Lược khảo nhân vật lịch sử quân sự tiêu biểu trong sự nghiệp bảo vệ, giải phóng thăng long, hà nội phần 2

Phần thứ tư NHÂN VẬT LỊCH sử QUÂN sự TIÊU BIỂU THỜI KỲ VUA QUANG TRUNG CHỐNG XAM Lược MÃN THANH 1 VÀI NÉT VỀ BỐI CẢNH KINH TẾ XẢ HỘI VÀ CHÍNH TRỊ QUÂN Sự CỦA ĐẤT NƯỚC Trong lịch sử nước ta, sau thời L[.]

Phần thứ tư

NHÂN VẬT LỊCH sử QUÂN sự TIÊU BIỂU

THỜI KỲ VUA QUANG TRUNG CHỐNG XAM Lược MÃN THANH

1 VÀI NÉT VỀ BỐI CẢNH KINH TẾ - XẢ HỘI VÀ CHÍNH TRỊ - QUÂN S ự CỦA ĐẤT NƯỚC

T rong lịch sử nước ta, sau thời Lê sơ, thời kỳ N am - Bắc triểu với sự soán ngôi của Mạc Đ ảng Dung lại một lần nữa đưa ch ế độ phong k iến nước ta vào tìn h trạ n g cát cứ Tuy đến thời Lê T rung hưng, tìn h tr ạ n g cát cứ đã được khắc phục ph ần nào, nhưng sa u đó lại b ắ t đ ầu có sự p hân liệt lớn giũa các tập đoàn phong kiến Việt

N am m à sử sách gọi là thời Lê m ạt Thực chất, đây là sự p h ân chia quyển lực đặc biệt trong bộ m áy cầm quyển của giai cấp phong kiến, và ch ín h sự phân chia đó đẩy chê độ phong kiến đến chỗ suy tàn Về phương diện xã hội, người dân không ngày nào được yên ổn

vì bị lôi cuôVi vào vòng xoáy của sự tra n h giành quyển bính cho kẻ thống trị m ình Các giá trị chính trị - xã hội cũng có sự đảo lộn lớn:

“vua k h ô n g r a vua, tôi không ra tôi”, người dân chịu cảnh “trê n vua dưới c h ú a ”, kỷ cương phép nước trở nên “quân hồi vô phèng”

Từ giữa th ế kỷ XVII, qua bảy cuộc hỗn chiến lớn không phân

th ắ n g bại, h ai tập đoàn phong kiến T rịn h - Nguyễn chấp n h ậ n giảng hòa, lấy sông G ianh làm giói tuyến chia đôi đ ấ t nước, biến mỗi m iền th à n h một giang sơn riêng m à sử gọi là cục diện Đàng Trong và Đ àng Ngoài C húa Nguyễn ở phía Nam và chúa T rịn h cát cứ ở p h ía Bắc, vua Lê chỉ ngồi trê n ngai vàng làm vì Các tập đoàn phong k iến đua n h a u bóc lột n h â n dân Xã hội rối loạn, m âu

2 2 1

th u ẫ n giai cấp p h á t triến dẫn đến sự bùng nổ m ạn h mẽ của các cuộc khởi nghĩa nông dân Tuy vậy, nên kinh tế, văn hóa của đ ất nước vẫn có những bưóc p h át triển n h ấ t định, nhiều th à n h thị, thương cảng ra đời thúc đẩy quan hệ buôn bán trong và ngoài nước N hưng cảnh chia cắt và nội chiến triển m iên đã kìm h ãm th ế nước và gây hậu quả tai hại cho đời sông nh ân dân T h ăng Long - Kẻ Chợ tuy vẫn p h á t triể n vê m ặt kinh tê - xã hội, vẫn là tru n g tâm kinh tế, văn hóa lổn của cả nước, nhưng lại bị s ú t kém về vị thế.

Nước Đại Việt hoàn toàn rơi vào tìn h trạ n g loạn lạc, rổì ren; chính sự thôi n át, kỷ cương đảo lộn Người d ân T h ă n g Long đã cảm

n h ậ n điều này rõ rệ t hơn nơi nào hết ơ Bắc H à, triề u Lê - triề u đại của một thòi chói lọi võ công và văn trị, vua sá n g tôi h iền đã qua - nay chỉ còn một ông vua “khoanh tay r ủ áo” k hông lo việc nuỏc T rên đ ẵ t T hăng Long tồn tại chính th ể “v u a Lê - chúa

T rịn h ” Một triề u đình mà có hai chủ, trong đó v u a Lê chỉ là h ư vị, thực chất chỉ còn là cái bung xung, bù nhìn Mọi quyền h à n h tập tru n g ở P hủ chúa Các chúa T rịnh lộng quyển, tù y tiện p h ế lập vua

Lê Binh lính trong kinh một thời có công được ưu đãi, nay trả

th à n h kiêu binh vì vua chúa đều do họ dựng nên Bọn ho ạn q u an ở

T hăng Long th ì “cùng đồng đảng lộng quyền, các q u a n đìn h th ầ n

k ế tiếp n h a u người bị giết, người bị phạt, người nào cũng nơm nớp

lo sợ không bảo toàn được th â n m ình”1 Người d ân Bắc H à nói chung và người d â n T hăng Long nói riêng khổ cực hơn bao giò hết,

p hải chịu SƯU cao th u ê nặng, lao dịch liên m iên, đ in h tá n , điền hoang, xóm làng phiêu dạt Hệ tư tưởng Nho giáo bị r ạ n vỡ, th u y ế t chính d an h không còn linh nghiệm vì lúc này v u a c h ẳn g ra vua, tôi chang th à n h tôi, cương thường đảo lộn

Đ ất nước ta chồng châ't khó khăn Trong nước nền th ô n g n h ấ t

bị phá vỡ, giai cấp phong kiến suy tàn, đôi lập với n h â n d â n và đi

1 Quốc sử quán triều Nguyễn: Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1998, t.2, tr 760.

ngược lại lợi ích tối cao của dân tộc là độc lập và thống n h ấ t quôc gia Các tậ p đoàn phong kiến trong Nam và ngoài Bắc đã m ất h ết lòng tự tôn d â n tộc Để bảo vệ lợi ích riêng của m ình, họ sẵn sàng cấu k ết VỚI b ấ t cứ th ế lực ngoại xâm nào, chống lại một cách điên cuồng phong trà o đấu tra n h của quần chúng đang ngày càng lên cao Điển h ìn h như chính quyền nhà T rịnh b ất lực đê m ất nhiều dải đ ất biên cương phía Bắc Trong Nam, N guyễn Ánh không chịu nổi sức tiế n công m ãn h liệt của Tây Sơn, đã trôn sang Xiêm, rước 5 vạn quân giặc vào giày xéo Gia Định Nguyễn Ánh còn gửi con tra i (hoàng tử C ảnh) cho giám mục Bá Đa Lộc làm con tin sang cầu cứu nước P h áp , đã ký hiệp ước nhượng cho Pháp đảo Côn Lôn và cho ngưòi P h á p tự do truyền đạo để đổi lây “viện trợ” của Pháp.

T ình trạ n g T rịn h - Nguyễn phân tra n h đã phá vỡ tru y ền thông

cố k ế t cộng đồng của người Việt Cùng với nền kinh t ế tiểu nông ngày càng đi vào ngõ cụt, vận m ệnh chính trị của dân tộc cũng bị

đe dọa từ n h iề u phía, cả th ù trong và giặc ngoài Các tập đoàn phong kiến k hông chỉ đã chia rẽ sự thông n h ấ t quốc gia m à còn đang tâm p h ả n bội dân tộc, rước voi vê giày m ả tổ Trong bôi cảnh

ấy, cuộc đâ'u tr a n h giai cấp giữa phong kiến và nông dân bùng nổ

k hắp nơi L àn sóng khởi nghĩa nông dân dâng cao khắp Đ àng Ngoài, rồi lan vào Đ àng Trong Các cuộc khởi nghĩa nông dân liên tục nồ ra n h ư khởi nghĩa của Nguyễn D anh Phương, Nguyễn Hữu Cầu, P h a n Bá V ành, đỉnh cao là phong trào nông dân Tây Sơn năm 1771

Khỏi ng h ĩa T ây Sơn từ k h ẩ u hiệu đấu tra n h ban đầu “lấy của cải bọn q u a n lại và n h à giàu, phân p h á t cho dân nghèo”, “tưới m ưa dầm khi h ạn , kéo cùng dân xa chôYi lầm th a n ”, với ngưòi chủ trì mới là N guyễn H uệ, phong trào Tây Sơn đã chủ trương k ết hợp

đ án h th ù trong, giặc ngoài Điều đó cũng là cơ sở góp ph ần khắn g định phong trà o T ầy Sơn đã k ết hợp ch ặt chẽ giữa cứu nước vối cứu dân, đồng thòi thực hiện hai nhiệm vụ trọng đại khác nhau: tiến công các tập đoàn phong kiến ở cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài

và dũng cảm đánh giặc ngoại xâm Bởi vậy, phong trào Tây Sơn đã dần dần lôi cuôn được đông đảo dân chúng cả nước tham gia Sau khi lật đổ chính quyền chúa Nguyễn, đánh ta n 5 vạn quân Xiêm xâm lược ở phía Nam, m ùa hè năm 1786, quân Tây Sơn tiến công

ra Bắc Với danh nghĩa “Phù Lê diệt T rịn h ”, với sức m ạnh vĩ đại của phong trào quần chúng, được dân chúng Bắc Hà và nh ân dân

T hăng Long ủng hộ, quân Tây Sơn đã n h a n h chóng đập ta n được lực lượng quân sự của họ Trịnh Nền thông trị của chúa T rịnh đã ngự trị ở T hăng Long gần 200 năm bị lật nhào

Tuy nhiên, đúng lúc này thì Nguyễn N hạc buộc Nguyễn Huệ phải rú t quân về Nam Lê Chiêu Thống hoàn toàn b ất lực không điều h àn h nổi việc nưổc và không không chế được tìn h hình T hăng Long và Bắc Hà lại lầm vào tìn h trạ n g cực kỳ rối ren, hỗn loạn Lần lượt Nguyễn Hữu Chỉnh rồi Vũ Văn N hậm tạo phản, lộng quyên Năm 1787 và năm 1788, quân Tây Sơn phải liên tiếp ra

T hảng Long lập lại tr ậ t tự, lần tiến quân ra Bắc năm 1788 do đích

th ân Nguyễn Huệ chỉ huy Tuy T hăng Long trở lại tr ậ t t ạ dưới quyển kiểm soát của quân Tây Sơn, nhưng do ảnh hưởng còn nặng

nể của ý thức hệ phong kiến, cho đến nửa cuối những năm 80 của

th ế kỷ th ứ XVIII, dân tình ỏ T hăng Long, n h ấ t là tần g lớp sĩ phu Bắc H à vẫn hướng vê' nhà Lê, tôn phò Lê Chiêu Thông

Tình hình càng trở nên phức tạp khi tập đoàn Lê Chiêu Thông

đi cầu cứu và rước 29 vạn quân xâm lược M ãn T h an h vào chiếm đóng T hăng Long, s ẵ n ý đồ xâm lược Đại Việt, lại được Lê Chiêu Thống cho người sang cầu cứu, vua T hanh bây giờ là Càn Long liền chớp lấy cơ hội, huy động 29 vạn quân dưới sự chỉ huy của Tổng đốc Lưỡng Q uảng Tôn Sĩ Nghị xâm lược nước Đại Việt núp dưới chiêu bài “P hù Lê, diệt Tây Sơn” N hà T hanh còn dự định điều động lục lượng thủy binh để khi cần th iế t thì vượt biển đánh

th ẳn g vào T huận - Quảng, phốỉ hợp với bộ binh tiến từ phía Bác xuống Đ ất nước ta đứng trước nguy cơ bị xâm lăng từ cả hai m ặt Nam và Bắc

T háng 11 năm 1788, quân T hanh chia làm 4 đạo tiến vào nước

ta Đạo chủ lực do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy tiến qua Lạng Sơn; đạo thứ hai do Sầm Nghi Đông chỉ huy tiến qua Cao Bằng; đạo thứ ba do

0 Đại Kinh chỉ huy tiến qua Tuyên Q uang và đạo thứ tư từ phía đông qua Yên Q uáng (Quảng Ninh) tiến vào Q uân Tây Sơn ỏ

T hăng Long do tướng Ngô Văn sở chỉ huy chỉ có độ vài vạn quân Trước sức tiến công ồ ạ t và quy mô của quân T hanh, các đồn ải của

ta ỏ biên giỏi bị th ấ t thủ, Ngô Văn s ỏ một m ặt gửi th ư đến biên giói cho tưâng giặc xin hoãn binh, một m ặt đã th u ậ n theo chủ trương của Ngô Thì N hậm , quyết định r ú t quân khỏi Thăng Long

về Tam Điệp - Biện Sơn để bảo toàn lực lượng, tạo điều kiện và thời cơ để chò đại quân của Nguyễn Huệ từ phía Nam ra tiến hàn h

ph ản công lại giặc

Tại Phú Xuân, Nguyễn Huệ lên ngôi, lấy hiệu Q uang T rung và

x u ấ t quân ra Bắc Đ i đến đâu nghĩa qu ân cũng được n h ân dân đón tiếp, nhiều tra i trá n g xin gia nhập nghĩa binh Ngày 25 th á n g 1 năm 1789, Q uang T rung tập kết ở Tam Điệp, úy lạo tưổng sĩ, mở tiệc khao quân và chia th à n h 5 đạo tiến đánh T hăng Long Đêm ngày 25 tháng 1, đạo chủ lực diệt đồn tiền tiêu của địch Đêm ngày 28,

ta bí m ật vây đồn H à Hồi, uy hiếp buộc địch đầu hàng Mờ sáng ngày 30, ta tấ n công và san bằng đồn Ngọc Hồi, tà n quân địch chạy về Đầm Mục bị đón đánh tiêu diệt sạch Cùng lúc, ta đánh

th ẳ n g vào đồn Khương Thượng - Đông Đa, tướng giặc sầ m Nghi Đống hoảng sợ th ắ t cổ tự tử Tôn Sĩ Nghị và Lê Chiêu Thống hốt hoảng cùng quân hộ vệ bỏ chạy, ra lệnh cắt đứt cầu phao sông Nhị

