đến Q uế Võ) Khi xung trậ n , roi s ắ t bị gãy, cậu n hổ n h ữ n g bụi tre đằng ngà vụt xuống đ ầ u giặc Giặc hoảng sợ bỏ chạy, đến n ú i T râ u Sơn thì tan tác h ết P h á ta n giặc, cậu quay ngự a về n ú i Sóc (làng Vệ Linh, ngoại th à n h H à Nội ngày nay), cỏi m ũ áo để lại rồi bay lên trời Sau ngày chiến th ắn g , n h à vua nhố ơn, sai lập đền thò ở làn g Phù Đổng, về s a u phong là P h ù Đổng T hiên Vương N h â n d â n tôn thò, gọi là Đức T h á n h Dóng.

N hư vậy, tru y ề n th u y ế t T h á n h Dóng p h á giặc Ân p h ả n án h

n h ũ n g h o ạ t động giữ nước đ ầu tiê n củ a cư d â n V ăn Lang, và có

th ể coi đây là b ả n a n h h ù n g ca đ ầ u tiê n củ a d â n tộc ta tro n g sự nghiệp chông giặc ngoại xâm , là đ ỉn h cao của tư tư ở ng yêu nưóc thời đại V ăn Lang Từ nội du n g cốt tru y ệ n có th ể r ú t ra m ấy đặc điểm củ a cuộc ch iến tr a n h này: M ọi người đểu có ý thứ c bảo vệ Tổ quốc, xả th â n cứu nước Toàn d â n phục vụ chiến đâ'u, th ô n g qua việc góp cơm, cà cho T h á n h D óng ăn , rè n ng ự a s ắ t, roi s ắ t cho

T h á n h D óng đ á n h giặc Bên c ạ n h q u â n triề u đ ìn h còn có đông đảo dân binh làng xã, đó là dân chúng chạy theo giúp T h án h Dóng

Đ ánh giặc b ằ n g mọi vũ khí: roi sắ t, cuốc, vồ đập đất, tre đằn g

ngà M ấy chục th ế kỷ qua, tru y ề n th ô n g “gươm n ú i Sóc, cọc Bạch Đ ằng” luôn được n ê u cao, được người V iệt n h ắ c nhở mỗi khi

đ ấ t nước bị xâm lăng

N ôm 221 T r.C N , sa u khi thống n h ấ t T ru n g N guyên, n h à T ần

ra đòi và không ngừ ng gây chiến tr a n h xâm lược cả vể p h ía Bắc lẫn p hía N am Vào n ăm 218 Tr.C N , T ần T hủy H oàng sai h iệu úy

Đồ T hư chỉ huy 50 v ạn q u â n tiế n đ á n h Bách Việt N hà T ần còn cử tướng Sử Lộc lo việc xây dựng, sửa chũa đường sá, vận chuyển

lương thực phục vụ cuộc h à n h q u ân S a u 3 n ă m x u ấ t binh, quân

T ầ n mới chiếm được v ù n g đ ấ t L ĩn h N am , g iế t c h ế t tù trư ở n g

T ây Âu là Dịch H u Tống, rồi chia đ ấ t này th à n h 3 q u ậ n N am Hải, Quê Lâm , Tượng Q u ận (thuộc đ ấ t Q u ả n g Đông, Q u ả n g Tây, một

p h ầ n Q uý C hâu ngày nay) và sáp n h ậ p vào lã n h th ổ đ ế c h ế Tần Tiếp đó, n ăm 214 Tr.C N , h à n g v ạn q u â n T ầ n vượt q u a b iên giới trà n vào nước ta N hư ng ng ay từ đ ầ u người Lạc V iệt và Au Việt

k h ô n g c h ịu k h u ấ t p h ụ c, r ủ n h a u c h ạ y vào r ừ n g v à dưới s ự chỉ h u y của các tù trư ở n g chiến đ ấu r ấ t ngoan cường chông lại q u â n Tần

Về diễn biến sự k iện này được n h iề u cuốn sử T ru n g Quốc cũng như của nưốc ta ghi lại

Sách H oài N a m tử của Lưu An, m ột sử gia T ru n g Quốc ở thòi

Tây An đã chép: “N h à T ầ n lại h am sừ n g tê, ngà voi, lông trả , ngọc

c h âu và ngọc cơ của đ ấ t Việt, bèn sai ú y Đồ T h ư p h á t 50 v ạ n binh, chia làm 5 đạo q u ân , m ôt đạo đóng ở đèo Đ àm T h à n h , m ột đạo đóng giữ ải Cửu N ghi, m ột đạo đóng ỏ P h iê n N gung, m ột đạo giữ

m iền N am Dã, m ột đạo đóng ở sông D ư Can T rong 3 n ă m [quân Tần] không cỏi giáp d ã n nỏ G iám Lộc k h ô n g có đường chở lương lại lấy bin h sĩ đào cừ cho th ô n g đường lương để đ á n h n h a u với người Việt G iết được tù trư ở n g T ây Âu là Dịch H u Tông N hưng người V iệt đều vào tro n g rừ n g ở với cầm th ú , không ai ch ịu để cho

q u ân T ần b ắt Họ cùng n h a u đ ặ t ngưòi k iệ t tu ấ n lên làm tướng để ban đêm ra đ á n h q u â n T ần, đại phá q u ân T ần và giết được Đồ Thư

ỊQ uân Tần] th â y phơi m áu chảy h à n g chục v ạn người” Sách Việt

sử thông g iá m cương m ụ c cũ n g chép tư ơng tự: “Bây giờ n h à T ần

h ám đ ấ t V iệt có n h iều ngọc tra i và ngọc cơ, m uôn chiếm lấy đ ặt làm q u ậ n huyện, mới b ắ t kẻ trô n trá n h , người gửi rể và lái buôn ỏ các đạo đi làm lính, sai h iệu úy là Đồ T h ư làm tướng, Sử Lộc thì khơi cừ lây lôi tả i lương, đi sâ u vào cõi L ĩnh N am , cướp lấy đ ấ t Lục Lương, đ ặ t ra Q u ế Lâm , N am H ải và Tượng Q u ậ n để đày n h ũ n g

kẻ p hải đi th ú Người V iệt bấy giờ đều rủ rxhau n ú p vào tro n g rừng

rậm , không ai chịu để cho người T ần dùng Lại ng ầm bầu nhữ ng người tài giỏi lên làm tưống, đ á n h n h a u với người T ần, giết được hiệu úy Đồ T hư”1.

Từ những tư liệu d ẫ n trê n cho th ây , h a i tộc người Lạc Việt và

Au Việt vốn gần gũi về dòng m áu, địa vực cư trú , k in h tế, văn hóa

đã đoàn k ết c h ặ t chẽ trong cuộc chiến đ ấu chống kẻ th ù chung Họ biết dựa vào các làng chạ, lợi dụng địa h ìn h hiểm trở, ngày ẩ n đêm

đổ ra đ án h phá tiêu hao sinh lực qu ân địch K hi q u â n T ần rơi vào tìn h th ế nguy khốn, người V iệt tổ chức tiế n công, đ á n h ta n giặc, làm th ấ t bại âm m ưu xâm lược của n h à T ần Đ ây thự c sự là th ắ n g lợi oanh liệt của d â n tộc ta chống lại t h ế lực xâm lược từ p h ía Bắc

Và điều q u an trọng hơn là sự kiện lịch sử n ày đã gắn liên vói sự kiện lịch sử chuyển giao th ế hệ từ N hà nước V ăn L an g san g N hà

nước Âu Lạc, và gắn liền với việc đ ịn h đô tại CỔ Loa T h à n h của

Thục An Dương Vương

Về sự kiện này, sử cũ có bản chép T hục P h á n (sau lên ngôi gọi

là An Dương Vương) đán h đổ H ùng Vương cướp ngôi, tro n g khi

H ùng Vương cậy có nỏ th ầ n không sửa sa n g võ bị, chỉ h am ăn uống

VUI chơi Tuy nhiên, một sô' th ầ n tích và tru y ề n th u y ế t d â n gian lại cho rằn g sau nhiều cuộc xung đột, cuối cù n g H ù n g Vương theo lòi

k huyên của con rể là T ản Viên Sơn T h á n h đã như ờ ng ngôi cho Thục P hán Tuy còn có những cách k iến giải k h á c n h a u , nhưng

vấn đề cần r ú t ra là bài học về sự cần th iế t p h ả i đoàn kết dâ n tộc

đ ể chông giặc ngoại xâm T ruyền th u y ế t lịch sử cho thấy, cuộc

xung đột giữa hai bộ tộc Lạc V iệt và T ây Âu xảy r a kéo dài nhiều

năm đã gây tổn th ế t rất nặn g nề cho cả h ai bên N h ư n g khi họa

xâm lăng của n h à T ần trỏ th à n h h iện thực, đe dọa sự sông còn của

cả cộng đồng dân tộc thì yêu cầu đ ặ t r a lúc n à y là cần p h ả i hòa hợp, đoàn k ế t lại để chông quân xâm lược Đồng thời, lịch sử cũng

