Cây thường để lấy lá Folium Clerodendri – có nơi gọi là Đại thanh diệp, rễ tươi hoặc khô Radix Clerodendri; Vỏ rễ được dùng dưới tên Địa cốt bì nam.. Ngày dùng 6-12g dưới dạng thuốc sắc,
Trang 1Bọ mẩy
Bọ mẩy còn có tên khác là đại thanh, đắng cay, mẩy kì cáy, thanh thảo tâm, bọ nẹt Tên khoa học là Clerodendron cyrtophyllum Turcz, thuộc họ Cỏ roi ngựa
Verbenaceae
Trang 2A Mô tả cây:
Cây bụi hay cây nhỏ cao khoảng 1-1,5m có các cành màu xanh, lúc đầu phủ lông, về sau nhẵn Lá mọc đối, hình bầu dục- mũi mác hay hình trứng thuôn, dài 6-15cm, rộng 2-5,7cm đầu nhọn và thường có mũi, gốc tròn và hơi nhọn: phiến lá thường nguyên, ít khi
có răng, gân nổi rõ ở mặt dưới Hoa màu trắng ít khi đỏ, hợp thành ngù, hoa ở đầu các cành phía ngọn cây: nhị thò ra ngoài và dài gần gấp đôi ống tràng Quả hạnh hình trứng tròn, có đài Mùa hoa ra vào tháng 6, tháng 8
Cây thường để lấy lá (Folium Clerodendri – có nơi gọi là Đại thanh diệp), rễ tươi hoặc khô (Radix Clerodendri); Vỏ rễ được dùng dưới tên Địa cốt bì nam
B Phân bố, thu hái và chế biến:
Phân bổ ở Triều tiên, Trung Quốc, Việt Nam, Malaixia Ở nước ta, thường gặp Bọ mẩy
Trang 3trên các đồi hoang vùng trung du
Thu hái rễ và lá quanh năm Rễ mang về rửa sạch, thái lát, phơi khô để dùng, lá dùng tươi hay sấy khô
C Thành phần hóa học:
Alcaloid
D Tác dụng dược lý:
Thanh nhiệt, tả hoả, lương huyệt, giải độc, tán ứ, chỉ huyết
E Công dụng, liều dùng:
Chữa sởi, viêm họng, chảy máu chân răng, trị lỵ cấp tính và viêm đại tràng mãn tính Dùng uống sau khi đẻ để chữa ho, thông huyết
Ngày dùng 6-12g dưới dạng thuốc sắc, dùng riêng hay phối hợp với các vị thuốc khác
Bài thuốc:
Bệnh ôn nhiệt, sốt nóng mùa hè, chứng thực nhiệt, sốt cao, nhức đầu, tâm phiền khát nước, dùng 12-20g lá Bọ mẩy tươi nấu nước,hoà với đường cho uống
Trẻ em sốt bại liệt, sốt viêm não, sốt phát ban, quai bị, sốt xuất huyết: Bọ mẩy, Kim ngân, Thạch cao, Huyền sâm, mỗi vị 20g , Sắc uống
Ngộ độc Nhân ngôn hay Bã đậu: Dùng rễ Bọ mẩy tươi giã nhỏ, chế nước và vắt lấy nước cốt, hoà đường cát vào uống càng nhiều càng tốt để giải độc
Chữa lỵ trực trùng, dùng rễ Bọ mẩy, rễ Phèn đen, mỗi vị 15g sắc uống
Đàn bà rong huyết: Ngó sen sấy khô, giã nát rồi trộn với rễ Bọ mẩy nấu nước uống với rượu, mỗi lần 1 muỗng canh
Cầm máu khi băng huyết: Lá Bọ mẩy tươi giã ra, thêm nước gạn uống
Trang 4Viêm gan B truyền nhiễm: Dùng lá và rễ Bọ mẩy tươi giã ra từ 15-30g nấu nước uống, cách 4 giờ một lần
Kinh nghiệm điều trị : hái lá và rễ, phân loại để chữa cho người bệnh thì thấy có tác dụng
hạ nhiệt rất tốt do ôn bệnh mùa hè Các bệnh thực nhiệt, lỵ, các bệnh đơn sưng, cảm sốt thể phong nhiệt, quai bị dùng chung hoặc phối hợp với các vị thuốc khác có kết quả rất tốt
Ghi chú: Tránh nhầm lẫn lá cây Bọ mẩy với vị thuốc Đại thanh diệp (nhập từ Trung Quốc) là lá của cây Isatis tinctoria L