để toàn mạng, khiến hàng vạn quân T h an h hoảng loạn dồn xuống

mà chết Dọc đường chạy trốn, quân T h an h còn bị quân ta chặn

đá n h tơi bời T rưa ngày mồng 5 Tết, Q uang T rung cùng đạo quân chú lực tiến vào kinh th ành Khởi nghĩa nông dân Tây Sơn đã hoàn th à n h sứ m ệnh lịch sử của m ình, trong đó đã x u ấ t hiện nhiều

n h â n v ật lịch sử quân sự vối những đóng góp h ế t sức quan trọng vào sự nghiệp bảo vệ, giải phóng Thăng Long - Hà Nội

2 2 5

2 MỘT SỐ NHÂN VẬT LỊCH s ử QUÂN s ự TIÊU B iể u

Nguyễn Huệ

Nguyễn H uệ là người lãn h đạo, đồng thời là m ột tướng lĩnh

x u ấ t sắc của nghĩa quân Tây Sơn Ô ng cùng với a n h và em tra i là Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ là ba vị th ủ lĩn h của phong trào Tây Sơn ngay từ khi b ắ t đầu dấy nghĩa, tro n g đó tà i n ă n g q u ân sự của ông được thể hiện nổi bật N ăm 22 tuổi, N guyễn H uệ đã lập chiến công lớn đánh ta n 2 vạn quân của chúa N guyễn ở P h ú Yên N ăm

24 tuổi, ông chỉ huy một đạo q u â n giải phóng G ia Đ ịnh, lậ t đổ tập đoàn thống trị của họ Nguyễn ở Đ àng Trong Đ ến n ăm 32 tuổi, ông chỉ huy quân Tây Sơn đánh bại 5 vạn q u â n Xiêm xâm lược ở Rạch Gầm - Xoài M út chỉ bằng m ột tr ậ n phục kích C hính chiến th ắn g vang dội này đã đưa N guyễn H uệ từ m ột a n h h ù n g nông dân trỏ

th àn h một vị anh hùng dân tộc uy d a n h lừng lẫy

N ãm 33 tuổi, sau khi n h a n h chóng h ạ th à n h P h ú Xuân, Nguyễn Huệ đã có một quyết đ ịn h táo bạo, m ang ý ng h ĩa lịch sử lớn lao: thừ a th ắ n g tiến ra Đ àng Ngoài lậ t đổ c h ế độ chúa Trịnh

Q uyết định sáng suốt đó phù hợp vói yêu cầu p h á t triể n của phong trào Tây Sơn, đồng thời đáp ứng ý chí và nguyện vọng thống n h ấ t của nhân dân cả nước, trong đó có ngưòi dân T hảng Long Ông đem quân lần lượt đán h ta n quân T rịn h ở N ghệ An, T h a n h Hóa và th ừ a

th ắ n g tiến ra giải phóng T h ăn g Long B ằng cuộc tiế n công T hăng Long th ắn g lợi do đích th ân Bắc B ình Vương N guyễn H uệ chỉ huy, phong trào Tây Sơn đã xóa bỏ tìn h trạ n g chia c ắ t Đ àng Trong -

Đ àng Ngoài kéo dài trê n hai th ê kỷ, đ ặ t cơ sở để lập lại n ề n thông

n h ấ t của đâ't nước, đáp ứng nguyện vọng th a th iế t của n h â n dân

và yêu cầu khách quan hết sức cấp bách của xã hội

Nguyễn Huệ không chỉ giỏi cầm q u â n đ á n h giặc m à còn có tầm

n hìn rộng của n h à một n h à tổ chức bộ m áy lã n h đạo ch ín h quyển Trưóc khi trở về Phú Xuân, để cai q u ả n Bắc H à và để phòng mọi

b ấ t trắ c có th ể xảy ra, N guyễn H uệ đã th à n h lập m ột Bộ chỉ huy Tây Sơn, đ ặt đại bản doanh ngay tại T h ăn g Long Bộ chỉ h uy này

do Đại Tư m ã Ngô Vãn sở đứng đầu, sá t cánh với ông còn có các tướng Phan Văn Lân, Nguyền Văn Dung, Nguyễn Văn Tuyết,

T rần Thiện Ngôn Ngoài ra, nhiều vãn th ần cũ của nhà Lê, trong

đó có Ngô Thì N hậm cũng được ông tin cậy giao cho trọng trách tham gia Bộ chi’ huy Trưốc khi rời T hăng Long, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ ân cần dặn dò rằng: sỏ và Lân là nanh vuốt của ta; Dung và Ngôn là tâm phúc của ta; T uyết là cháu ta; còn N hậm thì vừa là bề tôi vừa là khách của ta, lại là dòng văn học Bắc Hà thông thạo việc đòi N ay ta giao cho các người cả mười một trấ n trong toàn hạt N hũng việc quan trọ n g đều cho tùy tiện m à làm Mọi việc cùng n h au họp bàn ổn thỏa, chớ vì kẻ cũ người mới m à xa cách nhau Ai nấy phải đồng lòng hiệp sức, lo chung công việc để xứng đáng với sự trông đợi của t a 1

Cuối năm 1788, 29 vạn q u â n T h a n h viện cố giúp nhà Lê ồ ạt kéo vào nưốe ta, chiếm đóng cả k in h th à n h T hăng Long Lúc này, Nguyễn H uệ đã vươn lên vượt khỏi tầm của một th ủ lĩnh khởi nghĩa nông dân đê’ trở th à n h người a n h hùng dân tộc, lãnh đạo

nh ân dân đ án h ta n các th ê lực ngoại xâm, bảo vệ Tố quốc Ong đem đến nhiệm vụ mới cho cả phong trào Tây Sơn - đó là nhiệm

vụ giải phóng cho to àn dân tộc Xét về tín h chất, phong trào Tây Sơn đã đồng thòi thực hiện hai nhiệm vụ trọng đại khác nhau:

một là, tiến công các tập đoàn phong kiến ở cả Đàng Trong lẫn

Đ àng Ngoài; h a i là, dũ n g cảm đ á n h giặc ngoại xâm (Xiêm,

T hanh) Bởi vậy, phong trà o đã lôi cuốn được đông đảo n h â n dân

th am gia

N hận biết thê giặc r ấ t m ạnh lúc ban đầu, khiến quân Tây Sơn đang đóng ở Bắc H à lúc đó phải lui về trấ n giữ ở Tam Điệp, nhưng Nguyễn Huệ không hề nao núng Đe tạo danh nghĩa chính thống cho công cuộc tiến công đại phá quân T hanh xâm lược, tại Phú Xuân,

1 Xem Đại Nam chính biên liệt truyện (sơ tập), Nxb Thuận Hóa,

1993, q.30, tr 119.

227

ông lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, thông lĩnh 10 vạn quân Tây Sơn xuất quân ra Bắc Với tầm nh ìn sáng suốt của một nhà chỉ huy quân sự thiên tài, ông đánh giá cao quyết định của Ngô Văn Sở và Ngô Thì Nhậm vê' cuộc rú t lui chiến lược của lực lượng Tây Sơn trấ n giữ Thăng Long và các trấ n khác thuộc Bắc Hà

về Tam Điệp - Biện Sơn Sử cũ chép rằng, khi Q uang T rung đưa đại quân ra, bọn sở, Lân tự trói tay đến chịu quân pháp, thì Quang Trung - Nguyễn Huệ chẳng những không b ắt tội m à còn khen ngợi việc rú t quân vừa có tác dụng khiến địch thêm chủ qu an kiêu ngạo, vừa tạo nên sự chuyển hóa th ế chiến lược theo chiểu hướng địch từ chỗ có lợi sang b ất lợi, ta từ chỗ bất lợi sang có lợi

Q uang T rung - Nguyễn Huệ hiểu rõ th ế nào là sức m ạnh của

n h â n dân và đã biết khơi dậy, tập hợp được sức m ạn h đó Tài năng

và sự khôn khéo của ông là biết chỉ ra kẻ th ù chủ yếu của từng thời kỳ Khi ra Bắc lần đầu ông nêu k h ẩu h iệu “P h ù Lê, diệt

T rịn h ”; trước họa xâm lăng, ông chỉ đích danh: kẻ th ù là bọn Tôn

Sĩ Nghị, lên án Lê Chiêu Thống rước ngoại xâm vào giày xéo non sông, giết hại giông nòi Vì vậy, n hân dân Bắc H à đã đứng vê phía nghĩa quân Tây Sơn, ủng hộ sự nghiệp chính nghĩa của phong trào Đó là một n h â n tố khiến cho quân Tây Sơn đã lập nhiều chiến công trong sự nghiệp đánh đuổi th ù trong, giặc ngoài Vua

Q uang T rung còn đặc biệt coi trọng việc dựa vào lòng yêu nưốc, căm th ù giặc của n h â n dân để động viên tin h th ầ n tốc chiến, tốc

th ắn g của nghĩa quân Chính vì vậy mà chỉ tro n g vòng 35 ngày đêm, nghĩa quân Tây Sơn đã hoàn th à n h nhữ ng công việc r ấ t lớn chuẩn bị cho cuộc phản công chiến lược như: tổ chức h à n h quân

th ầ n tốc vượt gần 600km từ P hú Xuân ra Tam .Điệp, động viên tuyển quân hàng m ấy vạn tâ n binh ngay trê n đường h àn h quân, định xong k ế hoạch tác chiến chiến lược và kịp thòi tổ chức binh lực thủy, bộ để tiêu diệt quân Thanh

Đạo quân th ứ nh ấ t đảm nhiệm hưóng tiến công chủ yếu do

N guyễn Huệ trực tiếp chỉ huy, bao gồm bộ binh, kỵ binh, tượng

binh, hai tướng Ngô Văn sỏ và Phan Văn Lân chỉ huy tiền quân,

tướng q u â n C hiêu Viễn làm h ậ u quân đốc chiến Đạo quân th ứ hai

do Đô đốc Đ ặng Tiến Đông chỉ huy, lực lượng chủ yếu là kỵ binh, tượng binh có nhiệm vụ thọc sâu, b ất ngờ bao vây tiêu diệt đạo quân của s ầ m Nghi Đông ở Đống Đa, rồi đánh th ẳn g vào th àn h

Thăng Long, uy hiếp đại bản doanh của Tôn Sĩ Nghị Đạo quân thứ ba do Đ ại Đô đốc Bảo chỉ huy, nằm ở giữa hai hướng tiến công

chủ yếu và th ứ yếu trên đây, cũng gồm kỵ binh và tượng binh, có nhiệm vụ tiếp ứng cho trậ n quyết chiến tiêu diệt đồn Ngọc Hồi

Đạo quân th ứ tư là đạo quân thủy, do Đại Đô đốc N guyễn Văn

Tuyết chỉ huy, từ Biện Sơn theo đường biển tiến vào sông Lục Đầu, tiêu d iệt q u â n địch ỏ H ải Dương và sẵn sàng tiếp ứng, uy hiếp sườn phía đông của quân Tôn Sĩ Nghị đóng dọc bò sông Nhị, đồng

thời phối hợp với các mũi khác đánh vào T hăng Long Đạo quân thứ nă m do Đ ại Đô đốc Lộc chỉ huy cũng là thủy quân, sau khi vào

của sông Lục Đ ầu thì vận động lên chiếm lĩnh vùng Phương N hãn, Lạng G iang để chặn đường rú t của địch

T rong chiến dịch tốc chiến tốc th ắ n g đại phá qu ân T hanh,

Q uang T ru n g - Nguyễn Huệ vừa chỉ huy cả năm cánh qu ân đồng loạt tiế n công m ột cách tà i tình, vừa trực tiếp đổc chiến trậ n quyết ch iến ch iến lược Ngọc Hồi S au nhữ ng trậ n th ắ n g nh ư chẻ tre, ông đã d ẫ n đầu quân Tây Sơn hùng dũng tiến vào T h ăng Long tro n g niềm h â n hoan chờ đón của m uôn dân Trong lịch sử dân tộc ta , Q u a n g T rung - N guyễn Huệ là một th iê n tà i q u â n sự, mới 36 tu ổ i đời, 15 tuổi quân ông đã làm nên bao chiến công chói lọi C ũng hiếm có một tưóng lĩnh như óng chỉ biết chiến th ắ n g mà không hể b iế t chiến bại Tư tưởng quân sự nổi b ậ t của N guyễn Huệ, d ù tr ê n cương vị Bắc Bình Vương hay trê n cương vị Q uang

T rung H o àn g đế, đều là đ ánh tiêu d iệt vôi tin h th ầ n chủ động tiến công, tiế n công địch liên tục, th ầ n tốc, táo bạo, b ế t ngờ, giải quyết n h a n h cục diện chiến tra n h bằng nhữ ng trậ n quyết chiến chiến lược

Trần Q uang Diệu

T rầ n Q uang Diệu quê ở xã Ản Tín, huyện H oài An, tỉnh Bình

Đ ịnh Sự nghiệp cầm quân giúp nhà Tây Sơn dựng cờ khởi nghĩa của ông b ắt đầu từ năm 1771, VỚI việc được T ây Sơn Vương

N guyễn Nhạc tin dùng và sai cùng với Nguyễn H uệ tô chức, diều

kh iến quân đội N hửng binh sĩ người Thượng được th u nạp vê đều giao cho Nguyễn Huệ và T rần Q uang Diệu h u ấ n luyện vê tố chức,

m ạn h của quân đội Tây Sơn

T rong cuộc k h á n g chiến chống qu ân xâm lược M ãn T h a n h ,

Đô đốc T rần Q uang Diệu được tin cậy giao trọng trá c h làm tưỏng tiê n phong trong đội hình của đạo quân chủ lực do N guyễn Huệ trự c tiếp chỉ huy Ông đã s á t cánh cùng vị Hoàng đê - chủ tướng