1 Khâm định Việt sử thông giám cương m ục, Nxb Giáo dục, Hà Nội,

1998, Quyển 1, tr 8

đòi hỏi cần p h ả i có người tà i dẫn dắt, lãn h đạo cuộc kh án g chiến

th ắ n g lợi N hư ng xã hội V ăn Lang cuối thòi các vua H ùng đã suy vi: vua H ù n g già yếu, không có con tra i nối nghiệp, con rể là Tản Viên không m uôn làm vua

T ro n g bôi c ả n h ấy, T hục P h án vôYi là th ủ lĩn h bộ Tây Vu thuộc Bách V iệt, lại có q u a n hệ đồng m inh với bộ lạc Ai Lao ỏ

m ạn Tây Bắc, q u a th ử th á c h thực tế và lập nh iểu chiến công chông T ầ n , đã dễ d à n g n ắ m được quyền lãn h đạo Trong cuộc

k h á n g chiến chống T ần, người Au Việt và Lạc V iệt r ú t vào rừ ng

tổ chức k h á n g ch iến lâu dài, suy tôn Thục P h án làm chủ tưống

B ằng cách đ á n h nhỏ, đ á n h đêm, đ á n h lén trong nh iều năm ,

ngưòi V iệt làm cho q u â n T ầ n tổn th ấ t, sa u đó p h ả n công giết được

Đồ Thư, buộc n h à T ần p h ả i r ú t quân Rõ ràn g là nhờ có hậu

p h ư ơ n g rộng Lớn, đoàn kết được cả hai tộc người A u Việt vù Lạc Việt cù n g chiến đ ấ u chông kẻ th ù chung, lại có lối đ á n h th ích hợp

(nhỏ, lẻ), h ìn h thứ c p h ô i th a i của lối đ á n h du kích, cuộc k h án g

chiên chông q u â n T ầ n do T hục P h á n lãn h đạo đã giành th ắ n g lợi Tên nước Au Lạc do T hục An Dương Vương lập nên p h ản á n h sự hòa hợp, liên k ế t c h ặ t chẽ h a i th à n h p h ần Tây Âu và Lạc Việt tro n g công cuộc chông ngoại xâm và trở th à n h m ột cộng đồng mói lốn hơn vê số d â n và đ ấ t đai

Sau khi lên ngôi, An Dương Vương cho xây dựng một tòa th àn h

làm tru n g tâm của k in h đô mới Đó là th àn h c ổ Loa nổi tiếng (nay

thuộc xã Cô Loa, huy ện Đông Anh, ngoại th à n h H à Nội), c ổ Loa nằm trê n bò bắc sông H oàng - một dòng sông lớn thuở ấy, nôi liền sông Hồng với sông Cầu, n ên có th ể thông ra cả hệ thông sông

H ồng và sông T h ái B ình để đi đến mọi m iền đ ấ t nước Theo sử cũ,

Cổ Loa thuộc v ù n g đ ấ t của bộ tộc Tây Vu (Tây Âu), hay cũng gọi là đâ't Việt Thường, có tên nôm là Chạ Chủ N hiều sách sử Trung Quốc

n h ư Hậu Hán thư, Quảng Châu ký, Nam Việt chí, Thủy kinh chú

củng n h ư sử cũ nước ta từ bộ Việt sử lược, Đại Việt sử k ý toàn th ư đến L ĩn h N a m chích quái, D ư địa chí dẫu còn có những vấn đề

khác biệt nhưng đểu ghi chép k h á tỉ mỉ vể công trìn h nổi tiếng này

Sách Đại Việt sử ký toàn th ư còn ghi rõ thời điểm đắp th à n h là

th án g Giáp Thìn năm thứ n h ấ t (257 Tr.CN ) và xây tro n g 20 năm mới xong

Theo di tích còn lại của th à n h c ổ Loa, ngoài m ột sô lũy và ụ đất được đắp ỏ phía ngoài được coi như là n h ữ n g công trìn h tự vệ

phía trước, có ba vòng thành chính với n h ữ n g đường cong uốn lượn

theo các gò đông, bên bờ sông, bờ đầm , nối n h a u và khép kín Vòng trong cùng gọi là th à n h Nội dài gần 2.000m ; vòng giữa là th à n h

T rung (bao phía ngoài th à n h Nội) dài k h o ả n g 7.500m ; vòng ngoài cùng là th à n h Ngoại dài khoảng 8.000m T h à n h Nội chỉ mở một cửa ở phía nam , còn th à n h T ru n g và th à n h N goại có n h iều cửa mở

ra bôn phía; riêng các cửa phía đông đều th ô n g ra sông Hoàng Các cửa th à n h nôi vổi n h au bằng n h ủ n g con đường q u a n h co, hai bên

có đắp các ụ đ ấ t phòng ngự r ấ t chắc chắn, c ả ba vòng th à n h đều có ngoại hào nôi liền vâi sông H oàng tạo th à n h m ạng lưới giao thông đường thủy r ấ t tiện lợi Các tường th à n h mé ngoài dựng đứng, nhưng mé trong lại thoai thoải, n ê n r ấ t th u ậ n tiệ n cho q u â n sĩ Au Lạc phòng ngự

N hư vậy, th à n h c ổ Loa trước h ế t là m ột q u â n th à n h , m ột công trìn h phòng th ủ vĩ đại, đồng thòi đó cũng là k in h đô của nhà nước

 u Lạc Đó là th à n h quả lao động của n h â n d â n cả nưỏc và chỉ có

lực lượng của toàn dân chung sức xây dựng mới tạo được công trìn h đồ sộ như vậy Theo tín h toán trê n thực địa, người ta ước tín h cần phải đào đắp hơn 2 triệ u m ét khôi đ ấ t vối h à n g tră m vạn

n hân công, mà dân Âu Lạc thòi ấy chỉ có k h o ả n g 1 triệ u người

T h ành công trong xây dựng th à n h c ổ Loa trước h ế t p h ả n á n h ý thức quốc phòng và quyết tâm giữ nưốc r ấ t cao của q u â n d â n Âu Lạc Trong điểu kiện vũ khí lúc bấy giờ chỉ là cung tên , giáo, mác

(bạch khi'), việc xây th à n h c ổ Loa chính là n h ằ m bảo vệ triều đình,

bộ p h ậ n đầu não đ ấ t nước, bảo vệ sản x u ấ t và m ột s ố lượng d â n cư quan trọng CƯ trú tại trung tâm của lãnh thổ C ấu trú c và kỹ th u ậ t

xây dự ng th à n h biểu th ị tà i n ă n g sá n g tạo của n h ân dân Âu Lạc bấy giờ T h à n h công này cũng th ể h iện nghệ th u ậ t qu ân sự tà i giỏi của qu ân d â n Au Lạc, nổi b ậ t n h ấ t là trong th àn h , quân bộ và quân

th ủ y đều có th ể cơ động triể n k h a i phối hợp chiến đấu, tạo nên sức

m ạ n h phòng th ủ vững chắc, có th ể kìm chân và chủ động tiến công địch m ạn h mẽ Với vị tr í lợi h ạ i và kiên cô đó, th à n h c ổ Loa thực

sự vừa là m ột căn cứ phòng ngự, đồng thời cũng là một căn cứ x u ất

p h á t tiế n công

T rong thời Au Lạc củ a T hục An Dương Vương, kỹ th u ậ t quân

sự có n h ữ n g tiế n bộ vượt bậc th ể h iện ỏ việc chế ra nỏ liên châu,

b ắn m ột lần được nh iều m ũi tên An Dương Vương cùng chú trọng xây dự ng q u â n đội thư ờ ng trực, gồm cả quân bộ và đặc biệt là

q u â n th ủ y N h ữ n g việc đó chứ ng tỏ người Âu Lạc có ý thức quốc phòng râ't cao, k iên qu y ết chông lại mọi đạo quân xâm lược, bảo vệ

đ ấ t nước Thực tiễ n lịch sử đã chứ ng tỏ điều đó qua bài học thành

công trong nghệ th u ậ t g iữ th à n h chống quân xâ m lược Triệu Đà

N h ân cơ hội n h à T ần bị n h à H á n d iệ t (năm 206 Tr.CN), T riệu Đà

từ N am H ải lập tức đ á n h chiếm Q u ế Lâm và Tượng Q uận, lập

th à n h nước N am Việt, n ằ m ở p h ía Bắc tiếp giáp vâi quốc gia Au Lạc Thực h iện m ưu đồ c á t cứ, T riệ u Đà bể ngoài tỏ ra th ầ n phục

n h à H án, n h ư n g bên tro n g ra sức củng cố lực lượng, đẩy m ạnh

b à n h trư ớ ng lã n h thổ, tro n g đó hướng chủ yếu là nước Âu Lạc ỏ phương N am N ăm 183 Tr.C N , q u â n xâm lược T riệu x u ấ t p h á t từ