đ á n h trê n hưóng chủ yếu, đột phá m ãnh liệt và tiê u d iệt các đồn

H à Hồi, Ngọc Hồi rồi tiến th ẳ n g vào giải phóng T h ă n g Long

N hữ ng chiến công vang dội của đạo quân Tây Sơn trê n hướng tiến công chủ yếu này có sự đóng góp của Đô đốc T rầ n Q uang Diệu tro n g việc bàn mưu, tính kê và tổ chức quân sĩ cũng nh ư th am

m ưu giúp Q uang T rung chỉ h u j' chiến đấu m ưu trí, sá n g tạo

C hính vì những công lao đó nên sau khi đ ất nưốc trở lại th a n h bình, T rần Q uang Diệu được Q uang T rung tin cậy bổ nhiệm làm Đôc trâ n Nghệ An, trực tiếp lo việc chuẩn bị, h uy động n h â n tài

vật lực, tiến h àn h xây thành Phượng Hoàng Trung đô (Nghệ An),

ph á t triể n kinh t ế - xã hội của đ ất nước và củng cô" quổc phòng

Đ ặ n g X uân Bảo

Đ ặng X uân Bảo, một tưóng của nghĩa quân Tây Sơn, được Nguyễn Huệ phong tới chức Đại Đô đốc Trong cuộc kháng chiến chống q u ân xâm lược nhà Thanh, ông được giao chỉ huy một trong năm đạo quân lớn của Tây Sơn tiến ra Bắc Hà, đánh đuổi quân

T hanh, giải phóng đ ấ t nước

Khi Q uang T rung dẫn đại quân Tây Sơn đến Tam Điệp - Biện Sơn, hội quân với bộ phận lực lượng của Ngô Văn Sở, một m ặt truyền lệnh khao quân - tổ chức cho quân sĩ ăn Tết trưốc, m ặt khác đã cùng Bộ chi huy Tây Sơn nhanh chóng thông n h ấ t k ế hoạch p h ả n công đánh đuổi quân Thanh, giải phóng Thăng Long, giành lại Bắc Hà Đạo quân chủ lực gồm bộ binh, tượng binh và kỵ binh do Q uang T rung trực tiếp chỉ huy theo đường chính đánh

th ắ n g vào p hía nam th àn h T hăng Long Đạo hữu quân gồm tượng binh và kỵ binh, chia thành hai cánh đi tắ t theo đường núi đánh vào Hà Nội, tấn công diệt đồn Khương Thượng, tạo thê uy hiếp

m ặt tây th à n h T hăng Long Đạo tả quân vượt biển vào sông Lục Đầu rồi chia th à n h hai cánh, một cánh đổ bộ lên H ải Dương, uy hiếp m ặt đông T hăng Long, một cánh chiếm lĩnh các vị trí hiểm yếu, chặn đường rú t lui của địch trên địa bàn Yên Thế, Phượng

N hãn, L ạng G iang (Bắc Giang) Đại Đô đốc Đặng Xuân Bảo được

Q uang T ru n g sai chỉ huy một cánh quân thuộc đạo hữu quân.Dựa vào k ế hoạch đã định, cánh quân của Đại Đô đốc Bảo theo đường núi xuông Vân Đình (nay thuộc ứ n g Hòa, Hà Nội) theo đường quổc lộ tiế n qua Vác (nay thuộc T hanh Oai, Hà Nội) rồi vào Đại Ang Với ưu th ế về khả năng cơ động, Đặng Xuân Bảo đốc thúc

q u ân sĩ n h a n h chóng cơ động vào vị trí tập kết, rồi tổ chức th à n h hai bộ phận: m ột bộ phận tập tru n g cho trậ n then chốt công phá đồn Ngọc Hồi; bộ phận lực lượng còn lại hình th àn h th ế trậ n bao vây, đón lõng sẵn sàng tiêu diệt quân địch rút chạy về Thăng Long,

đồng thời làm lực lượng dự bị, sẵn sàng tiếp ứng cho đạo quân chủ lực khi có lệnh.

Đúng thời gian đã định, đêm mồng 4, rạng ngày 5 tháng giêng năm Kỷ Dậu (1789), dưối sự chỉ huy trực tiếp của Quang Trung, đạo quân chủ lực của quân đội Tây Sơn thực hành trậ n tiến công

m ãnh liệt vào đồn Ngọc Hồi Với sức m ạnh áp đảo, bộ binh, kỵ binh và tượng binh quân Tây Sơn cùng lúc ào ạ t xông lên, lần lượt đập ta n toàn bộ hệ thông chiến lũy, trậ n địa phòng th ủ của quân Thanh P hần lớn quân T hanh đồn trú tại đây bị tiêu diệt Số còn lại tháo chạy vào th àn h T hăng Long cũng rơi vào th ế trậ n của quân Tây Sơn bố trí ỏ phía bắc đồn Ngọc Hồi chặn đánh quyết liệt, diệt thêm một bộ phận nữa T àn quân địch chuyển sang hướng tây

và một lần nữa chúng lại lọt vào trậ n địa m ai phục của Đại Đô đốc Bảo Đây là cánh quân lớn, gồm chủ yếu là tượng binh và kỵ binh -

“binh chủng” chiến đâu có uy lực lớn và luôn gây nên bao nỗi kinh hoàng cho đôi phương

Tại Đại Áng, Đô đốc Bảo chỉ huy quân sĩ tổ chức đánh chặn dồn quân T hanh tháo chạy từ Ngọc Hồi vào khu chiến địa chuẩn bị sẵn tại Đầm Mực và thực hiện một trậ n bao vây kết hợp tiến công lớn Ỏng chỉ huy quân sĩ thực hiện đòn vu hồi, dồn quân Thanh vào trậ n địa chuẩn bị sẵn tạ i Đầm Mực để diệt gọn, góp p h ầ n tiêu diệt toàn bộ quân T hanh chiếm đóng tại đồn Ngọc Hồi - một trậ n then chốt của cuộc phản công Vối th ắn g lợi giành được trong trậ n then chốt Ngọc Hồi - Đầm Mực, đạo quân chủ lực của Quang

T rung và cánh quân của Đại Đô đốc Đặng Xuân Bảo đã hoàn

th à n h được một phần nhiệm vụ trê n hướng chủ yếu Chiếu mồng 5 Tết Kỷ Dậu, theo lệnh của Q uang Trung, Đặng Xuân Bảo cùng toàn th ể đại binh Tây Sơn hùng dũng tiến vào giải phóng kinh

Đ ặng Xuân Bảo được trọng thưởng nhiều bổng lộc và được ban chức tước quan trọng trong quân đội Tây Sơn Là tướng dưới quyền vua Q uang Trung, Đặng Xuân Bảo được sự rèn cặp chỉ bảo của

m ột tài năng quân sự k iệt x u ấ t và ông cũng m ang h ết tài năn g quân sự của m ình cống hiến cho dân, cho nước C hính trong những nảm th á n g xông pha trậ n mạc đầy khó khăn, gian khổ đã tôi luyện ông trỏ th à n h một trong những Đại Đô đôc lừng danh trong quân đội Tây Sơn Tên tuổi cũng nh ư những chiến công của ông còn lưu tru y ền m ãi trong lịch sử dân tộc

Ngô Văn Sở

Ngô Văn Sở là danh tướng khởi nghĩa Tây Sơn, quê ở huyện

Bình Khê, phủ Quy N hơn1 (nay là huyện Tây Sơn, tỉn h Bình Định) Ong là người giỏi võ nghệ, thông binh pháp Năm 1773, ông

là vị tướng th am gia chỉ huy đán h quân Nguyễn ở P hú Yên, Diên

K hánh, Bình T huận Tiếp trong các năm 1782, 1783, ông theo Long Nhưđng tướng quân Nguyễn Huệ hai lần đánh vào Gia Định làm cho quân Nguyễn Ánh th ấ t bại nặng, p hải bỏ Gia Đ ịnh trốn san g Xiêm Sự nghiệp, chiến công của Ngô Văn Sở được biết đến nhiều n h ấ t là thời kỳ hoạt động trê n đ ấ t Bắc Hà

Năm 1786, Nguyễn Huệ sau khi kéo đại q uân ra T hăng Long

đ ánh đổ tập đoàn phong kiên chúa T rịn h đã tra o lại quyền h àn h cho vua Lê H iên Tông N hưng khi Nguyễn Huệ r ú t quân về Nam, Bắc H à trở nên hỗn loạn, nạn đói hoành hành, n h â n dân Cực khổ Vua Lê Chiêu Thống k ế vị Lê H iển Tông th ì bạc nhược Nguyễn

H ữu Chỉnh, một cựu th ầ n nhà Lê đi theo Tây Sơn, thì lộng quyền,

1 Về quê của Ngô Văn Sở, nhiều tài liệu viết là ở Thạch Hà, Hà

Tĩnh Trong kỷ yếu Hội thảo Phú Xuân - Thuận Hóa thời Tây Sơn của

Hội khoa học Lịch sử Thừa Thiên - Huê xuất bản năm 2001 và Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam của Trung tâm từ điển bách khoa quân sự

Bộ Quốc phòng xuất bản nảm 2005 viết quê ông ở huyện Bình Khê, phủ

Quy Nhơn.

làm nhiều việc ngang ngược chông lại Tây Sơn Trước tìn h hình đó, cuối năm 1787, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ cử tưống Ngô Ván sỏ

và Phan Văn Lân m ang quân ra Nghệ An, hợp với q u ân của Vũ Văn

N hậm dẹp các hoạt động chống đối và loại bỏ N guyễn H ữu Chỉnh

C hính trong lần đem q uân ra Bắc này, Ngô V ăn s ở đã tỏ rõ tài năng quân sự của m ình Trước sức tấ n công m ạn h mẽ của quân Tây Sơn do ông chỉ huy, Nguyễn Hữu C hỉnh và Lê C hiêu Thống rủ

nh a u đem quân trôn chạy, nhưng khi đến Yên T h ế (Bắc Giang) thì

C hỉnh bị b ắt và bị giết Còn Lê Chiêu Thống trô n th o á t rồi vượt biên giới sang đâ't Q uảng Tây (Trung Quốc)

Vê sự kiện này, sách H oàng Lê n h ấ t th ô n g c h í chép rằng:

“Khi Vũ Văn N hậm lĩnh ấn tiế t chế kéo q u â n q u a T hổ Sơn (T hanh Hóa), tr ấ n th ủ T h a n h Hóa là Lê D u ật lui giữ bờ bắc sông

T rin h G iang N hậm đóng qu ân ở bờ nam , Ngô V ăn s ở đem quân

m en theo chân núi đi vể phía tây, bí m ật qua sông Tâ't M ã đ án h

úp p hía sau q u â n của D uật D u ậ t không biết, tối hôm ấy r ú t quân chạy suốt đêm Hôm sau tới Cao Lũng đã th ấ y q u â n c ủ a Sở ỏ đấy

Q uân D u ậ t sỢ hãi ta n tác, D u ật bị quân s ỏ giết, k h í giới lương thực bị tịch th u h ế t”

S au chiến th ắng, Vũ Vãn N hậm ỏ lại Bắc H à, th u xếp mọi việc; về sau tự lập một người họ Lê là Lê Duy c ẩ n làm giám quốc

bù n h ìn 1 Được tin về sự lộng h àn h của Nhậm , N guyễn H uệ cầm quân ra Bắc, b ắ t giết N hậm , sau đó tin tưởng phong cho Ngô Văn

Sở làm Đ ại Tư mã, giữ trọng trá c h trông coi 11 trâ n Bắc Hà Đưdc Bắc Bình Vương N guyễn Huệ giao đứng đầu Bộ chỉ hu y Tây Sơn ở Bắc Hà, Đại Tư m ã Ngô Văn Sở dốc lòng thực h iện trọ n g trá c h đó Ồng cùng với Ngô Thì N hậm tiếp tục th u y ết phục các t r í thức Bắc

Hà, lôi kéo họ đi theo con đường chính nghĩa vì lợi ích d â n tộc Tuy vậy, một sô' cựu th ầ n nhà Lê vẫn liên k ế t vối n h a u nổi dậy chống

1 Trương Hữu Quýnh (Chủ biên), Phan Đại Doãn, Nguyễn cảnh

Ninh: Đại cương Lịch sử Việt Nam, S đ d , t.l, tr 421.

Tây Sơn ở nh iều nơi Do đó, Ngô Văn sở phải lo việc trâ n áp để ổn

định tr ậ t tự ở Bác Hà Sách H oàng Lê nhất thống chí mô tả: " HỄ

có ai dám ngang ngạnh, Sở (Ngô Văn Sở) chỉ cần sai một viên tỳ tướng đi đ á n h là dẹp tan được ngay Các phủ huyện có đệ án kiện giấy tờ lên th ì Sở cứ theo việc mà xử không đê ứ đọng”

H oạt động nổi b ật n h ấ t của Đại Tư mã Ngô Văn sở ở Bắc H à là quyết định cho q u â n Tây Sơn r ú t lui chiến lược về Tam Điệp - Biện Sơn và th a m gia chỉ huy đánh th ắn g quân xâm lưdc M ãn Thanh Cuối năm 1788, v u a nhà T hanh cho 29 vạn quân trà n sang xâm chiếm nưốc ta Trước tìn h hình đó, Ngô Văn sỏ họp Bộ chỉ huy Tây Sơn ở Bắc H à bàn k ế sách đổi phó Lúc đầu, có nhiều ý kiến khác n h a u , ngay cả Đại Tư mã Ngô Văn Sồ cũng cho rằn g giặc đến thì p hải liều chết đánh đe không phụ lòng tin cậy của Bắc Bình Vương N guyễn H uệ Nguyễn Văn Dung, P han Văn Lân tán th àn h

ý kiến của Đ ại Tư mã nhưng lại nêu khác về phương thức đánh, cho rằ n g nên đem quân lên biên ải, tổ chức đánh đòn phủ đầu Còn Ngô T hì N hậm th ì lập luận rằn g cần lường th ế giặc rồi mới đánh, cân nhắc cặn kẽ để nắm phần th ắn g rồi mới hàn h động, nay do tương q u a n lực lượng kém hơn nên bảo toàn lấy quân lực mà lui vào Tam Điệp - Biện Sơn chờ đại quân Là người có trách nhiệm cao

n h ấ t ở Bắc H à lúc đó, Đại Tư mã Ngô Văn sở r ú t ý kiến ban đầu của m ình, châp th u ậ n ý kiến của Ngô Thì N hậm rồi tổ chức th à n h công k ế hoạch r ú t lui chiến lược về Tam Điệp - Biện Sơn một cách

bí m ật, n h a n h chóng, chứng tỏ sự nhạy bén trước k ế hay và sáng suốt quyết đoán đ ầ y tinh thần trách nhiệm Khi đại quân Tây Sdn

ra Tam Điệp - Biện Sơn, Hoàng đê Q uang T rung tỏ ý tán th àn h và khen ngợi k ế sách đó

Trong ch u ẩ n bị cho trậ n quyết chiến, Q uang T rung chia quân làm 5 đạo, nhiệm vụ của mỗi đạo đã được xác định rõ ràn g theo kê hoạch tác chiến hoàn hảo Đạo quân đán h th ẳn g vào các đồn lũy phía nam T h ãng Long là đạo quân chủ lực do Q uang Trung đích th ân chỉ huy Là tư ớ n g chỉ huy lực lượng tiê n phong tro n g đạo q u â n

235

chủ lực do Hoàng đê trực tiếp chỉ huy, Ngô Văn Sở đã hoàn th à n h các nhiệm vụ và lập được công lớn tro n g các tr ậ n đ á n h địch trên đường h à n h tiến, nổi b ật là trong trậ n qu y ết chiến chiến lược Ngọc Hồi, góp phần vào chiến công huy hoàng m ùa x u ân Kỷ Dậu 1789 Chỉ trong vòng 5 ngày đêm vừa h àn h q u â n vừa chiến đấu, quân ta

đ ánh tan tà n h hàn g chục vạn quân xâm lược, giàn h th ắ n g lợi r ấ t

n h a n h và gọn TrUa m ùng 5 T ết Kỷ D ậu, H oàng đ ế Q uang T rung ngồi trê n lưng voi, áo bào sạm đen khói đi đ ầu đại q u â n tiến vào

T hăng Long giữa cảnh mừng vui chào đón của n h â n dân

S au khi đại phá quân xâm lược M ãn T h a n h , H oàng đế Q uang

T rung đổi T hăng Long và các trấ n là Bắc T hành, giao cho Đại Tư mã Ngô Vãn Sở toàn quyền cai quản Lúc đó, việc đốì ngoại vối triều đình nhà T h an h là vấn đề r ấ t quan trọng Vì vậy, n ăm 1790, Ngô Vãn Sỏ được vua Q uang T rung giao trự c tiếp d ẫ n đ ầu đoàn sứ gồm

có Đ ặng Văn Chân, Phan Huy ích, Võ H uy T ân, Võ D anh Tiêu,

N guyễn Tiến Lộc, Đỗ Văn Cung đưa người đóng giả vua là Phạm Công Trị sang Yên Kinh mừng thọ vua C àn Long n h â n dịp 80 tuổi, được vua T hanh đón tiếp nhiệt th àn h C ùng vói chiến th ắ n g vê quán sự, đoàn sứ bộ do Ngô Văn Sở d ẫn đẩu đã hoàn th à n h việc lớn là góp phần chấm dứt nguy cơ m ột cuộc chiến tra n h xâm lược mới từ phía n h à T hanh, vì trước đó, vua T h a n h cử P húc An K hang làm Tổng đốc Lưỡng Quảng, phao tin điểu động 50 vạn quân sang trả thù Về nước, Ngô V ăn sở tiếp tục được giao trô n g coi 11 trấ n Bắc T hành Dưới quyền cai q uản của ông, tìn h h ìn h Bắc T hành ngày càng ổn định, n h ân dân được hưởng cuộc sông th a n h bình Đại Tư m ã Ngô Văn sở xứng đáng là m ột d a n h tư ống tà i năng, có cống hiến x uất sắc trong sự nghiệp chông xâm lược, giải phóng

T hăng Long và trấ n giữ Bắc Thành

P h a n Văn L ă n

Phan Văn Lân là một trong những nghĩa sĩ đầu tiên của Tây Sơn

và có nhiều cống hiến r ấ t x uất sắc Ô ng là người liên tục có m ặt trong tá t cả những cuộc tấ n công của q u â n Tây Sơn r a Bắc Hà

T háng 4 năm 1788, Bắc B ình Vương Nguyễn H uệ sau khi diệt Vũ Văn N hậm đ ã th à n h lập m ột Bộ chỉ huy quân đội Tây Sơn ở Bắc

Hà, giao cho Ngô V ãn s ở và P h a n Văn L ân chỉ huy Khi bàn định

kê sách đối phó với q u â n xâm lược M ãn T hanh, lúc đầu, P h a n Văn Lân chủ trư ơ n g đem q u à n lên vùng biên giới phía Bắc bô trí mai phục đê chặn đ án h S au đó, ông đã bình tĩn h lắng nghe và n h ậ n ra

sự nhận định đ ú n g đ ắn của Ngô Thì N hậm và ủng hộ chủ trương Lạm lui q u â n vê T am Điệp - Biện Sơn để bảo toàn lực lượng chò đại quân tiến ra

Trong trậ n quyết chiến chiến lược Ngọc Hồi - Đông Đa, ông sát cánh với Q uang T ru n g - N guyễn Huệ chỉ huy đạo quân chủ lực đánh vào H à Hồi, Ngọc Hồi và lập công x u ấ t sắc Ông thực sự trí dũng hơn người, đ á n h giặc r ấ t giỏi, tín h tìn h lại giản dị, hễ được ban thưởng là đem h ế t ra để khao quân Q uân T hanh r ấ t sợ ông, gọi ông

là Phi Tướng quân, ng h ĩa là tướng như từ trê n trời bay xuống

r ấ t nhanh: 23 tuổi đỗ khoa Sĩ Vọng; 26 tuổi đỗ hạn g ưu kỳ khảo th í

ở Quôc Tử G iám ; 29 tuổi đỗ Tiến sĩ, được bô làm Hộ khoa cấp sự trung, th ă n g làm G iám s á t Ngự sử rồi Đốc đồng Kinh Bắc kiêm Đốc đồng T hái N guyên N ăm 1786, Ngô Thì N hậm được chứng

kiến biến cố lớn lao của lịch sử nước nhà Đó là sự kiện nghĩa quân

Tây Sơn do N guyễn H uệ chỉ h uy tiến ra T hăng Long Chỉ một cuộc tiến công chớp nhoáng, q u â n của Nguyễn H uệ đã đập ta n toàn bộ lực lượng q u â n T rịn h C húa T rịn h K hải chạy trốn như ng sau đó bị

bắt, dọc đường áp giải đã tự tử Biến cố này có ả n h hưởng m ạnh

mẽ đến n h ậ n thứ c Ngô T hì N hậm N hưng chỉ đến khi N guyễn Huệ

ra Bắc lần th ứ h ai, với ch ín h sách sáng suốt “cầu hiền” của vị anh hùng áo vải, Ngô Thì N h ậm mới được trọng dụng Ông được

Nguyễn Huệ mời giữ chức T ả thị lan g bộ Lại, tước T in h Phái hầu

Từ đây, Ngô Thì N hậm thự c sự p h á t h uy h ế t tà i n ăng, cống hiến cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và bảo vệ đ ấ t nước

Chỉ ở lại T hăng Long m ột thời gian n gắn, N guyễn H uệ lại trở vào P hú X uân và đã tin tư ở ng c ắ t cử T ả th ị lan g Ngô Thì N hậm

cùng một số cựu th ầ n khác của n h à Lê vào Bộ chỉ h uy Tây Sơn do

Đại Tư mã Ngô Văn Sở đứ n g đ ầu , đ ặ t đại bản doan h ngay ở T hăng Long Được đ ặt vào m ột vị t r í q u a n trọ n g giữa n h ữ n g ngưòi đã bao nãm theo N guyễn H uệ ch iến đ ấ u lập công lổn, Ngô Thì N hậm vô cùng cám kích Ông càng phâ'n c h ấ n hơn k hi nghe N guyễn Huệ dặn dò Bộ chi huy rằng: N hậm th ì vừa là bê' tôi vừa là khách của

ta, lại là dòng vãn học Bác H à th ô n g th ạ o việc đời, mọi việc cùng

n h a u họp bàn ổn thỏa, chớ vì kẻ cũ người mới m à xa cách nhau Được Nguyễn Huệ giao công việc “coi t ấ t cả các q u a n văn võ nhà Lê”, Ngô Thì N hậm dồn tà m sức th u y ế t phục n h ữ n g n h â n sĩ, trí thức Bác Hà, lôi kéo họ đi th eo con đường ch ín h ng h ĩa vì lợi ích dân tộc và nh ân dân

Đây là công việc r ấ t q u a n trọng, n h ư n g cùng h ế t sức khó khản,

vì lúc ấy do quyển lợi giai cấp, p h ầ n lớn n h â n sĩ Bắc H à đều chưa đứng về phía phong trà o Tây Sơn N gay cả Ngô Thì N hậm cũng có người chú ruột là Ngô Tưởng Đạo theo Lê C hiêu Thông, chông Tây Sơn quyết liệt Mặc dù vậy, Ngô Thì N hậm vẫn kiên trì th u y ết phục

và khi cần thiết, ông biện lu ậ n sắc bén đế kéo họ ra phục vụ thòi cuộc mới Với một số người còn tìm cách chông T ây Sơn, ông kiên quyết phê phán Với n h ữ n g người còn đ a n g do dự đợi trông thời cuộc, Ngô Thì N hậm nói th ẳ n g rằn g , người tru n g nghĩa sáng suốt nên “biết thời cơ” đế ra giúp đời Được Ngô Thì N hậm khích lệ, cổ

vũ, nhiều nh ân sĩ Bắc H à lần lượt ra phục vụ Tây Sơn, trở th àn h những người có công lớn B ằng k ế t quả đó, Ngô Thì N hậm đã đóng

góp không nhỏ vào việc củng cố chính trị, an n in h ỏ Bắc Hà.

Khi nhà T h an h sa i 29 vạn q u â n giương cờ giả h iệu “P hù Lê,

diệt Tây Sơn” trà n sa n g xâm lược nước ta , Bộ chỉ h u y T ây Sơn ở

Bắc H à họp b àn k ế sách đối phó Có n h iều ý kiến khác nhau Đại

Tư m ã Ngô V ăn Sở cho rằng, chúng ta là nhữ ng ngưòi được giao trá c h n h iệm giữ th à n h và các trấ n Do đó, giặc đến thì phải liều chết đ á n h , chứ không cần bàn lu ận nhiều N guyễn Văn Dung tán

th à n h n h ư n g lại cho rằn g , m uốn đ á n h th ắ n g qu ân M ãn T hanh, ta đem q u â n lên m iền biên ải, đ á n h đòn p h ủ đầu bằng nhiều trậ n lớn nhỏ ngay khi ch ú n g vừa đ ặ t c h ân vào lãn h thô nước ta Lắng nghe

ý kiến mọi người, Ngô Thì N hậm với trá c h nhiệm của người thạo việc Bắc H à đã quả qu y ết đưa ra ý k iến với lập luận sắc bén rằng: việc th iê n hạ, tìn h tu y có giông n h a u , n h ư n g th ế lại khác nhau Sự được th u a do đó cũng khác hẳn N gày xưa, qu ân M inh tà n bạo, ngưòi tro n g nưốc ai cũng cảm g hét m uôn đuổi chúng đi Cho nên, vua T h á i Tổ chỉ gọi m ột lòi là xa gần hưỏng ứng Lòng người đồng

th u ậ n , nên chỗ nào q u ân m ình m ai phục người ta cũng giấu kín cho, k h iến giậc không hề biết T h ắ n g được giặc đều bởi cớ ấy Còn bây giò, n h ữ n g kẻ bầy tôi trô n tr á n h của n h à Lê có ở kh ắp nơi Nghe tin q u â n T h a n h kéo sang, họ đều ngh ển cổ mà trông Q uân

ta m ai phục ở đâu, địa th ế hiểm h ay không, q u â n nhiều hay ít, khó

m à giữ được kín M à q u ân cơ bị tiế t lộ th ì m ấ t h ết mọi việc tiện lợi Vậy còn đ á n h úp được ai

Ngô T hì N hậm cũng k h ẩ n g định: “P hép dụng binh chỉ có một

đ án h m ột giữ m à thôi N ay q u â n T h a n h sa n g đây, tiếng tăm rấ t lớn N h ữ n g kẻ tro n g nước làm nội ứng cho chúng, ph ần nhiêu lại phao tin đồn nh ảm , làm cho th a n h th ế của chúng, để cho lòng người sợ h ã i lay động Số người Bắc H à thuộc vào sổ quân của ta,

hễ gặp dịp sơ hở là bỏ trôVi liền Đem đội q u â n ấy m à đánh, không khác gì x u a bầy dê đi chọi cọp dữ, không th u a sao được? Đến như

việc đóng cửa th à n h m à cố th ủ , th ì khi lòng ngưòi đã không vững,

ắ t t h ế nào cũng sin h ra mổi lo ỏ bên trong T h ậ t chẳng khác gì đem chạch bỏ vào giỏ cua Xin hãy nghĩ kỹ m à xem! Đ ánh đã chang được, giữ cũ n g k h ô n g vững Vậy th ì cả h a i chước đ á n h và giữ đều k hông phải là k ế hay N ghĩ cho cùng th ì chỉ còn một cách này:

239

sớm sớm tru y ền cho thủy quân chở đầy các thuyền lương, th u ậ n gió giương buồm, ra th ẳn g cửa biển, đến vùng Biện Sơn m à đóng

Q uân bộ thì sửa soạn khí giới, gióng trố n g lên đường, lui về giữ n úi Tam Điệp H ai m ặt thủy, bộ liên lạc với nhau, giữ lấy chỗ hiểm yếu, rồi cho người chạy giấy về bẩm vói chúa công chò chúa công

ra, bấy giờ sẽ quyết chiến một phen cũng chưa m uộn gì” Đê Đại

Tư m ã Ngô Văn sở yên lòng, Ngô Thì N hậm rà n h rẽ bàn tiếp:

“Tướng giỏi thòi xưa, lường th ê giặc rồi mới đánh, nắm ph ần th ắn g rồi mới h àn h động, tùy theo tìn h th ế th a y đổi mà bày ra chước lạ Giông như đán h cờ, trước thì chịu th u a ngưòi một nước, sau mới được người ta một nước; đừng có đem nước sau làm nước trước, đó

là tay cao cờ Nay ta hãy bảo toàn lấy q u ân lực mà r ú t lui, không

bỏ phí m ất một mũi tên Cho chúng ngủ trọ một đêm, rồi lại đuổi đi Nếu có vì thê mà mắc lỗi, tôi sẽ xin bộc bạch với chúa công, th ê nào cũng được chúa công lượng xét ”1