P h iên N gung (Q uảng C hâu ngày nay) theo đường biển qua cửa

B ạch Đ ằn g tiế n vào nước ta B ây giò, nước Âu Lạc có lực lượng

quốc phòng k h á h ù n g m ạn h Theo Việt sử lược mô tả, q u ân thường

trự c của Âu Lạc có đến 1 v ạ n lính, được h u ấ n luyện chu đáo, thạo

th ủ y chiến, giỏi cung nỏ, lại “làm được nỏ liễu, mỗi lần giương nỏ

b ắn ra được 10 p h á t t ê n ”

T uy n h iê n , về sa u này, sự t h ấ t th ủ th à n h c ổ Loa đã để lại

cho q u â n d â n Đ ại V iệt bài học sâ u sắc về tin h th ầ n cảnh giác

Về sự k iệ n n ày , các sá c h sử V iệt N am củng n h ư của T ru n g Quốc

tu y có vài chi tiế t khác n h a u , n h ư n g đại th ể n h ữ n g nội du n g

c h ín h của cuộc chiến và k ết cục bi th ả m c ủ a nước Au Lạc đều được chép tương đối giông n h a u rằng: S a u n h iề u lầ n tiế n công

th ấ t bại, b iết không th ể th ắ n g Au Lạc b ằ n g q u â n sự, T riệ u Đà

th a y đổi th ủ đoạn xâm lược vối n h ữ n g m ư u mô q uỷ q u y ệt Y xin giản g hòa, lại xin cầu hôn công chúa Mỵ C h â u cho con tr a i m ình

là T rọng Thủy, rồi lại xin vua Thục cho con s a n g ở rể tạ i kin h

th à n h Cố Loa T rọng T hủy n h â n cơ hội n à y tìm cách gây ch ia rẽ,

ly gián bằn g của cải đ ú t lót, làm cho nội bộ tr iề u đ ìn h b ấ t hòa

T rọng T hủy còn có điều k iện để mặc sức đ iều t r a tìn h h ìn h bố phòng và đ á n h cắp các bí m ậ t q u â n sự c ủ a A u Lạc n h ư xem trộm nỏ th ầ n , đổi m óng rù a vàn g g iấu đi T h ừ a cơ, T riệ u Đà

b ấ t ngờ đ á n h th ẳ n g vào c ổ Loa Sách Đ ại V iệt s ử k ý toàn th ư

chép: “Đà đem q u â n đến đ á n h vua, v u a k h ô n g b iế t lẫy nỏ đã

m ất, ngồi đ á n h cò cưòi m à bảo: “Đà k h ô n g sợ nỏ t h ầ n của ta sao?” Q u ân của Đà tiế n s á t đến nơi, v u a giương nỏ th ì lẫy đã gãy rồi V ua th u a c h ạy ”1

An Dương Vương th ấ t bại, đ ấ t nước ta bị rơi vào th ả m họa của hơn 1.000 năm Bắc thuộc Tuy nhiên, sự t h ấ t th ủ của th à n h c ổ Loa đã để lại cho dân tộc ta nh iều bài học lịch sử s â u sắc, đ án g chú

ý n h ấ t là bài học về tin h th ầ n cảnh giác Đó là, m ặc dù có th à n h cao, hào sâu, vù k hí lợi hại, th ậm chí có ưu th ê q u â n sự hơn hắn địch, nhưng vì An Dương Vương say sưa, tự m ãn về n h ữ n g chiến

th ắn g đã giành được trong cuộc chiên tr a n h VỚI q u â n T riệ u trưốc

đó, dẫn đến chủ quan, k h in h địch Ỏng k hông n h ậ n r a âm mưu

th âm độc của kẻ th ù , n h ầ t là khi chúng th a y đổi th ủ đoạn, nên

từ ng bước mắc m ưu địch và dễ dàng để cho kẻ th ù p h á vỡ khôi đoàn k ết nội bộ, loại bỏ người hiền tài, đ á n h cắp các bí m ậ t quân

sự quốc gia C hính các sử gia thời phong k iến đã viết: “Mê muội

1 Viện Khoa học xã hội Việt Nam: Đại Việt sử ký toàn thư, Sđd, t.I,

tr 139

đến thế! G iả sử có th iê n tướng th ầ n binh cùng chẳng thê nào đuổi giúp được giặc”.

Cao Lỗ

Cao Lỗ, theo dã sử, là người ỏ bộ Vũ N inh (nay là huyện Q uế

Võ, tỉn h Bắc N inh), thời trẻ giỏi võ nghệ, được người địa phương tôn làm Đô Lỗ S au theo An Dương Vương đánh giặc, nhờ lập nhiều công, ông được phong tước H ầu T ruyền rằng, An Dương Vương xây th à n h c ố Loa, được R ùa vàng giúp và sa u đó lại tặ n g vua chiếc

m óng để Cao Lỗ c h ế th à n h lẫy nỏ th ần , khiến nỏ th ầ n cực m ạnh,

b ắ n m ột lúc h à n g tră m m ũi tên, tiêu diệt được h à n g tră m tên giặc,

do đó được gọi là Linh Q u an g th ầ n nỏ Biết được âm mứu của

T riệu Đà tìm cách cho con sang làm rể An Dương Vương để phá nỏ

th ầ n , ông và Nồi H ầ u h ế t lời can ngăn, như ng An Dương Vương không nghe An Dưởng Vưđng mắc m ưu ly gián đã đuổi ông về quê Đ au đớn vì sự đối xử đó, ông vẫn không quên dặn lại vua:

“Giữ được nỏ này th ì làm vua thiên hạ, không giữ được nỏ này thì

m ấ t th iê n h ạ ” Khi T riệu Đà lại x u ấ t quân xâm lược, tướng Cao Lỗ

đã a n h dũ n g hy sin h tro n g cuộc chiến đấu sòng m ái với kẻ th ù ở

m ạn Bắc th à n h c ổ Loa

Đ à o N ồi (Nồi Hầu)

Nồi H ầu, th eo tru y ề n th u y ế t địa phương, m ang họ Đào, tên là Nồi, con m ột người thợ làm gôm ở làng C anh (Hương C anh - Vĩnh Phúc), giỏi võ nghệ Lớn lên, ông theo An Dương Vương, đ á n h giặc

có công, được phong H ầu T h ầ n tích làng Chiêm Trạch, Cô Loa cho

b iết, Nồi H ầ u vốn là q u a n võ tro n g triề u , khi có giặc ông về quê

vợ huy động được rấ t đông dân làng tổ chức th à n h các đội dân

binh, th am gia đ á n h giặc Khi vua nước Nam V iệt là T riệu Đà đem

q u â n xâm lược Au Lạc, ông cùng các em về quê mộ thêm quân theo

An Dương Vương chiến đ ấ u a n h dũng k hắp nơi T riệu Đà th u a to,

p hải lui quân S au đó, T riệu Đà dùng kê chia rẽ, ông nhiều lần

k h u y ên can An Dương Vương, nhưng không được, lại bị đuổi về quê Q u ân T riệu lại sa n g đánh O ng cùng n h â n dân địa phương

chiến đ ấ u qu y ết liệt và a n h d ũ n g hy sin h tro n g tr ậ n đ á n h bảo vệ

th à n h Cổ Loa

T rư n g T rắc và T rư n g N hị (dân gian gọi là H ai Bà Trưng) là

n hững a n h h ù n g d ân tộc tiê u biểu cho tin h th ầ n b ấ t k h u ấ t của

người d â n V iệt tro n g thời Bắc thuộc Sách Việt s ử Lược và Đ ại Việt

sử k ý toàn th ư đều chép tương tự rằng: T rư n g T rắc n guyên họ Lạc,

con gái Lạc tướng h u y ện Mê L inh, vợ của T hi Sách cũng thuộc dòng dõi Lạc tướng ở huyện Chu Diên Em gái là T rưng Nhị T ru y ền

th u y ế t d â n g ian và th ầ n tích cho b iế t H ai Bà T rư n g là con gái của

bà M an T h iện - c h áu bên ngoại của h ậu duệ vua H ù n g (hiện còn di tích M iếu M èn ở làn g N am N guyên, hu y ện Ba Vì, H à Nội) Còn

theo b ả n L â u thượng th ầ n tích th ì H ai Bà T rư n g là cháu đích tôn

đời th ứ 24 của v u a H ùng

Vê n guyên n h â n cuộc khởi nghĩa, sách H ậ u H á n th ư chép:

“T hái th ú Tô Đ ịnh lấy p h á p lu ậ t rà n g buộc, T rắc oán giận cho nên

làm p h ả n ” Đại Việt s ử k ý toàn th ư chép: “C anh Tý, năm th ứ 1

[40], (H án K iến Vũ n ăm th ứ 16) M ùa xuân, th á n g 2, vua k h ổ vì

T hái th ú Tô Đ ịnh dù n g p h á p lu ậ t trói buộc, lại th ù Đ ịnh giết

chồng m ình, mới cùng với em gái là N hị nổi b in h ”1 T h ầ n tích

Thiều H oa công ch ú a ò H iền Q uan, Tam Nông ghi rằng: “Non sông

mờ m ịt nòi giông lầm th a n với m ột chính sách th a m tà n bạo ngược, như Tô Đ ịnh đã b ắ t dân xuống bể mò ngọc tra i, lên rừ n g tìm ngà voi N h â n d ân k h ô n g chịu n h ữ n g sự tà n ác ấy, cho n ên ông T hi Sách đã chông lại, liên bị Tô Đ ịnh giết” N h ư vậy, n guyên n h â n sâu xa của cuộc khởi n g h ĩa H ai Bà T rư n g là do c h ín h sách nô dịch, bóc lột và cai trị tà n bạo củ a n h à Đông H án đối với to à n th ể cư d â n Giao C hâu, và n guyên n h â n trự c tiế p là do T h ái th ú Tô Đ ịnh giết

1 Viện Khoa học xã hội Việt Nam: Đại Việt sử ký toàn thư, S đd, t.I,

tr 156

h ạ i T hi Sách, hòng p h á th ế liên k ế t b ằ n g hôn n h â n của h a i họ tộc người V iệt vốn là dòng dõi của Lạc tư ó n g để dễ bê cai trị.

Vì vậy, khi H ai Bà khởi n g h ĩa ở G iao Chỉ, d â n ch ú n g ở Cửu

C hân, N h ậ t N am , Hợp Phô đều nổi dậy hưở ng ứng S ách H ậ u H án

th ư chép: “Đến n ă m K iến Vũ th ứ 16, người con gái ỏ G iao Chỉ là

T rư n g T rác và em gái là T rư n g N hị làm p h ả n đ á n h p h á châu

q uận , n h ữ n g người M an, người Lý ở Cửu C h ân , N h ậ t N am , Hợp Phô’ đều hưởng ứng Gồm chiếm được 65 th à n h , tự lập làm vua

T hứ sử G iao Chỉ và các th á i th ú chỉ còn giữ được th â n m ình mà

th ô i” Các sách sử của ta về cơ b ả n cũ n g chép tư ơ ng tự, rằ n g cuộc khởi n g h ĩa nồ ra ở Mê Linh vào m ù a X uân, th á n g 2 n ă m C anh Tý, tức k h o ả n g th á n g 3 n ă m 40 s a u Công nguyên Khởi đ ầu , H ai Bà

d ẫ n q u â n đ á n h p h á đô úy t r ị c ủ a n h à H á n ở đây; tiế p đó tiế n đánh Luy L âu (L ủng Khê, T h u ậ n T h à n h , Bắc N inh) là c h â u trị và quận trị G iao Chỉ, th ủ p h ủ của c h ín h quyền đô hộ Bộ m áy ch ín h quyển

đô hộ ho àn to àn sụ p đổ Đồng thòi, cuộc nổi dậy đồng loạt của dân

c h ú n g ở Cửu C hân, N h ậ t N am , Hợp Phô' cũ n g làm cho c h ín h quyền

đô hộ n h à Đ ông H á n ở cấp q u ận , h u y ệ n ta n rã Các q u a n lại đồ hộ

kẻ bị giết, kẻ bỏ chạy vê nưóc

Cuộc khởi n g h ĩa đã th ắ n g lợi h o àn to àn L ã n h th ổ quốc gia

V ăn L an g - Âu Lạc của người Lạc V iệt và Âu V iệt đã giành lại được quyển tự chủ, xây dự ng m ột t h ể u đ ìn h độc lập do T rư n g Nữ Vương đứ ng đ ầu với quốc đô là Mê L inh T uy còn có n h ữ n g ý kiến khác n h a u về vị t r í cụ th ể , n h ư n g việc địn h đô ở Mê L inh là khu vực thuộc quyển cai t r ị trự c tiế p củ a H ai Bà T rư n g , vồn là m ột căn

cứ chiến lược, có t h ế lực và hoàn c h ỉn h tro n g lã n h th ổ Âu Lạc cũ

Do đó, tu y khởi n g h ĩa th à n h công ở 65 h u y ệ n th à n h , tỏa rộng khắp

G iao Chỉ, Cửu C h ân , N h ậ t N am , Hợp Phô", N am H ải, Thương Ngô

và U ấ t Lâm (tức là từ Q u ả n g Đông, Q u ả n g T ây đến Q u ả n g Nam ngày nay), n h ư n g T rư n g Vương chỉ chọn đ ấ t quê hươ ng để đóng

đô Đ iều đó cũng cho th â y T rư n g Vương chỉ cai q u ả n h a i q u ậ n Giao Chỉ, Cửu C hân, vốn là lã n h th ổ Âu Lạc cũ

Điểm nổi b ậ t của khởi n g h ĩa H ai Bà T rư n g là tu y ệ t đại đa sô'

những tướng lĩn h k h i về tụ n g h ĩa vối H ai Bà đều là p h ụ nữ Cuộc khởi n g h ĩa H ai Bà T rư n g th ể h iện sự trỗ i d ậ y của ý th ứ c d â n tộc,

ý thức tự c h ủ củ a n h â n d â n ta trư ớc âm m ưu nô dịch, đồng hóa của th ê lực b à n h trư ớ ng Đ ại H án Đó th ự c sự là m ột cuộc đồng khơi của to àn d â n trê n p h ạ m vi cả nước, nêu cao tin h th ầ n b ất khuâ't, ý chí q u ậ t cường q u y ế t tâm g ià n h độc lập tự chủ của n h â n dân Au Lạc Với th ắ n g lợi củ a cuộc khởi n g h ĩa, quốc gia V ãn L ang ■

Âu Lạc đã g ià n h lại được quyền tự chủ, xây d ự n g m ột triề u đình độc lập do T rư n g Nữ Vương đứ ng đ ầ u với quốc đô là Mê Linh

(thuộc v ù n g H à Nội n g ày nay) Q ua đó c àn g b iểu th ị ý thức cô'kết

cộng đồng của cư d â n  u L ạc là bền chặt dù p h ả i trả i q u a nhiều

thử th á c h g ian n a n c ủ a lịch sử

Theo tru y ể n th u y ế t, th ầ n tích, th ầ n p h ả ở các địa phương, có tới vài chục nữ tướng của H ai Bà T rư n g được thờ làm th à n h hoàng

ở nhiều làn g xã trê n m iền Bắc nước ta Tiêu biểu là: T h á n h T hiên,

ả Tắc, ả Di, D iệu T iên (Bắc N inh, Bắc G iang); Lê C hân (H ải Phòng); B á t N àn (T hái B ình, P h ú Thọ); X uân Nương, N àng Nội,

N àng Q uỳnh, N à n g Q uế, T h iều Hoa, Đào Ngọc N ga, Lê T hị Lan,

P h ậ t N g u y ệt (P h ú Thọ); V ĩnh Hoa, Lê Ngọc T rin h , Q uý L an (Vĩnh Phúc); Bảo C hâu, N guyệt T hai, N g u y ệt Độ (H ải Dương, H ưng Yên); Lê T hị Hoa (T h an h Hóa); N à n g T ía, Phư ơng D ung, N àng Quốc (H à Nội)

Sử sách và tru y ể n th u y ế t d â n g ian còn cho biết, H ai Bà T rư ng

và các nữ tướng kiên q u y ế t chiến đ ấ u vì sự n ghiệp ch u n g “khôi phục lại gian g sợn họ H ù n g ” và cũ n g là để tr ả th ù n h à Bố của Lê Chân, của B á t N àn, a n h c ủ a X uân Nương đều bị Tô Đ ịnh giết hại, vì vậy họ đoàn k ế t và chiến đâ'u d ũ n g cảm , lập n h iều công lớn dưới sự lã n h đạo của H ai Bà T rư ng S a u khi khởi ng h ĩa th à n h công, H ai Bà càng tin tưởng giao cho các nữ tư ớ ng đóng giữ các vùng hiểm yếu: bà T h á n h T hiên ở v ù n g b iên giới p hía Bắc (Ngọc Lâm, Yên D ũng, Bắc G iang); bà Lê C hân ở v ù n g biển Đ ông Rắc

(An B iên, H ải Phòng); bà B át N à n đóng ở T iên La (D uyên H à, T hái Bình); bà P h ạ m T h ị H ồng ở Tức M ặc (N am Đ ịnh) T rong cuộc

k h á n g ch iến chông Đông H á n s a u đó, tu y q u â n ít n h ư n g H ai Bà

T rư n g và các n ữ tướng đã n ê u cao tin h th ầ n b ấ t k h u ấ t, quyết không đ ầ u h à n g giặc, hoặc hy sin h tro n g ch iến đ ấ u hoặc tu ẫ n tiế t