Lập lu ận sắc bén và tin h th ầ n dám chịu trách nhiệm về k ế lui

q u ân chô't giữ Tam Điệp của Ngô T hì N hậm cuối cùng chinh phục hoàn toàn các tướng lĩnh Tây Sơn S au đó, quân Tây Sơn đội ngũ chỉnh tề kéo về nơi đã định Cuộc r ú t lui chiến lược đó hoàn th à n h vào ngày 20 th án g 11 năm M ậu T h ân Từ nđi phòng ngự nghiêm

m ật này, Đô đốc Nguyễn Văn T uyết phi ngựa về P h ú X uân cấp báo Khi dẫn đại quân trê n 10 vạn người đến Tam Điệp - Biện Sơn,

Q uang T rung r ấ t vừa lòng với những tôi tru n g và nói nhữ ng ý nghĩ của m ình cho các tướng lĩnh ra đón nghe rằng: “ta nghĩ các ngươi đểu là hạng võ dũng, chỉ biết gặp giặc là đánh, đến nh ư việc tùy cơ ứng biến thì không có tài Cho nên, ta để Ngô Thì N hậm ở lại đây làm việc với các ngươi, chính là lo về điều đó Bắc Hà mới yên, lòng người chưa phục, T hăng Long lại là nơi bị đánh cả bcrn m ặt, không

có sông núi để nương tựa Các ngươi đóng quân trơ trọi ở đấy,

1 Ngô Gia Văn Phái: Hoàng Lê nhất thống chí, Nxb Văn học, Hà Nội,

1987, tr 159-160

quân T hanh kéo sang, người trong kinh kỳ làm nội ứng cho chúng, thì các ngươi làm sao m à cử động được? Các ngươi đã biết nín nhịn

đế trá n h cái mũi nhọn của chúng, chia ra chặn giữ ở các nơi hiểm yếu, bên trong thì kích thích lòng quân, bên ngoài thì làm cho giặc kiêu căng, kê ấy là râ’t đúng Khi mới nghe nói, ta đã đoán là do Ngô Thì Nhậm chủ mưu, sau hỏi Văn Tuyết thì quả đúng như vậy ”1

Kế Tam Điệp - Biện Sơn của Ngô Thì N hậm được nhà quân sự thiên tà i N guyễn Huệ ngợi khen, bởi đó là cuộc rú t lui chủ động, sáng tạo và có k ế hoạch m ang tầm chiến lược Chủ động và sáng tạo ở chỗ, lúc đó quân Tây Sơn ở T hăng Long và cả toàn vùng Bắc Hà chỉ có khoảng hơn 1 vạn, trong khi đó quân xâm lược Mãn T hanh

là 29 vạn Tương quan lực lượng rõ ràng bất lợi cho quân Tây Sơn,

do đó kéo q u ân về Tam Điệp - Biện Sơn không những bảo toàn được lực lượng mà còn chiếm giữ được một địa bàn hết sức trọng yếu giữa Bắc và Trung, có tuyến chưóng ngại tự nhiên là các dây núi hiểm trở, giành th ế th u ậ n lợi đợi đại quân từ Nam ra, hợp lực lượng tiến công quân địch Trước ngày x uất quân đại phá quân

T hanh, Hoàng đế Q uang T ru n g cũng dự định giao cho Ngô Thì

N hậm công việc quan trọng khác, nên đã nói với các tướng lĩnh: Lần này, ta th â n hàn h cầm quân, phương lược tiến đánh đều đã được tính toán sẵn, chảng qua chỉ độ mươi ngày là đã có thể đánh được người T hanh N hưng chúng là nước lốn gấp mười lần nước

m ình, sau khi bị th u a m ột trậ n , ắ t sẽ lấy làm th ẹn mà lo mưu báo thù, như th ế thì họa binh đao chảng bao giờ dứt, đó không phải là điểu phúc cho dân, ai nỡ lòng nào mà làm được Đến lúc ấy chỉ có người khéo lời lẽ mới m ong dập nối binh đao Việc ấy chẳng phải là Ngô Thì N hậm thì không ai làm được

Đ úng như lời H oàng đ ế Q uang Trung, chỉ bằng một cuộc tiến quân th ầ n tốc với “phương lược tiến đánh” tài tình, quân Tây Sơn

đã n h a n h chóng quét sạch 29 vạn quân xâm lược n hà T hanh ra

1 Ngô Gia Văn Phái: Hoàng Lẽ nhất thống chí, Sđd, tr 180-181.

241

khỏi bờ cõi Kê r ú t q u â n vào T am Điệp - Biện Sơn của Ngô Thì

N hậm đã góp p h ầ n không nhỏ vào chiến công vang dội đó Bởi thế, sau khi đ ấ t nước đã sạch bóng q u â n th ù , ghi n h ậ n công lao của Ngô T hì N hậm , H oàng đ ế Q u an g T ru n g đã th ă n g cho ông từ Thị lang bộ Lại lên chức Thượng th ư bộ Binh Đ áp lại sự tin cậy đó, Ngô T hì N hậm đã m ang h ế t tà i n ă n g phục vụ triề u T ây Sơn và đã

có nhữ ng đóng góp mới tro n g công cuộc giữ nước

Sau đại th ắ n g m ùa xuân Kỷ D ậu (1789), việc b ang giao vối triều Mãn T h an h là m ột trong nhữ ng vấn đê đặc biệt quan trọng Hoàng

đế Q uang T ru n g đã giao cho Ngô T hì N hậm đảm trá c h công việc đó Ngô Thì N hậm không phụ sự ủy thác, đã tỏ rõ là m ột n h à bang giao kiệt xuất Ông trự c tiếp th ảo thư, vạch k ế hoạch rồi tự m ình một năm ba lần lên ải N am Q u an (N h ất niên tam độ đáo N am Quan) để gặp các q u an lại triề u M ãn T h a n h bàn chuyện giao hảo giữa hai nước Do hiểu ta, hiểu ngưòi, râ't k iên quyết về nguyên tắc nhưng lại

rấ t linh hoạt, mềm dẻo trong ứng xử để giữ th ể diện cho “thiên triều ”, ông từ n g bước làm cho triể u M ãn T h an h nể phục Vua Càn Long chẳng nhữ ng h ủy bỏ việc động binh trả th ù , ra lệnh an trí bọn lưu vong Lê C hiêu Thống, chính thức công n h ậ n triề u Tây Sơn, mà còn chấp n h ậ n yêu cầu của Q uang T ru n g nh ư bỏ lệ cống người bằng vàng, bỏ việc đòi đất Vậy là bằn g tà i năn g và sự khéo léo, mềm dẻo của m ình, Ngô Thì N hậm đã hoàn th à n h x u ấ t sắc công việc bang giao với triề u M ãn T h an h , xứng đ á n g với niểm tin “việc ấy chẳng phải là Ngô Thì N hậm th ì không ai làm được” nh ư H oàng đ ế Q uang Trung đã từ ng nói Ngoài ra, Ngô Thì N hậm còn có nhữ ng đóng góp trong chính sách khuyến nông và lập n h à học ồ làn g xã để củng cố tiêm lực quốc phòng và nân g cao th ê nước

Ngô Thì N hậm xứng đán g là m ột bậc khoa b ảng thức thời và

đã công hiến trọ n vẹn tà i n ă n g đa d ạ n g cho sự nghiệp chiến đấu chống ngoại xâm , giải phóng d â n tộc và bảo vệ đ ấ t nưóc, bảo vệ và giải phóng T h ă n g Long - H à Nội Với n h ũ n g cống hiến của ông, tiêu b iểu là th a m gia Bộ chỉ h uy T ây Sơn, góp p h ầ n ổn định chính

Bự Bắc H à, vạch k ế r ú t q u â n chiến lược về phòng tu y ến T am Điệp - Biện Sơn , Ngô Thì N hậm thực sự là m ột d a n h n h â n q u â n sự mưu lược có công lớn đôi với đ ấ t nước và quê hương.

T rong cuộc tậ p kích chiến lược giải phóng T h ă n g Long, Đô đốc Đặng T iến Đ ông được giao chỉ huy đạo q u â n tiê n phong b ấ t ngờ :ập kích tiê u d iệt đồn Đông Đa Đạo q u â n n à y có nhiệm vụ từ Tam Diệp theo đường Thiên Q u an (Nho Q uan), xuyên qua C hương Đức 'Chương Mỹ) tiế n th ẳ n g vào N h â n Mục n h ằ m vu hồi, b ấ t ngờ bao

vây tiê u d iệt đạo q u ân s ầ m N ghi Đống ở Đống Đ a rồi vượt qua cửa

3 p hía tâ y nam thọc sâu vào th à n h T h ă n g Long, làm rổi loạn đội lìn h tr u n g tâ m của địch, uy hiếp và đ á n h vỗ m ặ t vào đại bản

io a n h của Tôn Sĩ Nghị Đạo q u ân này tu y không đông, chỉ độ hơn Tiột vạn n h ư n g p h ầ n lớn là kỵ b in h và tượng binh, được tra n g bị

ỉầ y đủ vũ k h í, tro n g đó có n h iề u hỏa hổ v à đại bác đ ậ t trê n m ình /oi chiến Do p hải h à n h q u â n bí m ậ t th eo con đường núi h ầ u như

iã bỏ hoang, vừa tiến vừa p h ả i khắc phục n h iều trở ngại mở iưòng, nên Q u a n g T ru n g - N guyễn H uệ mới chọn người th am gia :hỉ huy là Đô đốc Đ ặng T iến Đông, người Lương Xá (Chương Mỹ), rất am hiểu địa h ìn h và đường đi lối lại tro n g vùng Vượt qua bao

ỉh ó k h ă n , đến tối mồng 4 th á n g G iêng, q u â n ta đã tiế n tới N hân Vĩục và ngay tro n g đêm đã vượt sông Tô Lịch tới K hương Thượng, 3Í m ật áp s á t, bao v â y địch ô Đông Đa

243

Sáng mồng 5 Tết Kỷ D ậu (ngày 30 th án g 1 năm 1789), vào khoảng cuổi canh tư, khi trời còn tôi, quân Tây Sơn do Đô đốc Đông chỉ huy bất ngờ tiến công đồn Đông Đa Với thê trậ n và khí

th ế áp đảo quân thù, quân sĩ Tây Sơn đã xông th ắn g vào đồn trạ i địch Đại bác, hỏa hổ nổ vang trời Q uân ta nh an h chóng đốt phá các doanh trạ i vòng ngoài rồi nh an h chóng chọc th ẳn g vào sở chỉ huy của giặc Cùng với quân đội Tây Sơn, nh ân dân địa phương đã sẵn sàng bao vây, áp s á t các đồn Khi quân Tây Sơn nổ súng tiến công thì nhân dân cũng đốt những con rồng rơm tạo th à n h lớp lớp hàng rào lửa dày đặc vây kín các doanh trạ i quân T hanh Q uân ta trà n vào bên trong trạ i giặc nh ư những dòng thác, không m ột sức nào có th ể cản nổi Trước sức tiến công vũ bão của quân Tây Sơn, các doanh trạ i quân T hanh đều bị đốt phá Binh lính địch đang choáng váng vì đòn tiến công b ấ t ngò của quân Tây Sơn, lại khiếp đảm trưâc lưới lửa bao vây trù n g điệp của n h ân dân Chúng chông

cự không nổi, bỏ chạy tán loạn, dày xéo lên nhau Trong chốc lát quân T hanh ta n võ, p h ầ n lớn bị b ắ t và bị giết r ấ t nhiêu, s ầ m Nghi Đông buộc phải ròi trậ n tiền, bỏ các doanh trạ i bên ngoài, r ú t về bảo vệ sỏ chỉ huy ổ Loa Sơn để chò quân cứu viện

Lúc này, Đô đốc Đông đã sử dụng một p hần lực lượng tiếp tục

vây h ãm Loa Sơn, tiêu diệt nốt sô quân địch ò Đống Đa, còn ph ần

lớn lực lượng do m ình chỉ huy n h a n h chóng vượt qua cửa ô đánh

th ẳ n g vào kinh th àn h Trước sự tiến công nhanh, m ạnh và b ấ t ngờ của đạo quân Đô đốc Đông, tướng giặc Tôn Sĩ Nghị không kịp có k ế sách chông đỡ, chỉ nghĩ đến th o á t chết cho bản th â n m ình, nên đã vội vã lên ngựa chạy trốn Chủ tướng bỏ chạy, quân T h an h và

q u ân của Lê Chiêu Thống hô't hoảng chạy theo, không còn nghĩ gì đến chiến đâ'u nữa Q uân sĩ các doanh trạ i nghe tin đêu hoảng loạn, ta n tác bỏ chạy, tra n h n h a u qua cầu, sang sông, xô đẩy n h a u rơi xuống chết r ấ t nhiều Được tin đại quân của Tôn Sĩ Nghị đã

th áo chạy, T hăng Long đã về tay Tây Sơn, quân T hanh dưới sự chỉ huy của s ầ m Nghi Đống đang cô' th ủ ở Loa Sơn (Đông Đa) hoàn

toàn tu y ệ t vọng, s ầ m Nghi Đống th ắ t cổ tự tủ Toàn bộ đội th â n binh k hoảng vài tră m người tru n g th à n h vổi chủ tướng cũng tự vẫn theo Lũ quân tướng khác đều bị giết hoặc ra hàng.