để bảo vệ d a n h dự

Cuộc khởi n g h ĩa H ai Bà T rư n g th ể h iện sự trỗ i dậy c ủ a ý thức

d â n tộc, ý thứ c tự chủ củ a n h â n d â n ta trước âm m ứ u nô dịch, đồng hóa của th ê lực b à n h trư ớ n g Đ ại H án Nó th ự c sự là m ột cuộc đồng khởi của to àn d ân trê n ph ạm vi cả nưóc, nêu cao tin h th ầ n

b ấ t k h u ấ t, ý chí q u ậ t cường q u y ế t tâ m g ià n h độc lập tự chủ của

n h â n d â n Au Lạc Đó là tiê u biểu cho ý chí vươn lên của d â n tộc ta,

k h a i m ào cho xu th ê p h á t triể n của lịch sử V iệt N am , đồng thời có tác d ụ n g mở đường, đ ặ t phương hướ ng cho cuộc đ â u tra n h giải phóng d â n tộc về sa u này: b ấ t kỹ tìn h h u ố n g nào, n h â n dân ta

q u y ế t g iàn h độc lập h o àn toàn H ai Bà T rư n g và các nữ tướng là

n h ữ n g tâ'm gương cao đẹp vể tin h th ầ n yêu nước nồng n à n , xây đắp n ê n tru y ề n th ô n g “giặc đến n h à đ à n bà cũ n g đ á n h ”

B á t N à n (Vũ Thục Nương)

B át N à n là m ột tro n g n h ữ n g nữ tướ ng của H ai Bà T rư n g 1 Theo tru y ề n th u y ế t và th ầ n tích là n g T iên La (H ư ng Hà, T hái Bình) và th ầ n tích m iếu thờ T hục N ương ở xã P hư ơng L âu (Phong

C hâu, P h ú Thọ) th ì B á t N à n là vị a n h th ư tà i giỏi thòi H ai Bà

T rư n g 2 Bà là con của Vũ Công C h ấ t và H oàng T h ị M ầu T h â n p hụ

bà là hào trư ở n g ở Phư ơng L âu Khi chào đời, bà được cha mẹ đ ặt tên là Thục, về sa u gọi là Vũ T hục Nương N ăm T hục N ương 18

1 Nguyễn Q Thắng - Nguyễn Bá Thế: Từ điên nhân vật lịch sử Việt

Nam (in lần thứ 5), Nxb Văn hóa, Hà Nội, 1999, tr 20.

2 Thần tích do danh thần thòi Hậu Lê là Hàn lâm đại học sĩ Nguyễn

Bính soạn

tuổi, có c h àn g tr a i tà i tủ , v ă n võ song to àn tê n là P h ạm D anh Hương ngoài 20 tuổi sa n g xin cưới n à n g làm vợ và được Vũ Công đồng ý Bây giờ, tro n g v ù n g có n h à họ T rầ n cũ n g đến cầu hôn,

n hưng bị Vũ Công từ chối (vì con gái đã được hứ a gả rồi), do đó họ

T rần r ấ t oán h ận S au đó, người n h à họ T rầ n đã kể VỚI T hái thú

Tô Đ ịnh rằ n g vợ chồng T hục N ương có ý làm p h ản N ăm Kỷ Hợi (năm 39), q u â n Tô Đ ịn h bao vây, P h ạ m D a n h H ương bị b ắ t và bị đán h đến chết, còn T hục N ương trô n th o á t, chạy đ ế n T iên La (H ưng H à, T hái B ìn h )1, vào c h ù a ẩ n th â n Từ đó, n ặ n g lòng vì thù nhà nợ nước, bà q u y ế t chí báo th ù , n g à y đêm chiêu tậ p hào kiệt chu ân bị dự ng cờ khởi n g h ĩa Được n h â n d â n tro n g vùng ủ n g hộ, lực lượng n g h ĩa q u â n ng ày càng đông, bà tự xưng là B át Nàn tướng q u â n rồi chỉ hu y đ á n h giặc ba, bôn trậ n

Đ úng vào dịp đó, H ai Bà T rư ng sai người đi k h ắ p nơi hô hào mọi người đồng tâm hiệp lực đứng lên đ á n h đuôi qu ần H án, giành độc lập cho đ ấ t nước Thục Nương đưa đội qu ân gần m ột nghìn người đến yết kiến H ai Bà Trưng Bà T rư n g Trắc liền phong cho Thục Nương làm Đốc lĩnh tiền qu ân cùng với T rưng Nhị đi tru y ền hịch kêu gọi n h â n dân các nơi th am gia khỏi nghĩa Được n h â n dân ủng

hộ, chỉ tro n g 15 ngày đã có k hoảng hơn 3 vạn người tậ p hợp dưới lá

cờ của H ai Bà Trưng Q uân khởi nghĩa tậ p kích sào hu y ệt viên Thái thú Tô Đ ịnh Q u ân giặc th u a to, phải bỏ chạy về nước S au khi đánh đuôi qu ân xâm lược n h à H án ra khỏi bò cõi, H ai Bà xưng vương, phong cho B át N àn là Tưóng q u ân T rin h thục công chúa Bà Bát Nàn xin T rư ng Vương trỏ về quê t ế cha, t ế chồng, th ăm mẹ và quê hương Xong mọi việc, bà trỏ lại bái y ết T rư n g Vương

Đ ấ t nước th a n h b ìn h không được bao lâu Ba năm sau, nhà

H án lại cử M ã V iện cầm đ ầ u đại q u â n sa n g đ á n h chiếm nước ta Theo lện h của T rứ n g Vương, tư ớ ng B á t N àn lại m ặc giáp cầm

1 D inh X uân Lâm - T rư ơ n g H ữu Q u ý n h (Chủ biên): T ừ điế n nhân vật lịch s ử Việt N a m, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2005, tr 24.

q u â n r a tr ậ n đ á n h giặc T uy n h iên , do q u â n giặc q u á m ạn h , quân Hai Bà T rư n g không cản nổi ch ú n g nên p h ả i r ú t về cô' th ủ ở căn cứ Cấm K h ê 1 T ại đây, nghĩa q u â n chiến đ ấ u d ũ n g cảm d iệt nhiều giặc, n h ư n g rồi ở vào th ế b ấ t lợi và bị bao vây H ai Bà T rư n g phải

tử tiế t ngày 6 th á n g 3 T hục N ương lui về căn cứ T iên L a cùng với

n h â n d â n tro n g vù n g chiến đ ấ u m ột thời gian n ữ a 2 Do q u â n địch

n h iều , ng h ĩa q u â n không cản được ch ú n g đ á n h vào T iên La, nên

nữ tướng B át N àn đã tự s á t vào ngày 18 th á n g 3 n ăm 43 Tưởng nhó cóng lao đ á n h giặc cứu nước và tấVn gương hy sin h a n h dũng của nữ tướng B át N àn, n h â n d ân đã lập đền thờ bà ở n h iề u nơi v ề sau, n h iều vị vua đã có sắc phong b à là P húc T hần

Lê Chân

Lê C hân là con gái của Lê Đạo, quê ở An Biên, hu y ện Đông

T riều, p h ủ K inh Môn (H ải Dương), n ay thuộc h u y ện Đông Triều, tỉn h Q u ả n g N in h 3 N gay từ nhỏ, Lê C hân đã được cha dồn h ế t tâm sức dạy dỗ để lớn lên làm việc n g h ĩa cho nước cho dân V âng lời cha, Lê C h ân vừa chăm lo học chữ vừa lu y ện tậ p cung đao H ai mươi tuổi, tà i võ nghệ và n h a n sắc của Lê C h ân đ ã nổi d a n h khắp vùng T iếng đồn về tài sắc của Lê C h ân đến ta i Tô Đ ịnh, T hái th ú

G iao Chỉ Y cậy quyền th ế, m uốn b ắ t Lê C h ân về làm tỳ thiếp

n h ư n g bị cự tu y ệt Y đồ t h ấ t bại, Tô Đ ịnh cho q u â n s á t h ại Lê Đạo

và lù n g b ắ t Lê C hân C ăm giận q u â n th ù n h ư n g Lê C hần n h ậ n

th ấ y chưa đủ lực lượng và thời cơ đứ n g lên đ á n h lại chúng, nên cùng với m ột sô' người th â n tín q u y ết đ ịn h rời quê, đến m ột vùng

đ ấ t mới bồi ven biển, nơi s a u n à y được gọi là An Dương để gây dựng cơ sở

1 Thuộc huyện Thạch Thất và Quốc Oai (Hà Nội).

2 Đẽ Đức Hùng: Danh tướng Việt Nam , Nxb Thanh niên, Hà Nội,

1999, tr 31

3 Đinh Xuân Lâm - Trương Hữu Quýnh (Chủ biên): Từ điển nhãn

vật lịch sử Việt Nam, Sđd, tr 58.