T rưa m ùng 5 Tết, sau khi tiến vào T hăng Long, gặp Đô đốc Đông ra đón, vua Quang T rung khen ngợi: “Việc quân cô't ở th ầ n tốc, tướng quân đán h một trậ n m à th à n h công lớn, ta đến sau th ậ t

là xấu hổ” Đô đốc Đông trả lời: “Chúa thượng đem chính binh đánh p h ía trước, th ầ n đem kỳ binh lẻn đán h phía sau, đang đêm

nh ân khi giặc không phòng bị mà đánh nên dễ th à n h công, v ả lại, Sầm Nghi Đông không phải là người có tài làm tướng Đ ánh được địch là n hò oai binh của chúa thượng và sự cố gắng của các tướng”

Nguyễn Văn Tuyết

N guyễn Văn Tuyết, tướng Tây Sơn, theo nhiều tài liệu và chuyện kê trong dân gian ở vùng Bình Định th ì ông là người xã Nhđn An, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn (nay là huyện Tây Sơn, tỉn h Bình Định) Khi nghe tin Tây Sơn vương chiêu mộ hào k iệt để cứu đồng bào khỏi ách chuyên chè của chúa Nguyễn, Nguyễn Văn

T uyết liền lên sơn trạ i đầu quân N hững người có công đầu cùng với N guyễn Nhạc, Nguyễn Huệ gây dựng n h à Tây Sơn để p h ấ t cờ khởi ng h ĩa được sách “N hà Tây Sơn” ghi lại gồm có: “Bên võ có bảy ngưòi lầ: Võ Văn Dũng, Võ Đình Tú, T rần Q uang Diệu, Lý Văn Bưu, Lê V ăn Hưng, N guyễn Văn Lộc và N guyễn Văn Tuyết, d anh truyền là “Tây Sơn th ấ t hổ tướng” Bên văn có sáu ngưòi là “Võ Xuân Hoài, Nguyễn Thung, Trương Mỹ Ngọc, La Xuân Kiêu, Triệu

Đ ình Thiệp, Cao Tác Tựu, người đương thời gọi là “Lục kỳ sĩ”

N guyễn Văn Tuyết tham gia phong trào khởi nghĩa Tây Sơn ngay

từ đầu, lập nhiều công lớn Vì vậy, ngay từ năm 1778, khi Nguyễn Nhạc xưng M inh Đức Hoàng Đế, ông đã được phong Đại Đô đốc

C ũng do có công lao to lớn và được nhà Tây Sơn trọng dụng nên N guyễn Văn T uyết đã lấy được T rần Thị Lan là em ru ộ t bà

T rần Thị Huệ, phu nhân của N guyễn Nhạc, c ả hai chị em bà đều giỏi võ nghệ Bà T rần Thị Lan có tài về kiếm th u ậ t và luyện th á n

245

n h a n h nhẹn, là một trong bốn phó nữ tướng của Bùi Thị Xuân, c ả hai vợ chồng Nguyễn Văn Tuyết đểu làm tướng dưổi cờ của nghĩa quân Tây Sơn, góp ph ần vào những chiến th ắn g oanh liệt của nghĩa quân, từ “chiến th ắ n g Phú Yên (1775), ba lần đánh tan quân

N guyễn ở Gia Đ ịnh (1777, 1782, 1783), th ắn g trậ n Rạch Gầm - Xoài M út (1785), đán h đổ các tập doàn phong kiến chúa Nguyễn ở

Đ àng Trong, chúa T rịnh ở Đ àng Ngoài, chấm dứ t cảnh đất nưóc bị chia cắt trê n 200 n ăm ”1

Khi nhà T hanh cử Tống đốc Lưỡng Q uảng Tôn Sĩ Nghị đem 29 vạn quân đánh Đại Việt, lực lượng Tây Sơn ở Bắc H à do Đại Tư mã Ngô Văn Sỏ, Đại Đô đốc Nguyễn Văn T uyết và một số tướng lĩnh khác chỉ huy đã rú t quân về Tam Điệp - Biện Sơn, Bộ chỉ huy giao cho Nguyễn Văn Tuyết phi ngựa về Phú Xuân cấp báo cho Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ N hận được tin cấp báo, Nguyễn Huệ trịn h trọng làm lễ dăng quang chính thức lên ngôi Hoàng đế, đ ặ t niên hiệu là Q uang Trung, rồi lập tức hạ lệnh x uất quân Dọc đường hàn h quân, tra i trá n g các địa phương xin tòng quân k h á nhiểu Tại Nghệ An và T hanh Hóa là hai nơi số người tìn h nguyện

th am gia nghĩa quân đông n h ất, Đại Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết dược giao nhiệm vụ tổ chức tuyển chọn, và sau đó là nhanh chóng

h u ấ n luyện các kỹ năn g chiến đấu cơ bản để bảo đảm cho mỗi người lính đều có thể th am chiến

Trong chiến dịch tấn công th ầ n tốc giải phóng Thăng Long, Đại Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết đã chỉ huy đạo quân thứ tư tiêu

d iệt ph ần lớn đội quân của Lê Chiêu Thông ở k hu vực sông Lục Đầu và Hải Dương, “chặn đánh sô" quân tháo chạy khỏi T hăng Long ở vùng H à Bắc, H ải Dương”2, sau đó tiến ra uy hiếp quân địch ở th à n h T hãng Long từ phía đông Ông đã hoàn th à n h x u ấ t sắc nhiệm vụ, góp ph ần to lớn giải phóng T hăng Long, giải phóng

1, 2 Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam, Nxb Quân đội nhân dân,

Hà Nội, 1996, tr 560, 575

đ ấ t nước vào th ắn g lợi chung của chiến dịch Sau trậ n đại phá 29 vạn quân T hanh, Đại Đô đốc Nguyễn Vãn Tuyết tiếp tục góp phần xây dựng lực lượng vũ tra n g và tham gia xây dựng đâ't nước sau chiến tran h Khi Nguyễn Huệ qua đời, ông tiếp tục chỉ huy quân chiến đấu, “có lần, Nguyễn Văn Tuyết còn chỉ huy hàng trăm thuyên lớn đánh quân Nguyễn Ánh ở Hải Dương, tiếp tục sự nghiệp của Q uang Trung đến cùng”1.

Nguyễn Vãn Tuyết là một vị tướng tiêu biểu trong đội ngũ tướng lĩnh Tây Sơn Ông từ một người lao động bình thường trưởng

th à n h là một trong 18 vị được coi là nển móng của nhà Tây Sơn

Có võ nghệ cao cường, lại giàu mưu lược, có tài cầm quân, ông thường được giao chỉ huy một cánh quân hoặc một nhiệm vụ khó

k hăn, quan trọng và đều hoàn th àn h x uất sắc nhiệm vụ Ông đã có công lớn trong chiến dịch đại phá quân T hanh xâm lược, giải phóng T hăng Long, giải phóng đâ't nưốc

Nguyễn Văn Lôc

Nguyễn Văn Lộc là tướng Tây Sơn, người huyện Phước Văn (nay là huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định) Năm 1771, khi ba anh em nhà Tây Sơn dựng cờ khỏi nghĩa, Nguyễn Văn Lộc đã đến đầu

q uân và n h a n h chóng được Tây Sơn Vương Nguyễn Nhạc tin tưởng, xếp vào hàng thượng tân Ngay từ trậ n đầu x uất quân của Tây Sơn, Nguyễn Văn Lộc đã làm Hữu Đô đốc trong đạo quân do đích th â n th ủ lĩnh Nguyễn Nhạc chỉ huy, tiến xuống hướng đông

đ án h chiếm toàn bộ vùng Tuy Viễn Đây là hướng tiến công chủ yếu, quan trọng n h ấ t trong k ế hoạch khởi nghĩa, bởi vùng Tuy Viễn đông dân, nhiều của và có địa th ế chính trị, quân sự trọng yếu trê n đà p h á t triể n của phong trào Tây Sơn Cuôi năm 1773,

N guyễn Nhạc sai Nguyễn Lộc tham gia chỉ huy đạo quân của Ngô Văn Sở đánh chiếm ba phủ Phú Yên, Diên K hánh, Bình Thuận Được nhân dân các địa phương h ết lòng ủng hộ, quân Tây Sơn

1 Từ điên Bách khoa quăn sự Việt Nam, Sđd, tr 575

247

đánh chiếm th à n h khá dễ dàng Ngô V ăn sở kéo binh về Quy Nhơn, giao lại cho N guyễn V ăn Lộc và Lê V ăn H ưng trấ n giữ vùng đ ất mới giải phóng.

N ăm 1775, N guyễn H uệ đem đại q u â n vượt Cù Mông vào Phú Yên và tru y ề n tin cho N guyễn Văn Lộc, Lê Văn Hưng biết đê có k ế hoạch phối hợp tiế n công Đây là một tr ậ n đ án h quan trọng, bởi lẽ Tông Phước H iệp có tro n g tay m ột đội quân cả th ủ y binh và bộ

b in h đông tối hơn h ai v ạ n q u â n và n ế u không giành ph ần th ắn g

th ì p h ầ n đ ấ t của T ây Sơn bị th u hẹp và công việc tiêu diệt tập

đ oàn c h ú a N guyễn sẽ gặp n h iể u khó k h ă n Trong trậ n tấ n công này, dưói quyền chỉ h uy của N guyễn H uệ và sự phò tá của Nguyễn

V ăn Lộc, q u â n T ây Sơn đã đ á n h ta n đội quân chúa Nguyễn gồm trê n h ai vạn q u â n do viên tướng Tông Phưỏc Hiệp chỉ huy, chính

vì thê N guyễn Văn Lộc được N guyễn H uệ tin tưởng trao nhiệm vụ

B ình Vương N guyễn H uệ bổ nhiệm làm Phòng ngự sử ở T hanh Hóa

T rong chiến dịch đại p h á q u â n T h a n h , giải phóng T hảng Long

y à các tr â n vùng Bắc H à do Q u an g T ru n g - Nguyễn Huệ trự c tiếp thống lĩnh, Tả q u â n do Đ ại Đô đốc N guyễn Văn Lộc và Đại Đô đốc

N guyễn V ăn T u y ết chỉ h uy có cả bộ binh và th ủ y binh Đại Đô đốc

T uyết giũ nhiệm vụ k in h lược H ải Dương Đ ại Đô đốc Lộc có nhiệm

vụ vượt biển tiến đến L ạng G iang, Phương N hãn, giữ vùng Yên Thế, đồng thời h ìn h th à n h th ê trậ n chặn ngang và bịt kín đường

r ú t chạy của quân T h a n h theo hướng T h ă n g Long về Q u ả n g Tây Khi nghĩa quân giành th ắ n g lợi lớn tại H à Hồi, Ngọc Hồi, Đống

Đa, Khương Thượng và n h a n h chóng vào tiê u d iệt sào h u y ệ t cuối cùng của quân Thanh, giải phóng T h ă n g Long, q u â n T h a n h mặc

dù vẫn còn hàng vạn tê n từ H à Hồi, Ngọc Hồi kéo về n h ư n g đã

m ất hết tin h th ần chiến đấu nên m ạn h ai nấy chạy, đô dồn xuống cầu phao qua sông Cuộc chen lấ n xô đẩy hỗn loạn n à y đã làm cho một sô’ lượng quân địch bị rơi xuôYig sông ch ết đuối Số m ay m ắn qua được cầu thì trên đường th áo chạy đã bị q u ân T ây Sơn tru y kích tiêu hao, khi đến vùng L ạng G iang, Phương N h ã n lại rơi vào trậ n địa m ai phục của Đô đốc N guyễn V ăn Lộc

Tại đây, Nguyễn V ăn Lộc thự c sự bộc lộ phẩm c h ấ t một vị tướng chỉ huy tài giỏi, hoàn th à n h x u ấ t sắc nhiệm vụ m ũi vu hồi trong chiến dịch đại phá q u â n T h a n h , giải phóng T h ă n g Long, Đại

bộ phận tà n binh địch bị tiê u diệt, chỉ còn m ột số ít sông sót phải chạy d ạt vào rừng lẩn trôn, lâm vào cản h đói ăn, k h á t uống, k hi về nước vẫn chưa h ết kin h hoàng và m ang tin bại tr ậ n th ả m hại Chiến công của Đô đôc Lộc là n h ữ n g đòn cuối cùng tro n g chiến dịch tiêu diệt quân T hanh, giải phóng đ ấ t nước, là đòn đ á n h bồi vào ý chí xâm lược của q u ân T h a n h đối vổi Đ ại V iệt, là m ột dấu mốc chấm dứt thời kỳ xâm lược đô hộ của các tập đoàn phong kiến phương Bắc đôi với nưóc ta

Như vậy, Nguyễn Văn Lộc vốn x u ấ t th â n từ một gia đình nông dân nghèo, sớm có tài n ă n g qu ân sự và được thế hiện dưới ngọn cờ khởi nghĩa Tây Sơn C ùng với sự p h á t triển , trư ởng th à n h của phong trào Tây Sơn, trê n suốt chặng đường vào N am ra Bắc đê đánh dẹp các tập đoàn phong kiến N guyễn, T rịn h đã thối n á t rồi tiến tối kháng chiến chống qu ân xâm lược M ãn T h an h , ý chí, bản lĩnh của Đô đốc N guyễn V ăn Lộc đã được tôi luyện vững chắc và cũng có điều kiện để ông bộc lộ rõ tài năn g qu ân sự Là m ột vị tưống yêu nưốc, thương dân, gắn bó với q u â n sĩ, ông đ á n h đâu th ắ n g đó, lập nhiều chiến công rực rỡ Ô ng chỉ h uy giỏi cả th ủ y binh, cả bộ

2 4 9

binh và ỏ vị trí nào cũng hoàn th à n h xuất sắc nhiệm vụ Nhủng cống hiến của ông về nghệ th u ậ t quân sự được thể hiện rõ trong tấn công tiêu diệt các căn cứ quân sự đồn trú của quân Nguyễn, quân Trịnh, trong xây dựng thê trậ n giữ hiểm (nay thường gọi là phòng ngự chôt chặn ở th ế công), chặn giặc trong thời kỳ giữ đất Phú Yên

và đặc biệt là trong trậ n chặn đánh quân T h anh ở Lạng Giang - Yên Thế Tên tuổi, chiến công của Đô đốc Nguyễn Văn Lộc gắn liền với phong trào Tây Sơn và sứ m ạng vẻ vang m à phong trào Tây Sơn đã đóng góp cho lịch sử dân tộc ở thê kỷ XVIII, trỏ th à n h những viên ngọc sáng lung linh trong lịch sủ dân tộc

th ủ y binh, bộ binh đã tạo th à n h vòng vây, khép ch ặt đội hình quân địch lại để tiêu diệt Đại qu ân Xiêm và quân Nguyễn Ánh gồm hơn

2 vạn tên với hơn 300 chiến thuyền đã hoàn toàn bị đánh tan Năm

1786, ông được giao nhiệm vụ cùng đại quân Tây Sơn do Nguyễn

H uệ trực tiếp chỉ huy tiến ra Bắc H à thực hiện sứ m ệnh “phù Lê, diệt T rịn h ” Sau th ắ n g lợi, ông được củ ỏ lại cùng Ngô Văn sở và Ngô Thì N hậm ổn định tìn h hình Bắc Hà

Trong cuộc kháng chiến chông quân xâm lược M ãn T hanh nhằm giải phóng T hăng Long và Bắc Hà, Võ Văn Dũng được giao trọng trách chỉ huy một cánh quân thuộc đạo quân chủ lực do vua Q uang

T rung trực tiếp thống lĩnh, h à n h binh “th ầ n tốc” từ Nam ra Bắc, đảm nhiệm trê n hướng chủ yếu, đánh các đồn Hà Hồi, Ngọc Hồi rồi

tiến th ẳn g vào giải phóng Thăng Long trong m ùa xuân năm Kỷ Dậu

(1789) Là một tướng tiên phong, chỉ huy mưu lược, Đô đốc Võ Văn

Dũng đã liên tiêp lập nhiêu chiến công xuất sắc, góp phần quan trọng vào th ắn g lợi của cuộc kháng chiến chông quân Thanh Đ ất nước sạch bóng quân xám lược, Hoàng đế Q uang Trung ban thưởng cho các tướng sĩ, Võ Văn D ũng được phong chức Hải dương Chiêu viễn Đại Đô đốc, Đại Tướng quân, tước Q uận công

N hư ng lúc đó, Đ àng Ngoài rối loạn, tập đoàn thống trị thối n á t nên ông vê' n h à làm ruộng, dạy học và làm bạn với sự thăm th ú núi Hồng, sông Lam Năm 1756, ông nh ận chức H uấn Đạo â huyện Anh Đô (Anh Sơn và Đô Lương, Nghệ An), tiếp đó được điều về làm tri huyện T h anh Chương Đến nãm M ậu Tý (1768), sau hơn 10 nám làm tri huyện T hanh Chương, cám cảnh nước nhà ngày càng suy vong, chia cắt, các tập đoàn phong kiến ở cả hai m iền ngày càng suy đồi, bóc lột nh ân dân một cách tà n khốc, đời sống nh ân

d â n lâm vào tìn h trạ n g nghèo khổ, điêu đứng, N guyễn Thiếp xin

từ quan về ó an tại quê nhà trê n núi Thiên N hẫn

Năm 1786, sau khi đập ta n chính quyền Nguyễn ở Đàng Trong Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc lần th ứ n h ất, tiêu diệt chính quyên T rịnh ở Đ àng Ngoài Nguyễn Huệ đã có chủ trương đúng

đ ắn “vời đón n h ân tà i”, thu phục n h ân tâm Nghe tiếng tăm của Nguyễn Thiếp, Nguyễn Huệ đã nhiều lần viết thư mòi ông cộng tác

n hư ng đều bị từ chối Tuy chưa chịu ra giúp nhưng Nguyễn Thiếp

đã cảm được tấm lòng nghĩa hiệp vì dân vì nưốc của Nguyễn Huệ

và hai người từ đó đã có thư từ trao đổi, quan hệ với nhau T háng

tư năm M ậu T hân (1788), Nguyễn Huệ đốc lĩnh bộ binh và kỵ binh

2 5 1

lên đường ra Bắc lần thứ h ai diệt Vũ Văn N hậm Khi đi qua Nghệ Tĩnh, N guyễn Huộ đã mời Nguyễn Thiếp đến đại doanh của Tây Sơn để nhờ ông chọn đ ất lập đô ở Phù Thạch bên bò sông Lam, dưới chân núi N ghĩa L iệt1 Khi từ T hăng Long trỏ lại Nghệ An, Nguyễn H uệ lại viết th ư giục Nguyễn Thiếp tiế n h à n h việc chọn

đ ất gấp và giao cho trấ n th ủ Nghệ An là Nguyễn Văn T hận phụ trá c h xây dựng trong thời h ạ n 3 tháng Trong th ư N guyễn Huệ giao phó tấ t cả công việc xây dựng cho Nguyễn Thiếp và trấ n th ủ Nguyễn Văn T hận Công việc chuẩn bị đã được trấ n th ủ Nghệ An tiến h à n h kh ẩn trương, nhưng Nguyễn Thiếp h ết sức can ngăn vì

đ ất P h ù Thạch địa thê ch ật hẹp, n h â n dân nghèo khổ, nên k ế hoạch không th ành

Việc lập đô ở P hù Thạch không th à n h nhưng Nguyễn Huệ vẫn kiên quyết chủ trương dời đô ra Nghệ An Vì vậy, tháng 10 năm 1788

N guyễn Huệ lại viết th ư cho Nguyễn Thiếp nói rõ lý do cấp th iế t phải dời đô ra Nghệ An Lần này, N guyễn H uệ định đóng đô ở xã Yên Trường, huyện C hân Lộc (th àn h phố Vinh ngày nay) Công việc xây dựng đô th à n h ở Yên Trường cuối cùng cũng không th à n h nhưng việc làm đó chứng tỏ sự q uan tâm của Nguyễn H uệ đô'i với tìn h t h ế Bắc Hà Đó là nhữ ng công việc bước đầu xây dựng chính quyển mói của Nguyễn H uệ ngay từ thời kỳ còn là Bắc Bình Vương, thời kỳ mà nhiệm vụ hoàn th à n h việc tiêu diệt nhữ ng th ế lực phong kiến p h ả n động và chu ẩn bị đối phó với âm m ưu xâm lược của nhà T h an h đang để lên h àn g đầu

T h áng 11 năm M ậu T h ân (1789), N guyễn H uệ lên ngôi Hoàng

đế, lấy hiệu Q uang T rung và lập tức ra lệnh x u ấ t qu ân tiến ra Bắc

1 Dấu tích Phượng Hoàng Trung Đô hiện nay vẫn còn rõ nét vối những vết thành, đường hào và nền nhà Xét vê địa thế và quy mô kiên trúc, thành Phượng Hoàng thực ra có tính chất là một thành lũy phòng ngự hơn là thủ đô của một nước Đó chỉ là một bộ phận của kế hoạch xây

dựng đô thành đang dở dang.

đánh đuổi giặc T hanh xâm lược, giải phóng T hăng Long Ngày 29,

đại quân của Q uang T rung ra đến Nghệ An, đóng ở đây 10 ngày để

tuyển thêm quân Đến Nghệ An, Q uang T rung được n h â n dân nhiệt liệt ủng hộ, sẵn sàng hy sinh tín h m ạng để bảo vệ Tô quốc

Vì thế, chỉ trong một thời gian ngắn, riêng tỉn h Nghệ An sô người gia nhập vào hàng ngù quân đội rấ t nhiều, cứ 3 su ấ t đinh ở Nghệ

An thì một người ra lính (sô quân bấy giờ khoảng hơn 10 vạn người) Vua Q uang T rung mở một cuộc duyệt binh lớn và mời Nguyễn Thiếp đến dự Q uang T rung lại hội kiến với Nguyễn Thiếp

và hỏi “Q uân T h anh sang đánh, nay ta đem quân chông cự về k ế công th ủ và được th u a tiên sinh cho biết th ế nào?” Cảm n h ận được

sự ủng hộ nhiệt tìn h của toàn dân chúng và khí th ế quyết tâm của binh sĩ Tây Sơn, Nguyễn Thiếp trả lòi: “Nay trong nước trông không, lòng người ly tán Q uân T hanh ở xa lại, tìn h hình quân ta sức m ạnh sức yếu không biết, th ế công th ế th ủ không hay Chúa công ra chuyến này chẳng qua mười ngày là giặc T h anh sẽ ta n ”1

Đề cập đến vấn để chiến lược, Nguyễn Thiếp nói VÓI N guyễn Huệ: quân T h anh vừa sang nước ta, chúng đang kiêu căng ngạo m ạn và doanh trạ i chưa th iế t lập xong Vậy chiến lược, chiến th u ậ t của ta

là tốc chiến tốc thắng Quân T hanh cho rằng, quân ta cuối th á n g Giêng mới ra đến nơi Vậy, chúng ta phải làm thê nào đán h bất ngờ đê chúng không kịp trở tay Vua Q uang T rung hỏi vậy thì

“Chuyên vận quân thê nào cho kịp” N guyễn Thiếp bèn đáp: “Phải bằng cách chạy m au, cứ 2 người khiêng một người và phải th a y đổi

n h a u ” Nguyễn Thiếp nói r ấ t hợp ý của Q uang Trung N hà vua đã quyết định một chiến lược đánh n h an h giải quyết n h a n h trong toàn bộ chiến dịch này

Sau lễ duyệt binh ở Nghệ An, nhà vua p h á t lệnh tiến quân Đây là một cuộc h à n h quân cấp tốc chưa từng có trong lịch sử từ

1 Dẫn theo Hoàng Xuân Hãn: La Sơn phu tủ, Nxb Giáo dục, 1998,

tr 1051.

253

trước đến bấy giò Đê động viên quân sĩ có khí thê chiến thắng, cô

vũ n h â n dân tin tưởng vào th ắ n g lợi trong chiến dịch này, nhà vua

mở tiệc khao qu ân sĩ, cho ản T ết Nguyên đán trước và tuyên bô'

“Bữa nay ta hãy ăn Tết N guyên đán trước (20 th án g chạp) sang xuân ngày mồng 7 ta sẽ vào th à n h T hăng Long mở tiệc ăn Tết

k hai hạ Các người cứ nhớ lời ta xem có thực hay không?” Đ úng như lài đoán định của Nguyễn Thiếp và sự k h ả n g định sức m ạnh trước quân sĩ của vua Q uang Trung, chưa đầy một tu ầ n lễ, 29 vạn quân T h anh đã bị quân của Q uang T rung đán h ta n tác, Tôn Sĩ Nghị sỢ m ất m ật, ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc giáp bỏ chạy về nước Chiều ngày m ùng 5 Tết Kỷ Dậu (1789),

Q uang T rung VỚI chiếc áo bào nhuộm khói súng đã ngả th à n h m àu đen dẫn 80 thớt voi và quân đội hùng dũng tiến vào giữa sự hân hoan phấn khỏi của n hân dân kinh th ành T hảng Long giải phóng, giặc ngoại xâm phong kiến phương Bắc vĩnh viễn chấm dứt trê n

đ ất nưóc ta

Đuổi xong giặc T h anh xâm lược, vua Q uang T rung bắt tay ngay vào việc củng cô’, xây dựng nhà nước trê n các m ặt Nguyễn Thiếp được nhà vua tín cử th am gia việc tổ chức thi cử, tuyển chọn

n h â n tài Ngay năm 1789, vua Q uang T rung đã mở khoa thi Hương đầu tiên ở Nghệ An do Nguyễn Thiếp làm chánh chủ khảo Năm 1791, Q uang T rung mở rộng chế độ tiến cử, giao cho Nguyễn Thiếp hàn g năm khảo xét đức nghiệp và h ạ n h nghệ (ngưòi giỏi có

đức hạnh) để tuyển dụng Khi lập S ù n g chính viện , vua Q uang

T ru n g cử Nguyễn Thiếp làm Học bộ Thượng thư (tương đương Bộ trương Bộ Giáo dục và Đào tạo ngày nay) Sau khi vua Q uang

T rung m ất, rồi triề u Tây Sơn bị lật đổ, Nguyễn Thiếp lại lui vê' quê sống ẩn dật, không chịu ra làm quan cho Nguyễn Ánh Người đương thòi kính trọng gọi ông là La Sơn phu tử

Ngày nay, nhắc tới chiến th ắn g Xuân Kỷ Dậu (1789), người ta không quên nhắc tới Nguyễn Thiếp Bởi lẽ, ý chí và tin h th ần của tướng sĩ Tây Sơn được mưu sĩ Nguyễn Thiếp khẳng định: “không

quá mười ngày, giặc Thanh sẽ bị dẹp ta n ”, đã tạo nên một sức

m ạnh, một niềm tin chiến th ắn g để quét sạch quân xâm lược ra khỏi kinh th àn h T hăng Long, bảo vệ độc lập và thống nhâ't Tổ quốc

3 NHỮNG ĐÓNG GÓP CHUNG VỀ TƯ TƯỞNG QUÂN s ự

N hìn xuyên suốt toàn bộ cuộc tổng tiến công của quân Tây Sơn đập ta n 29 vạn quân xâm lược M ãn Thanh, giải phóng T hăng Long,

có th ể thấy rõ phương thức chỉ huy tác chiến của quân Tây Sơn rấ t tài giỏi nhằm khai thác được tinh th ầ n và khả năng tốc chiến, tốc thắng Cùng VỚI việc chọn Thăng Long, ndi tập tru n g tuyệt đại bộ

ph ận quân T hanh xâm lược, làm mục tiêu chủ yếu của cuộc ph ả n công chiến lược ra Bắc Hà, nghĩa quân cũng chọn trục đường thiên

lý phía nam Thăng Long, nơi địch bô' trí hệ thông phòng th ủ chủ yếu

trong thê lâm thòi phòng ngự, làm hướng tiến công chủ yếu, đồng

thời khéo léo kết hợp các hướng phối hợp khác tạo nên th ế trậ n

hiểm hóc và th ế đánh m ãnh liệt về cả chiến lược và chiến dịch Bộ

chỉ huy Tây Sơn chỉ với lực lượng mười m ấy vạn nghĩa quân đã

nh a n h chóng đại phá hơn hai mươi chín vạn giặc T hanh và quân Lê

Chiêu Thông tay sai; chỉ trong vòng 5 ngày đêm đã giành toàn

th ắn g cho cả chiến dịch tiến công T hăng Long, cuộc phản công chiến lược ra Bắc Hà và toàn bộ cuộc chiến tra n h chông T hanh nói chung

Và một điều cũng cần nói là quá trìn h chiến đấu không m ệt mỏi

luôn gắn với quá trìn h không ngừng xây dựng và củng cố chính quyên bằng nhiêu cải cách táo bạo, tích cực và tiến bộ nhất.