Lê C hân n hận th ây đây là nơi có địa hình hiểm yếu, đường sông biển nốì liền, r ấ t th u ậ n lợi cho việc lập đâ't đứ ng chân thực hiện kê hoạch nổi dậy đ á n h qu ân xâm lược Để có th ê m lực lượng,

Lê C hân cử người vê quê cũ động viên và kêu gọi d â n làng đến vùng đ ấ t mới cùng k hai phá Dân nghèo từ các m iến xung quanh nghe tin cũng tìm đến sinh cơ lập nghiệp ngày m ột đông T rải qua thời gian, vùng bãi hoang vu ven biển đã trở th à n h m ột tra n g ấp trù phú - tra n g An Biên, còn gọi là làng v ẻ n - tên làn g cũ được đ ặ t cho quê mới Dưới quyền tổ chức của Lê Chân, d â n làn g An Biên ban ngày lao động sản xuât, tối đến cùng n hau ta y giáo, tay cung tập m úa khiên, học th u ậ t đánh giặc Đức độ và tà i n ă n g của Lê

C hân được dân làng khâm phục, nên bà được tôn làm chủ tướng

Có đ ấ t đứng chân, Lê Chân p h á t triể n thêm lực lượng, lập đội nghĩa binh vừa để bảo vệ tra n g ấp vừa theo dõi tìn h h ình, chò thời

cơ nổi dậy

Thời gian này, tạ i vùng đâ't Mê Linh, cuộc khởi ng h ĩa do Hai

Bà T rưng khởi xướng đang được nhen nhóm Để tậ p hợp lực lượng,

H ai Bà cử người tối liên hệ với nhữ ng người đứng đ ầ u lực lượng yêu nước ở các địa phương Đội dân binh An B iên của Lê C hân

nh a n h chóng hưởng ứng và nguyện đứng dưới cò ng h ĩa của các chủ tướng Mê Linh Lê C hân được giao nhiệm vụ mở rộng căn cứ và lực lượng ra khắp Kinh Môn - Đông T riều và vùng ven biển Đông Bắc

K ế hoạch củng cô' và p h á t triển lực lượng được xúc tiến k h ẩ n trương Dưới quyển chỉ huy của Lê Chân, q u â n sĩ thườ ng xuyên luyện tập cách hàn h quân gọn nhẹ, n h a n h nhạy, cách đ á n h th à n h chớp nhoáng táo bạo, đặc biệt là cách đánh dưới nước bởi họ phần lớn là nhũng người con vùng biển Đội quân của Lê C hân d ầ n lớn

m ạnh, trỏ th à n h một trong những đội nghĩa b in h q u a n trọng của cuộc khởi nghĩa H ai Bà Trưng

Được sự hưởng ứng của nhiều đội quân yêu nước ở khắp các

vùng, m ùa Xuân năm 40, từ cửa sông H át (Hát Môn, Phúc Thọ, Hà Nội ngày nay) hai chị em Trưng Trắc, Trưng Nhị p h ấ t cồ khởi nghĩa

Lực lượng khởi n g h ĩa b ắ t đầu đ án h phá đô ủy trị của qu ân xâm lược ở Mê L inh, sa u đó tiế n quân xuống m iền Đông, vùng Tây Vu (Cổ Loa) C hiếm được c ổ Loa, qu ân H ai Bà vượt sông Hoàng, sông ĐuôYig xuôi sông Dâu kéo về uy hiếp Luy Làu (T huận

T h à n h , Bắc N inh) là châu trị và q u ận trị Giao Chỉ C ùng lúc,

n g h ĩa q u â n An B iên dưới quyền chỉ huy của Lê C hân nổi dậy làm chủ vù n g ven b iển phía Đông, sa u đó kéo vể Mê L inh hợp quân dưới sự lã n h đạo thông n h ấ t của H ai Bà Để đ á n h chiếm Luy Lâu, H ai Bà ch ia qu ân th à n h các đạo tiến đán h theo những hướ ng k h ác n h a u Lê C hân được cử làm tướng tiê n phong chỉ huy đạo Đông N ghĩa q u â n cùng nữ tướng của m ình hòa cùng lực lượng khỏi n g h ĩa chọc th ẳ n g vào sào huyệt của bọn T hái th ú Tô Đ ịnh

k h iến c h ú n g k h ô n g kịp trỏ tay Trưóc sức tiến công m ãnh liệ t của

q u â n khởi n g h ĩa, bọn quan quân đô hộ phải bỏ th à n h Luy Lâu chạy vê nước T ro n g một thời gian ngắn, 65 huyện, th à n h được giải phóng Lê C h â n cùng đạo qu ân An Biên đã góp p h ầ n q u a n trọ n g vào th ắ n g lợi chung

S au khi đ án h đuổi quân xâm lược, giành lại nền độc lập cho dân tộc T rư n g T rắc được nh ân dân tôn lên làm vua Trưng Nữ Vương phong tưốc cho nhữ ng tướng có công, đồng thời cắt cử các tướng vể đóng giữ ở các địa phương nhằm giữ vững nền tự chủ Lê Chân được phong chức Chưởng quản binh quyền nội bộ1 và nh ận trọng trách trấ n giữ vùng ven biển Đông - một địa bàn chiến lược quan trọng - cửa ngõ p hía Đông của quốc gia Âu Lạc Tước vị và nhiệm vụ này chính là sự ghi n h ậ n tài năng, công lao và sự tin tường của Trứng

Nữ Vương đối với nữ tướng Lê Chân Trở vê vùng đ ất cũ An Biên với trách nhiệm được T rứng Vương giao phó, Lê C hân hết lòng vói nước với dân Bà tích cực chiêu mộ dân binh, mở rộng vùng ven biển, lập thêm ấp, th êm làng, tích cực p hát triển sản xuất, dựng đồn lũy,

1 Tuôi trẻ n h â n tà i và tài năng quân sự, Nxb Quân đội nhân dân,

Hà Nội, 1993, tr 116.

tăn g cưòng tu ầ n tra kiểm soát các th u y ền bè ra vào, cô' k ết nhân dân xây dựng và sẵn sàng đán h giặc bảo vệ quê hương, đồng thời ngăn chặn địch từ xa, bảo vệ chính quyền T ru n g ương non trẻ đang đóng đô ở Mê Linh (Hà Nội ngày nay).

Đ ến năm 42, v u a Đông H án là H án Q u an g Vũ quyết định cử

Mã V iện cầm đ ầu hai vạn q u â n xâm lược cùng h ai nghìn thuyền,

xe san g đ á n h nước ta M ã Viện chia q u â n tiế n th eo h ai đường thủy, bộ N hiệm vụ c h ặn đ á n h đạo q u â n th ủ y được T rư n g Vương giao cho Lê C h ân và đạo q u â n của bà Với sự am h iểu thông thạo địa h ìn h cùng với n h ữ n g k in h nghiệm đã được tích lũy, Lê C hân tổ chức q u â n sĩ và d ân ch ú n g An B iên m ai phục ở n h ữ n g nơi hiểm yếu ch ặn đ á n h th ủ y bin h giặc Các trậ n ch iến đ ấ u của qu ân dân vùng ven b iển nổi q u â n giặc đi qua diễn r a ác liệt N ghĩa qu ân tiêu diệt n h iề u b in h lực giặc, n g ăn ch ặn chúng, tạo điều k iện cho chính quyền T rư n g Vương có th êm thời g ian tổ chức lực lượng đối phó vói

q u ân th ù Cuộc ch iến đ ấ u ngoan cường của đạo q u â n Lê C hân và cấc c án h q u â n khác k h iến cuộc h à n h bin h của q u â n xâm lược gặp

nh iêu khó k h ă n , đến m ùa hè n ăm 42 ch ú n g mới hợp q uân đóng ỏ Lãng B ạc1

Trưốc th ế giặc ồ ạt, đê bảo đảm lực lượng cho cuộc chiến đấu sau này, Lê C hân d ẫn đạo q u â n của m ình r ú t khỏi vùng ven biển

vê vù n g sông Đ áy cùng các to án q u â n k h ác lập phòng tu y ến tiếp tục đ á n h giặc th êm m ột thòi gian nữ a Cuộc chông tr ả qu ân xâm lược Đ ông H á n củ a các tướ ng sĩ H ai Bà T rư n g diễn r a quyết liệt ở

L ãng Bạc, rồi Cấm Khê, tiê u d iệt được n h iều q u ầ n giặc N hưng, do tương q u a n lực lượng quá c h ên h lệch, q u â n H ai Bà th ấ t bại Trong

m ột trậ n đ á n h ác liệt, Lê C hân đã a n h dũ n g hy sinh C ũng như

H ai Bà T rư n g và các tư ớ ng khác, k h í phách k iên cường của nữ

1 Đại Việt sử ký toàn thư cho Lãng Bạc là Hồ Tây (Hà Nội), nhưng

nhiều nhà nghiên cứu đã đoán định Lãng Bạc ở vùng huyện Tiên Sơn (Bắc Ninh)

tưỏng Lê C hân tro n g cuộc chiến đấu chông q u â n Đông H án, bảo vệ

đ ấ t nước, bảo vệ đ ấ t kin h kỳ Mê L inh, đã được lưu tru y ề n m ãi tro n g n h â n dân Ghi nhớ công đúc của Bà đối với quê hương đ ấ t nưỏc, d â n làn g An Biên đã lập đền N ghè để thò H àng năm , cứ vào ngày bà hy sin h (tương tru y ề n ngày 25 th á n g chạp), n h â n d â n đến đền th ò Bà d â n g hương tưởng nhớ người nữ tướng tà i giỏi có n h iều đóng góp tro n g công cuộc đ ấ u tr a n h lậ t đổ ch ín h quyển đô hộ phương Bắc tro n g n h ữ n g n ảm đ ầ u th ế kỷ I

T h á n h Thiên

T h á n h T hiên là m ột trong những nữ tướng tà i giỏi của H ai Bà

T rư n g 1 Theo th ầ n tích, bà là người làng Bích U yển (Kinh Môn, Hải Dương), x u ấ t th â n từ một gia đình d a n h tiếng trong vùng Không chịu nôi sự tà n bạo của bọn thông trị n h à H án, cha bà là Lê H uyến

đã tổ chức cuộc khởi nghĩa rồi bị giặc giết hại G ia đình bị tru y nã,

bà nối nghiệp cha xuống phía Nam mộ quân chống giặc Năm 16 tuổi,

bà cầm đ ầ u dân chúng địa phương nổi dậy b ắ t trói viên Diêm qu an - một viên q u a n ngang ngược chuyên k h á m m uối các n h à và th u công phẩm gửi về T rà n g An cho n h à H án Trưóc sự chổng đối của n h ân dân địa phương, một viên q u an khác của n h à H án là Sái Ngạc Hoa đem qu ân đến đàn áp, như ng bị q u â n của bà T h á n h T hiên đ á n h bại Sau đó, tên M ã G iáng Long chỉ huy tám tră m qu ân từ p h ủ Đô úy kéo về hợp với nảm tră m q u ân của Sái N gạc Hoa, chia làm ba m ũi tiến đ án h làn g Sêu hòng b ắ t sông T h á n h T hiên và ng h ĩa quân, nhưng bị ng h ĩa q u â n tương k ế tự u k ế m ai phục ở cánh đồng phía Tây, rồi b ấ t ngờ xông lên đ á n h bại q u â n địch Từ đó, tiến g tăm của

T h án h T hiên càng vang xa, hào k iệt xứ H ải Đông2 tìm đến ứng nghĩa ngày càng nhiều Theo lời bàn của các vị chỉ huy dưối quyền,

T h án h T hiên cho dời bản doanh từ vùng đồng bằng lên m iền đồi núi

1 Đinh Xuân Lâm - Trương Hữu Quýnh (Chủ biên): T ừ đ iển n h â n

vật lịch sử V iệt N a m , S đ d , tr 464.

2 Vùng Quảng Ninh, Hải Dương, Hải Phòng ngày nay.

huyện Bắc Đ ái1, ở đây nghĩa quân xây dựng căn cứ Ba T rại làm chỗ dựa để hoạt động lâu dài T hánh T hiên còn tìm cách liên lạc VỚI các nơi phôi hợp cùng đánh giặc.

Giặc H án hoảng hốt trước sự nối d ậ y c ủ a n h â n dân, nên

th ẳ n g tay đàn áp Biết chắc Tô Đ ịnh đem q u â n tới đ à n áp, T h ánh

T hiên giao cho N am T h à n h Vương giữ v ũ n g vù n g Ký Hợp, còn bà thì về K inh M ôn2 chiêu mộ thêm n g h ĩa b in h , lập th êm căn cứ ở vùng h ạ lưu sông Cái Thời gian n g ắ n s a u đó, q u â n Tô Đ ịnh mở cuộc tiế n công vào căn cứ nghĩa q u ần , n h ư n g do c h ủ q u an , nên bị

ng h ĩa q u â n b ấ t ngờ ập tới đ á n h ngay k h i q u a n q u â n n h à H á n còn đan g say sưa rượu chè Vì vậy, q u â n Tô Đ ịn h bị đòn đ a u , p h ả i rú t chạy về phủ T hái th ú 3, v ề sau, được tin H ai Bà T rư n g p h ấ t cò khởi nghĩa ở H á t Môn, bà đưa qu ân vê xin gia n h ậ p Q u â n của bà

đã đ án h th ắ n g nh iều trậ n , lập công lốn K hỏi n g h ĩa H ai Bà

T rư n g to àn th ắn g , T rư ng Trắc lên ngôi, p hong b à làm T h á n h

T hiên công chúa

I t lâu sau, quân H án do Mã Viện chỉ huy kéo sa n g xâm lược nưốc ta T h á n h Thiên công chúa được cử đi c h ặ n giặc T ruyền

th u y ết dân gian kể rằng, chính T h á n h T h iên đ ã chỉ hu y đán h tan

q uân Mã Viện ở Hợp Phô”, sau đó th a m gia chỉ h u y tr ậ n đ á n h lớn ở

hồ L ãng Bạc cùng với Trưng Nữ Vương T rong m ột tr ậ n đ á n h lớn ở vùng Ngọc Lâm (Bắc Giang), bà đã a n h dũng hy sinh Ngưỡng mộ

tà i năng và công đức của bà, nhiều làn g ở v ù n g Bắc N inh, Bắc

G iang tôn thờ bà làm Phúc T hần, tưởng nhớ vị nữ tưống tà i giỏi

Lý Bí (Lý Nam Đế)

Lý Bí (còn gọi là Lý Bôn) là m ột d a n h n h â n lớn tiê u biểu cho ý chí tự chủ của người V iệt thời Bắc thuộc Ô ng là ngưòi sin h ra ở phủ Long H ưng (Thái Bình), có thời làm q u a n cho n h à Lương, sau

1 Nay là Bác Ninh, Bắc Giang

2 Kinh Môn, Hải Dương ngày nay

3 Đỗ Đức Hùng: Danh tướng Việt Nam , Sđd, tr 26.

gặp loạn trỏ vê T hái B ìn h 1 Cuôì năm 541, nh ân lòng oán giận của dân đôì vái ách đô hộ của n h à Lương, Lý Bí đã liên k ết với hào kiệt các châu nổi dậy khỏi nghĩa Không đầy 3 tháng, nghĩa quân đã giành được th ắ n g lợi Lý Bí và Bộ tham mưu khởi nghĩa đóng tại Long B iên2 T ại đây ông ch ỉn h đốn lại lực lượng, chia quân đi bô" phòng n h ữ n g nơi hiểm yếu nh ằm bảo vệ Long Biên từ xa.

Theo Thần tích ừrng Ngọc Than, Lưu Xá, Lý Bí đã cử Lý Phục Man

đem 5.000 quân đóng ở cửa bể Vân Đồn; cử anh trai là Lý Thiên Bảo đem 5.000 qu ân vào N h ậ t N am đề phòng giặc Lâm Ảp; cử em tra i

là Lý X uân cầm 5.000 qu ân giữ Phong Châu; củ em tra i là Lý

H ùng đem 5.000 qu ân giữ Cửu Đức, Hà Tĩnh Kết quả là, nghĩa quân đã đán h Lan hai cuộc p h ả n công của quân Lương, đặc biệt là cuộc tiến công lớn gồm hai vạn ngưòi tại Hợp Phô' (năm 543) đập

ta n cuộc p h ản công của giặc Liền sau đó, nghĩa quân lại đánh đuổi

qu ân Lâm Âp vào cướp phá châu c ử u Đức

Sau chiến th ắn g , th á n g 2 năm 544, Lý Bí lên ngôi Hoàng đế, dan h xưng là N am Đế, dựng n h à nước mới, lấy quốc hiệu là Vạn

Xuân, đóng đô ở Long Biên O ng quyết định phê'bỏ niên hiệu của

nhà Lương, đ ặ t niên hiệu mói cho triều đại của m ình là Thiên Đức

(có sách ghi là Đ ại Đức), đ ặ t ra tră m quan, lấy T riệu Túc làm Thái phó, T inh T hiều làm tướng văn, Phạm Tu làm tưóng võ Lý Nam

Đê còn cho xây điện Vạn Thọ làm nơi văn võ bá quan triều hội, dựng chùa K hai quôc (nghĩa là mở nước), đúc tiền đồng Thiên Đức

để tiê u dù n g trong nước Tổ chức bộ m áy nhà nước tuy còn sơ sài

n h ư n g th ể hiện rõ là một chính quyển tự chủ của một quốc gia độc

1 Có một sô sách như Toàn thư, Cương m ục ghi quê Lý Bí ở Long

Hưng, tỉnh Thái Bình; cũng có ý kiến lại cho rằng quê ông ở huyện Thái Bình, thuộc Sơn Tây.