Sự đóng góp của các tài năng quân sự còn được th ể hiện trong

nhiều lĩnh vực: nghệ th u ậ t xây dựng và động viên lực lượng vũ

tra n g tạ i chỗ, nghệ th u ậ t sử dụng tập tru n g lực lượng vào thời điểm quyết định; nghệ th u ậ t giải quyết hài hòa giữa thời, th ế và lực; nghệ th u ậ t tiến công th ầ n tốc, táo bạo, quyết thắng; nghệ

th u ậ t khai thác điểm yếu, sơ hâ, chủ quan của địch Trong cuộc

k h á n g chiến chống quân Xiêm xâm lược, sức m ạnh đó cũng đã thể

hiện ở việc áp dụng phương thức tác chiến vận động tiến công tiêu

255

diệt th ủ y binh địch, rồi tiếp tục tiến công tiê u d iệt bộ binh địch trong đồn luỹ; đồng thời khéo chọn địa bàn tá c chiến tạ i nơi sông nước hiểm trở, khéo chọn thời điểm tác chiến thự c h iện đánh đòn quyết định, tiêu diệt đạo binh thuyền địch ngay lúc chúng vừa lọt vào tủ địa và nước triề u b ắ t đầu đổi dòng theo hưống có lợi cho ta,

b ất lợi cho chúng Đó chính là tiền để hình th à n h phép dụng binh,

là lối đá n h thần tốc của Nguyễn Huệ trong đ á n h ta n quân T h an h

sau này - lôi đ ánh m ang ý chí quyết th ắn g của cả dân tộc, tin h

th ầ n q u ậ t khởi của cả phong trào nông dân

Lúc đầu, khi giặc T h an h trà n sang xâm lược nước ta trong điều kiện chính trị và quân sự có lợi cho chúng, b ấ t lợi cho phía Tây Sơn, vì lúc này dân tìn h còn hướng nhiều về n h à Lê và bị lừa bịp bởi luận điệu phù Lê của quân giặc, Bộ chỉ h uy T ây Sơn ở Bắc H à

đã đê ra và triể n k h a i thực hiện n h a n h gọn kê hoạch chiến lược

tạm lui binh về trấn g iữ yếu địa Điều đó đã tạo điều kiện cho sự

th ay đôi th ế cờ chính trị ở Bắc Hà Q ua thực tế, n h ữ n g hàn h động xấu xa, tà n bạo của qu ân cướp nước và lũ b á n nước, bộ m ặt th ậ t

th am tàn, bạo ngược của chúng tự bộc lộ rõ, đã tạo điểu kiện cho

sự th a y đổi tìn h th ế theo chiều hưóng có lợi cho p h ía Tây Sdn Thấy được một cách sâu sắc môì quan hệ giữa q u â n sự và chính trị trong chiến tra n h , biết lưòng th ế giặc ban đầu đ a n g m ạn h m à tạm trá n h giao chiến lón ngay với chúng, chủ động lui binh, thực chất

là cơ động lực lượng, về địa bàn chiến lược th iê n hiểm ỏ phía sau

đế tạo điều kiện cho sự chuyển hóa thê trậ n chiến lược theo chiều hướng có lợi cho ta, b ấ t lợi cho địch

Cuộc tổng tiến công của quân Tây Sơn đập ta n 29 vạn q uân xâm lược M ãn T hanh, giải phóng T hăng Long đ ã đóng góp vào kho

tà n g lịch sử tư tưởng quân sự giữ nưốc của d â n tộc Việt N am những giá trị lớn về văn hóa qu ân sự

T h ứ n h á t, đó là nắm vững n h ân tô chính trị chính nghĩa của

cuộc chiến tra n h giải phóng, th u phục lòng d â n ở Bắc H à và ở

T hăng Long, tạo sức m ạnh to lớn đánh địch

T rong hoàn cảnh Nam - Bắc phân chia dẫn đến kỳ thị Đàng Trong - Đ àng Ngoài, trước những luận điộu phản động của bọn thống trị coi phong trà o Tây Sơn là giặc cướp, gọi lãnh tụ của họ là

p h ản nghịch th ì việc thu phục được lòng dân Bắc Hà và T hăng Long về p hía ng h ĩa quân không phải là dễ dàng, đơn giản Khi Nguyễn H uệ quyết định tiến ra Đàng Ngoài tiêu diệt tập đoàn chúa T rịn h th ì tìn h hình Đ àng Ngoài lúc đó đang h ết sức hỗn loạn,

n h ấ t là về phương diện chính trị - xã hội Kẻ thù chính của nh ân dân Đ àng Ngoài lúc này - họ T rịnh - cũng là đối tượng mà phong trào Tây Sơn chủ trư ơng đánh đổ H ành động tiến ra Bắc Hà của quân Tây Sơn p hù hợp vối lòng dân, nên ngay khi được tin đạo quân của T ây Sơn tiến đánh VỊ Hoàng, nh ân dân Bắc Hà đã nô nức chò đón, n h iệ t liệt hoan nghênh và hăng hái th am gia phong trào diệt T rịn h Chỉ trong vòng một tháng, nghĩa quân Tây Sơn đã

lậ t nhào ách thống tr ị kéo dài gần 300 năm của họ Trịnh Nếu không có sự ủn g hộ của nhân dân Đ àng Ngoài, n h ấ t là nh ân dân Bắc H à - T h ă n g Long, thì cho dù Nguyễn Huệ và các tướng lĩnh của Tây Sơn có tà i thao lược quân sự đến mấy cũng không th ể có chiến th ắ n g to lón và m au lẹ như vậy

Với chiến th ắ n g này, lòng dân Bắc Hà ngả theo Tây Sơn, vừa

ca ngợi tài n ă n g và đức độ của người anh hùng áo vải Bắc Bình Vương N guyễn H uệ, vừa mến phục đội qu ân có kỷ luật, biết giúp dân, khác xa với lũ kiêu binh của chúa Trịnh Bằng những hoạt động tu y ên tru y ề n giáo dục và h àn h động thực tế, những luận điệu

vu không xuyên tạc nhằm vào quân Tây Sơn đã bị bác bỏ n h a n h chóng, Việc N guyễn Huệ duy trì triề u vua Lê Hiển Tông sau khi diệt họ T rịn h , lập lại tr ậ t tự ỏ T hăng Long rồi r ú t vào Nam đã gây

ấn tượng tố t đẹp trong lòng dân chúng và sĩ phu Bắc Hà Hôn lễ long trọ n g giữa Bắc Bình Vương Nguyễn H uệ với công chúa Ngọc

H ân đã trỏ th à n h biểu tượng cao đẹp của ý chí cố kết cộng đồng

Bắc - N am , th ố n g n h ấ t đ ất nước

257

Khi 29 vạn q u â n T h a n h trà n sa n g xâm lược Đ ại Việt, bọn Lê Chiêu Thống cam tâm làm bức m àn che đậy cho h à n h động xâm lược của giặc, không ít người Bắc H à đã gia n h ậ p đội quân “Cần vương” để chông lại “ngụy Tây” (chỉ ng h ĩa q u â n Tây Sơn đang đóng

ở Bắc Hà) Trong tìn h h ìn h chính trị lúc đó và n h ấ t là tro n g th ế SO sánh lực lượng quá chênh lệch, q u â n Tây Sơn ỏ T h ăn g Long đã rú t lui về Tam Điệp - Biện Sơn N guyễn H uệ đ ã k hen ngợi và tá n th àn h

k ế hoạch "cho giặc ngủ trọ m ột đêm rồi đuổi chúng đ i’’ của Ngô Thì

N hậm Đ iều đó chứ ng tỏ N guyễn H uệ đã n ắm chắc tìn h hình,

n h ã n q u a n chiến lược q u ân sự của ông dựa trê n m ột n h ã n quan chính trị tỉn h táo, n h ìn xa, trông rộng Thòi gian “ngủ trọ ” là thời gian đủ đê kẻ th ù bộc lộ b ả n c h ấ t của q u â n xâm lược, và cả đám vua tôi Lê C hiêu Thông cũng h iện nguyên h ìn h bè lũ b á n nưốc

C h ín h vì vậy m à đến lúc q u â n T ây Sơn thự c h iện cuộc tiên công th ầ n tốc, to àn dân nước Việt m à trưóc h ế t là dân chúng Bắc Hà, người T h ă n g Long đã hướng về p h ía n h ữ n g lực lượng giữ nước, ủng

hộ q u â n T ây Sơn và s ẵ n sà n g quy tụ dưới cò n g h ĩa của a n h hùng

N guyễn H uệ, k hông p h ả i với d a n h n g h ĩa Bắc B ình Vương m à đường ho àn g với tư cách là H oàng đ ế Q u a n g T ru n g N h ìn lại các võ công h iể n h ách của Q u a n g T ru n g - N guyễn H uệ, có th ể th ấ y rõ sức

m ạnh củ a q u â n T ây Sơn b ắ t n guồn từ sức tiềm tà n g của n h â n dân,

từ tru y ề n th ố n g a n h h ù n g của d â n tộc Q u a n g T ru n g sở dĩ đ á n h đâu th ắ n g đây, đã đ á n h là th ắ n g , đ á n h giặc m ạ n h n h ư chẻ tre trước h ế t vì các cuộc ch iến đ ấ u củ a ông đều n h ằ m m ục đích chính trị tiế n bộ, c h ín h nghĩa: giải phóng d â n tộc, chông ngoại xâm, bảo

vệ độc lập dân tộc

T h ứ h a i, N guyễn H uệ và các tư óng lĩn h T ây Sơn đã biểu lộ

một ng h ệ th u ậ t q u â n sự độc đáo, tạ o n ên được m ột th ế trậ n đ á n h giặc tà i giỏi, chỉ tro n g 6 ng ày đã đ ậ p ta n 29 v ạn q u â n xâm lược ở kinh đô và vùng p h ụ cận

L ần đ ầ u tro n g lịch sử nước ta , m ột p hong trà o nông dân vươn lên đ ảm n hiệm và h o à n th à n h n h iệm vụ d â n tộc K hí th ê của

phong trào q u ầ n chúng khởi nghĩa được nh ân lên gấp bội với lòng yêu nước, chí căm th ù và tin h th ầ n đoàn k ết vào đại nghĩa d ân tộc

Q uân đội Tây Sơn trong h à n h q u â n cũng nh ư trong chiến đấu đều được sự th am gia ủ ng hộ về mọi m ặ t của n h â n dân D ân tự nguyện gia nhập ng h ĩa q uân, d ân giữ bí m ậ t cho các c án h q u â n tiếp cận mục tiêu, dân tiếp tế lương thực cho q u ân đội Đó là n h ữ n g biểu hiện sinh động của một cuộc chiến tra n h n h â n d â n đã được p h át triể n khá cao tro n g thòi đại phong kiến

P h á t h uy sức m ạn h v ậ t c h ấ t và tin h th ầ n lớn lao của chiến tra n h n h â n dân, Q u an g T ru n g - N guyễn H uệ đã b iết tạo nên “một

th ế trậ n rộng rãi m à hiểm , táo bạo m à r ấ t vững” T h ế tr ậ n ấy kết hợp giữa chính bin h và kỳ binh, k ế t hợp đ á n h chính diện với đánh cạnh sườn, với chia cắt thọc sâu, vu hồi bao vây chiến lược T ấ t cả các cánh qu ân đểu cùng m ột lúc tiế n công vào to àn bộ đội hình chiến lược của địch, làm cho ch ú n g lâm vào tìn h t h ế bị chia cắt, buộc phải bị động đôi phó, m ất h ế t quyển tự do h ằ n h động Thê trậ n chung â'y lại tạo điều kiện để xây dựng th ế tr ậ n bộ p h ậ n trong từng khu vực và đê xây dựng th ê trậ n giữa các c án h quân Trong từng trậ n cũng n h ư trong cả hội chiến, q u â n ta ít, q u â n địch đông,

mà đâu đ â u ta cũng chủ động đánh địch trên th ế m ạnh, áp đảo và giành thắng lợi giòn giã

Lực lượng của q u ân đội và n h â n dân, th ế tr ậ n chiến lược và chiến th u ậ t, chỉ h uy tác chiến tà i giỏi, t ấ t cả các n h â n tố ấy tạo nên sức m ạn h tổng hợp to lớn, giúp q u â n đội T ây Sơn đại phá

nh an h chóng một kẻ địch đông và m ạn h hơn ta Với chiến th ắn g Ngọc Hồi - Đống Đa, Q uang T ru n g - N guyễn H uệ đã đưa nghệ

th u ậ t qu ân sự tru y ề n thông của d â n tộc ta về thực h iện cả nước đánh giặc, lấy nhỏ th ắ n g lớn, lấy ít địch nhiều, lây yếu th ắn g

m ạnh lên m ột bước p h á t triể n mới, sá n g tạo x u ấ t sắc

T h ứ ba, khéo kết hợp đấu tran h quân sự với đâu tra n h ngoại giao.

Từ kinh đô T hăng Long, Q uang T rung chủ trương “giảng hòa với nước lớn’’, nh àm n h a n h chóng lập lại qu an hệ ban g giac hòa hiếu,

2 5 9

giữ vững hòa bìn h xây dựng đ ấ t nước Đôi với Q uang Trung, phương lược tiế n đ á n h ông đã tr ù liệu từ trước và dự kiến khoảng

10 ngày có th ể đuổi được q u â n T h an h Người xưa gọi đó là “th ầ n

to án ” N hư ng sâ u xa hơn, ông đã tín h trưóc m ột cách tỉn h táo, không chủ q u a n rà n g đối phương là m ột nưốc lớn gấp nh iều lần nước m ình, th u a trậ n này ắ t vì th ể diện nước lớn m à lo báo thù Ông ng h ĩ rằn g , vì th ê chiến tr a n h sẽ không bao giờ k ế t thúc không phải là phúc cho dân, nên lúc ấy p hải “giảng nghĩa hòa m ục” để xếp bỏ bin h đao, có nghĩa là dùng ngoại giao để hòa giải với nhà

T hanh, chấm d ứ t chiến tra n h

C hính sách ngoại giao của nhà Tây Sơn dưổi sự lãn h đạo của

Q uang T ru n g là r ấ t khôn khéo: vừa cương, vừa n h u , vừa linh h o ạ t vừa chủ động Đó là ngoại giao của m ột nước nhỏ như ng là nước chiến th ắn g ; m ềm dẻo n h ư n g kiên qu y ết n h ằ m đẩy lùi th á i độ trịch th ư ợ n g và âm m ưu th ô n tín h của nước lớn M ục tiê u lâu dài, chiến lược của v u a Q u a n g T ru n g là tr a n h th ủ điều kiện hòa bình

để nuôi dưỡng lực lượng cho nưâc giàu q u ân m ạn h , là củng cô' nền độc lập bển vững b ằn g cách k h ẳ n g địn h cương vực, cải th iệ n th ế nước, làm n ả n m ưu đồ chiến tr a n h xâm lược của q u â n th ù m à h ầ u

nh ư đời nào cũng xảy ra

N hư vậy là ngay cả khi giành được th ắ n g lọi rồi mà Q uang

T rung vẫn d àn h ưu tiê n cho việc “dưỡng tin h sức n h u ệ” chăm lo xây dựng q u â n đội, củng cô" quốc phòng, làm cho “quổic phú, binh cường” nhằm phục vụ mục tiêu chiến lược: tă n g cường th ế phòng thủ, đẩy lùi hiểm họa ngoại xâm , giữ yên hòa bình, xây dựng đ ấ t nưóc