2 Có sách chép Long Biên tức là thành Luy Lâu cũ, nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh Cũng có sách chép thành Long Biên ở cửa sông Tô Lịch, Hà Nội.

lập - th à n h quả của quá trìn h đấu tra n h bền bỉ suốt 500 năm của

nh ân dân ta

T ất cả những động th ái nói trê n của Lý Bí và Nhà nước Vạn Xuân đã th ể hiện rõ ý chí quyết không chịu lộ thuộc vào phương Bắc và khẳng định quyển làm chủ vận m ệnh đất nước Bởi vậy, có

th ể coi đây không chỉ là nguyện vọng, hoài bão m à còn thực sự là

“hàn h động cách m ạng” của nh ân dân ta, kiên quyết chông ách đô

hộ của phong kiến phương Bắc để giành lại quyền độc lập dân tộc

P h a m Tu

Phạm Tu là một tướng tà i của Lý Bí, quê ở Q uang Liệt (nay

là T h an h Liệt, T h a n h Trì, H à Nội) Thuở trẻ, ông vốn là một người có sức khỏe phi thường, giỏi võ, giỏi vật (dân gọi là Đô Tu)

O ng sớm có lòng yêu nước, căm ghét bọn đô hộ, là một trong nhữ ng người đầu tiên tham gia và có những đóng góp x uất sắc vào th ắ n g lợi của cuộc khởi nghĩa Lý Bí Ông đã kể vai s á t cánh cùng các tướng tài khác giúp Lý Bí xây dựng chính quyển tự chủ, lập N hà nưóc Vạn Xuân Năm 543, ông cềm quân đán h dẹp q uân xâm lấn Lâm Âp,- bảo vệ bờ cõi phía Nam Năm 545, n h à Lương kéo dại binh sang xâm lược Vạn X uân, trong trậ n chiến đấu ác liệt diễn ra ở cửa sông Tô Lịch (Hà Nội) ngày 20 th á n g 7 năm Ât Sửu, lão tướng Phạm Tu đã a n h dũng hy sinh D ân làng T h an h

L iệt đã lập đền thờ ông và hằn g năm vào ngày ông hy sinh đều tổ chức cúng tê r ấ t trọng vọng

Triệu Q uang Phục (Triệu 'Việt Vương)

T riệu Q uang Phục vốn là một dan h tưóng của Lý Bí Tuy các thư tịch cũ của T rung Quốc không ghi chép gì về ông, nhưng các sủ

sách của nước ta như Việt điện u linh tập của Lý T ế Xuyên, rồi sách Toàn thư, Cương m ục sau này đều chép Q uang Phục là con

T riệu Túc, là người khỏe m ạnh, hùng dũng, người huyện Chu Diên Năm 541, T riệu Q uang Phục đã cùng cha là Thái phó T riệu Túc theo Lý Bí đánh quân Lương, được phong chức Tả tướng quân

Năm 545, Lý Bí bị T rần Bá Tiên đánh bại, phải r ú t vào động

K h u ất Lạo, Tam Nông, P hú Thọ và giao lại binh quyền cho Triệu

Q uang Phục Viên tướng trẻ này dẫn hơn một vạn quân lui về xây dựng căn cứ mới ở đầm Dạ T rạch (Khoái Châu, H ưng Yên) Tại đây, nghĩa quân tô chức đánh du kích, ban ngày cày cuốc, giữ kín lực lượng, ban đêm cưỡi thuyền tập kích các doanh trạ i giặc Ong nổi tiếng là vị tướng đán h du kích với lôTi đánh “ngày ẩn tối r a ” và biết đánh lâu dài làm cho địch bị tiêu hao, mỏi m ệt và khi thời cơ đến đã biết p h ản công giành th ắ n g lợi hoàn toàn Vì th ế n h ân dân gọi ông là Dạ T rạch Vương (tức Vua Đầm Đêm) Năm 550, nhà Lương có loạn, phải gọi T rần Bá Tiên về nước, giao quyền lại cho Dương Sàn N hân cơ hội này, T riệu Q uang Phục đem qu ân phản công giết chết được Dưdng Sàn Q uân Lương tan vỗ, tháo chạy về

phương Bắc Nền độc lập dân tộc được khôi phục và củng cố Triệu

Q uang Phục lên ngôi, đóng đô ở th à n h Long Biên, xưng là T riệu Việt Vương

Trong thời kỳ này, huyện Từ Liêm (thuộc Hà Nội ngày nay) là nơi có bãi Q uân T hần (thuộc hai xã Thượng C át và H ạ Cát) được lấy làm ra n h giới giữa T riệu V iệt Vương và Lý P h ậ t Tử T ình th ế này là hậu quả của sự biến cướp ngôi và m ất ngôi của Lý P h ậ t Tử

N ăm 555, Lý T h iên Bảo chết, Lý P h ậ t Tử lên th ay N ăm 557,

Lý P h ậ t Tử từ động Dã N ăng (thư ợng du T h a n h Hóa) kéo q uân

về Thái Bình đánh T riệu Việt Vương Sau nhiều lần giao chiến không phân th ắn g bại, hai phe ngưng chiến, họ Lý đóng ở 0 Diên,

họ T riệ u ỏ Long B iên, cùng n h a u k ế t môi th ô n g gia N ãm 571,

Lý P h ậ t Tứ n h â n sơ hỏ của T riệu Việt Vương b ấ t ngờ đán h úp, đoạt toàn bộ quyên h àn h và đ ất đai và xưng là Nam Đế, nên sử sách đòi sau gọi là H ậu Lý Nam Đế Khi n h à Tùy của T rung Quốc được lập, biết Lý P h ậ t Tử chỉ th ầ n phục trê n d anh nghĩa nên cho gọi Lý P h ậ t Tử vào chầu, thực c h ất là bức hàng Lý P h ậ t Tử sai cháu là Lý Đại Quyền đem quân trấ n giữ th à n h Long Biên, sai

tướng Lý Phổ Đỉnh đem quân giữ th à n h Ô D iên (Đ an Phượng, Từ Liêm, Hà Nội), còn tự m ình thông s u â t đại q u â n giữ th à n h c ổ Loa,

H à Nội T háng giêng năm 603, vua T ùy sai Lưu Phương đem khoảng 10 vạn qu ân xâm lược Vạn X uân, dưới d a n h ng h ĩa đánh dẹp việc “làm p h ản ” của Lý P h ậ t Tử Lý P h ậ t Tử tổ chức kháng chiến nhưng th ấ t bại và buộc phải đầu hàng

Trương Hống và Trương H át

Trương Hống, Trương H á t là hai tướng tà i của T riệu Q uang Phục Họ là hai anh em ruột, quê ở làng V ân M ẫu, huyện Võ G iàng (nay thuộc Bắc Ninh), mẹ m át sớm, phải r ủ n h a u làm th u ê để sống Lớn lên, cả hai đều khỏe m ạnh, võ giỏi N ăm 547, k h i Lý Bí th u a trận, chạy về động K huất Lạo, giao quyền lại cho T riệu Q uang Phục, hai anh em đang mộ quân Luyện tập n h ằ m nổi dậy chống lại quân Lương đã theo T riệu Q uang Phục đ á n h giặc K hi đó, T riệu Q uang Phục đóng quân ở Dạ Trạch, còn qu ân của T rươ ng Hông, Trương

H á t đóng ỏ Tiên Tạo (Đa Phúc, Hà Nội ngày nay) Q u â n Lương bị đán h bại, phải r ú t h ế t về Bắc N ăm 550, T rương Hống và Trương

H át được T riệu Việt Vương phong làm tướng

Năm 557, Lý P h ậ t Tử đem quân đ á n h T riệ u V iệt Vưdng nhưng

bị thâ't bại, y đã dùng k ế đưa con tr a i c ầ u h ôn vói con gái của

T riệ u Việt Vương H ai ông Trương Hông và T rươ ng H á t đã khuyên

T riệu Việt Vương từ chối nhưng không được B ấ t bìn h h a i ông đã xin về quê làm ăn v ề sau, T riệu Việt Vương bị giết Lý P h ậ t Tủ lên thay, cho người mời hai ông ra làm quan H ai ông khưác từ, rủ

n h a u đến núi P hú Long (Phúc Thọ, H à Nội ngày nay) ở ẩ n và sau

đó tự vẫn để bảo toàn khí tiết N hân d â n đã lập đền th ò Trương Hông và Trương H á t ở nhiều nơi

M ai Thúc Loan (Mai Hắc Đế)

Mai Thúc Loan quê gốc ở làng Mai P h ụ (T hạch Bắc, Thạch Hà,

H à Tĩnh), r ấ t khỏe m ạnh, da đen, tóc xoăn, giỏi v ậ t n h ấ t làng Thời bấy giờ, vua tôi nhà Đường nghe nói vải An N am r ấ t ngon,